(तस च. <€ |. २4 5
1/7 (0
4८८९७८0, = ध, <410\
(3 13 न (
ˆ 3171. [11८ :
५
(01.1.70 01 (रा सद, पए 01२२<
+=. गण इ0लाग्ात 0 [दर ८५1.
मदे उद्दा, 05. 207 30 २9६.
पप्र [र 4.4 211२५.
पषा का
(0अक्फपिव. त 0 [एार०५अकापा,
1014770. छलका रे0479 + >0 ङ) > ९5,
४
गृता75 6 पल)
भातपषा4क 0ष का एतषा, रानवात च्ण्ताकतष
मो
72.8८८ 1, 1.
^ (ता
दिव) एर वषाद + एशानि + त्र 82925, प्राणाम.
1874.
अथय
श्रीदु ग॑सिंदविरवितटत्तिसदितं
कातन्वम् ॥
॥ गेय नमः॥
देवदेवं अ्रणम्यादटी सर्वज्ञं सर्वदर्शिनम् ।
कातन्लस्य मवच्छामि व्याख्यानं शार्ववभिकम्(१॥
सिच्लो वणेसमास्नायः ॥१॥
बिद्धः खलु वणानां समान्नायो वेदितव्यः! न पुनरन्यथो-
पदेषटव्य दत्यथंः॥ िद्धशन्दो ऽच नित्यार्थो निष्यन्ाथः मसिद्धा-
्थयोवा। यया सिद्धमाकाशम् । सिद्धमनम् । काग्िल्यः(२) सिद्ध
दति ॥ वणौ चकारादयः। तेषां समानाय: पाठक्रमः॥
तच चतुदेष्णदौ स्वराः ॥२॥
तस्िन्वणंखमान्नायविषय रादौ चे चतुर्दश वणते सखर-
संज्ञा भवन्ति। अतआद्रईैउऊच्छच्छल्टल्ट एणे्ोन्रौ॥ यथयानु-
करणे दस च्टकारो ऽस्ति तथा दीर्घो ऽप्यस्तोति मतम् ॥ खरम्र-
देभाः। खरो ऽवणवर्जो नामो [का० ९. १. ७] इत्येवमादयः ॥
१ सार्ववर्मिकम् । ४. 7. 0. (०८५ २ काग्पिज्ध; ए. काम्पीच्ये ©. 7.
ध्णव्प९८०० 19 4.)
1
९ कातन्ते [का०९.९.६.
टश समानाः ॥३॥
तस्मिनर्णसमास्नायविषयच्रादौयेदश वणास्ते समानसंज्ञा
भवन्ति। ्रादृश््उऊ चछचऋद्टर्ट॥ समानप्रदेशाः। समानः
सवणे दोर्घोभिवति परश्च लोपम् [का० ९.२.९] इत्येवमादयः ॥
तेषां बलौ हा वन्योन्यस्य सवण ॥४॥
तेषामेव दशानां५यौदौ दौ वर्ति तावन्योन्यस्य सवणसं
ज्ञकौ भवतः(२)। च्रश्राटदूईउऊ खर्ट दह ॥ तेषां ग्रदणं व्यत्तय-
यम् । तेन इसयोदं योद धियो चर सवणंसंज्ञा सिद्धेति ॥ सवणं-
भरदेशाः। समानः सवणे दीर्धौभिवति परञ्च लोपम् [का०९.२.९]
दूत्येवमादयः॥
पूर्वो हस्वः ॥५॥
दयो दयोः सवणसंज्ञयोर्यो य:(४) पूर्वो वणः ससद्रखसंज्ञो
भवति । अद्उखछच्ठ॥ हखप्रदेणाः। खरोदसखो नपुंसके [का०
२.४. ५२] इूत्येवमादयः।
परो दीधः ॥६॥
इयो्दयोः खवणंसंन्नयोर्यो यः(४) परो वणः सस दीर्धसंन्ञो
१ दशानां मध्ये! ©. , ३ दीधयोख दयोः ».
२ तावन्यो ऽन्यस्य परस्परं सवणैस- 9 तयोैयोः सवणसंन्नकयोर्मध्येयो
ननौ भवतः। 0.7. यः ©.7.४.
का०९.९.९.] सस्िः। र
भवति । चरादऊ द्द ॥ स्वो ल वुद्धो ५ गुरुरित्यु चार ण-
वशाङ्गम्बते । तथा संयोगे खति दसो ऽपि गुरुः । गुरुमतो ऽनुचछ
दति वर्जना ॥ दीर्षप्रदेशाः। रोरे लोपं सखरख पूर्वो दीः
[का०९. ५.९०] इत्येवमादयः ॥
स्वरो ऽ वणेवर्जो नामी ॥७॥
चअवणंवजेखरो नामिसंन्ञो भवति । दईउऊच्छक्छर्टस्ट्
एशेच्रोश्रौ ॥ नामिप्ररेशाः । नामिपरो रम् [का०९. ५.९२]
इत्येवमादयः ॥
एकारदीनि सन्ध्यक्राणि ॥४॥
एकारादीनि खरनामानि सन्ध्य्तराणि भवन्ति । एरे
श्रो चरौ ॥ सन्ध्यच्षर प्रदे शाः । सन्ध्यच्चरे च [का० २. ६. र८] दूत्येव-
मादयः॥
कादीनि व्यज्ञनानि ॥९॥
ककारादीनि डकार पर्यन्तानि व्यच्ननसंन्ञकानि(र) भवन्ति।
कखगचघङ चकचजद्ञजं रठ्डढण तय दधन पफवभम
यरलव शषसद(२॥ व्यज्ञनम्रदेशाः। व्यज्ञनमसरं परं वर्ण
नयेत् [का० ९. ९. २१] इत्येवमादयः ॥
व
१ द्रस्वो ऽपि लघर्दीधोऽपि० ०. ४. २ व्यज्ञनसंन्नानि 0. 0. ४.
(€. ०९.) ३ हेति ». हदति ©.
४ कातन्त्र [का०२.९.९द्.
ते वगः पञ्च पञ्च पञ्च ॥ १०॥
तेकादयो मावसाना वणाः पच्च पञ्चग्ला पञ्चेवते वर्ग-
संज्ञा(१भवन्ति। कखगघडः चद्छजद्यजटटठटडढएए तयद घन
पफवभम॥ वर्मप्रदेणाः । वमाणं प्रयमदितीयाः शषसाञ्ा-
घोषाः [का० १.९.१९] द्त्येवमादयः ॥
वाणां प्रथमदितीयाः शषसाश्वाघोषाः ॥११॥
वाणां प्रयमद्धितीया वणाः शषसाखाघोष संज्ञा भवन्ति ।
कख चद्रठतथयपफशषस। ्रघोषप्रदेशाः। चघोपेप्रयमः
[का०२. २.६९] दत्येवमादयः॥
घोषवन्तो ऽन्ये ॥१२॥
अघोषेभ्यो येऽन्ये ऽवशिष्टा गादयस्ते(र२ घोषवन्छंज्ञा (२)
भवन्ति। गघडङः जद्मज डउटठढणदधनवभमयरलव द(४)॥
घोषवन्प्रदेशाः। घोषवति लोपम् [का०९. ५.११] द्रत्येवमादयः॥
अनुनासिका उजणनमाः ॥१३॥
ङ्ज्णनम। दूत्येते वणा अनुनासिकसंज्ञा भवन्ति॥ चनुना-
विकमदेषः । धुड् व्यच्जनमनन्तःस्वानुनासिकम् [का०२. १.९३]
द्रत्येवमादयः॥
१तिककारादयो वणा मावसानाः २ गादयो वणी्ति ¢. 7. .
पञ्च पञ्च भूत्वा पचैव वर्ेसंन्ना° ३ घोषवत्संन्नका 2.; घोषवन्त° ४.
८.0. ट. ४ हेति1 6.7.
का०९. ९. ९७.] सस्मिः। भ्रू
पन्तःस्था यर वाः ॥ १४॥
यरलव। द्रत्येते वणौ अन्तःस्था संज्ञा भवन्ति॥ अन्तःस्थाम-
दे शाः। उवणंस्य जान्तः स्या पवगपर स्याव [का०२.२.२७] दत्ये-
वमादयः) ।
ऊष्माणः शषसहाः ॥ १५॥
श्षसद। दृत्येते वणी ऊग्मसंज्ञा भवन्ति। शिडितिशादयः
[का० ३.८.२२] दति पुनलेघुसंज्ञा एताः पूव चा्यभ्रसिद्धा ज्रन्था
दरद ज्ञाप्यन्ते ॥
ऋः इति विसजेनीयः ॥ १६॥
श्रकार ददोच्चारणणाथैः। दति कमारीस्तनयुगारति-
वर्ण विखजैनीयसंन्नो भवति ॥ विखजेनीयम्रदे शाः । विसज॑नीयखे
देवा शम् [का०९. ५.२] द्रत्येवमादयः॥
क इति(२ जिद्धामूटटीयः ॥१७॥
ककार टूदोचारणार्यः। दति वच्धाछृतिर्वर्णे जिङ्कामूली -
यसंन्नो भवति ॥ जिङ्ामूलोयप्रदे शाः । कखयोजिंङामूलीयं न
वा [का०९. ५.४] दृत्येवमादयः ॥
१ यथा कादिषु । # ०१०९ ४ 7. २ कःदूति^.; कदूति.0.; रक
लणः९, 1 ©, ०ध्लि इूति. दति. (८.2); र बति ८.४.
६ कातन्त्र [का०९.९.२९.
“प इत्युपध्मानी यः(१ ॥ १८॥
पकार ददो्वारण्णार्थः। इति गजकुम्भारूतिवेणं उपध्मा-
नोयसंज्ञो भवति ॥ उपष्मानीयम्रदेशाः । पफयोरूपस्मानोयंन वा
[का० १. ५. ५] इत्येवमादयः ।
अं इत्यनुस्वारः ॥१९॥
अ्रकार ददोच्धारणाथैः। दति विन्दुमाचरो वर्णो ऽनृखा-
रसंज्ञो भवति ॥ अरनृखारग्रदेशाः । मो ऽनुखारं व्यच्नने [का०
९. ४.९५] इत्येवमादयः ॥
पूवेषरयोर्थोपलब्धौ पटम् ॥२०॥
पूवेपरयो : ्रकृतिविभक्यो रर्थोपलब्धौ सत्यां समुदायः पद-
संज्ञो(२) भवति । तेऽच। यजन्तेऽ च । उपलबिग्रणं विभक्य-
र्थम् ॥ पदप्रदेशाः । एदोत्परः पदान्ते लोपमकारः [का
९.२.९७] दत्येवमादयः॥
व्यज्ञनमस्वरं परं वण नयेत् ॥२१॥
व्यञ्जनं परं वर्णे नयेत्।नतु सखरम्। व्यञ्ञनमन्वक्। खरः खयं
राजते दि। तद्रच्छति। षड च) क» खनति (२। क फल तीति(४)
योगवादतवात् खरूपमेतत् ॥
१९७प४.;१ै इत्यु° ए.;प त्यु ए.; ३ कःखनति ए. 7.; कनति षट.
प~ दत्यु° ^; प्य०.; अर 6. कञ्चनति ©.
९ समुदायपद° 0.; समुदायस्य ४ कः० .; कः‹ खनतीति° ए.;
पदसंन्ना० ८... कट फ० .; कङ़लति 0.;
कछफलति 8.
का०९.९.२२.] सन्धिः । |
ऋनतिक्रमयन्विश्चे षयेत् ॥ २२॥
वणान्संघटितान्संमिलितान् (१) ्नतिक्रमयचन्विञेषयेत् । वि-
चरयेदित्य्थः । वैयाकरणः । उखकैः। अ्रसंमोदार्थाऽयंयोगः॥
लोकोपचाराट् यहणसिद्धिः ॥२३॥
लोकानामुपचारो व्यवदारः। तस्मादनुक्रस्यापि य्दणस्य
सिद्धिर्वेदि तयेति । निपाताव्ययोपसगकारककालसंख्यालोपा-
दयः॥ तथा वरणा दति नगरस्यापि संज्ञा । पञ्चाला वरणा
दूति जनपदस्यापि(२। पञ्चाला वरण इति योगो न द् श्यते।
संज्ञाशब्दलात् ॥ दरीतक्यः फला नीति । फलेष्वपि स्यां ठत्तिः॥
एवमन्ये ऽपि संज्ञाशब्दा दव तद्धिता लोकतः सिद्धाः। खलतिकं
वनानीति । तेषां वनानामेकवचनान्तमेव नाम॥ शब्द्ानामेकार्य
ऽपि लिङ्गवचनभेदः । यथा । च्रापो जलम् । दाराः कलचंभा-
्येति॥ वैदिका लौकिकन्ञैख ये यथोक्तास्तयैव च (४) । निर्णीता-
यी स्ह(५) विज्ञेया लो कात्तेषा मसं रदः ॥
॥ दूति दौ ्गसिंद्यां न्तौ सन्धौ प्रथमः पादः(& समाप्तः ॥
१ ट. ०११ एकच पिंडोभूतान् ४ तयेवते। ८.0. ए. >.
२ पञ्ाला दति ९.7. ८. ६. ; छ. ०१०४ ध५चणितु 7.
वरणा नगरं प॑चाला जनपद्ः। £ नान्नि प्रथमः सन्धिः. ; वृत्तौ
३ पश्ाला इति ए. प्रथमः सन्धिः, 8.
स कातन्त्र [का०९.२.४.
समानः सवर्णे दीघीभिवति परश्च रोपम् ॥१॥
समानसंज्ञको वणः सवणे परे दोरघोभवति परञ्च लोपमा-
पद्यते। दण्डायम् । सागता । दघोदम् । नदह ते। मधूदकम् ।
वधूढम् । पिद षभः (१) । छकारः । क्ुकारोण (२) ॥ होदकार् दति
वक्तव्यम् ॥ समानयदणमश्रुतादपि दीधीात्छमानात्सवणंस्य लो-
पार्थम् । तेन ट्वा: ॥
वणे इवर्ण ए ॥२॥
अवणं दू वे परे एभवति परख लोपमापद्यते । वयद
सवणंग्रहणम् । तवेदा । सेयम् ॥ चकाराधिकारो ऽ नुक्तषमुच्च-
याथः । तेन कचित्पूर्वाऽ पि लुप्यते ४) । दलीषा । लाङ्गलीषा ।
मनस दैषा(५)। मनीषा ॥
उवर्णे खो ॥३॥
च्रवणं उवे परे ्ओभवति परश्च लोपमापद्ते । तवोद-
नम् । गङ्गोदकम् ॥
ऋ वर्णे खर् ॥४॥
अवण वण परे अभवति परख लोपमापद्यते। तवकीारः।
१ वधूढा1° 6.0. 8.; ©. ००5 मा- ३ वुत्ता यदीह 1.; वु्। नदी. 1
तृषभः। 9.४. मातृकारेण- 2.; नदीदा ©.
२ ककारः। ककारः 17ए.; क्रुकारः। ४ लोप्यते ^.
ककारेण । ५. ४. क्ुकारः। करु- ५ मनसोषा। 8.; ०. ४.; इली-
कारेण 1. शा । लागलीशा। मनीशा । 0.
का० ९.२. ७.] सन्धिः । >~ . £
सकारेण ॥ चछणएप्रवसनवत्छतरकम्बलद शानामग्डे कचिदरो ऽपि
दीर्घता । णण णम् । प्राएमित्येवमाद यः ॥ खते च टतीया-
समासे । शीतेन चछतः(२ । शीतां) ॥ खति धातोरूपसगँस्य ।
प्राति ॥ नामधातोवा (४) । प्राषभोयति । म्रषंभोयति (५) ॥
टट वर्णे खल्् ॥५॥
५ न्व ह क
श्रवणं वटवे परे अरल्भमवति परख लो पमा पद्यते। तवल्कारः।
मल्कारोणए ॥ उपसगैस्य वा ह्टति धातोरलो दीघ॑ः। उपाल्का-
रीयति । उपल्कारीयति ॥
एकारे ठे रेकारे च ॥६॥
अवण एकारो रेकारे च परे रेभैवति परख लोपमा पद्यते ।
तवेषा । चैन्द्री ॥ चकाराधिकारात्कचितपूर्वो ऽपि लुष्यते(६) ।
एवे चानियोगे। श्रद्येव । इदेव ॥ नियोगे तु । च्रदचैव गच्छ । ददधेव
तिष्ट ॥ खस्यादैलमीरेरिणोरपि वक्तव्यम् । खैरम् । खै री(७)॥
ओकारे खी ओकारे च ॥७॥
च्रवणं च्रोकारे च्रौकारे च परे श्रौभवति परख लोपमा-
१ ण्त्यादयः । ८. 0. 5.; प्राणं। ४ नामघातौ वा।7.
वसनाणं" ए. ५९८. ००० नामघातोरिति किं ।
२ ००. €. . ४. प्र्षभं वनं।
३ ५.०. ४.०० दुःखार्तः । तुतीया- ६ लोपः । ^ ए.; पूर्वलोपः । ४. ए.
समास. इति किम् । परमरतः। ७ खैरिणी ॥ ८.0. ४.
१० कातन्त्र [का०९. २.९०.
पद्यते । तवौदनम् । सौपगवो ॥ चकाराधिकारादुपसगावणे-
लोपो धातारेदोतोः। प्रेलयति। परोखति(१॥ दरेधत्यो न (२ ।
उपेति । उचेधते ॥ नामधातोवा । उपेकोयति। उपेकोयति । म्रो-
षधोयति । म्रौषधोयति ॥ च्रोष्ठोलोः समासे वा । विम्बोष्ठः(२।
विम्बीष्ठः। स्यूलोत्ुः । स्युलौतुः ॥ समास दति किम्। दे कान्नौष्ठ
पश्य । श्रयतु पश्च ॥ ओमि च नित्यम् । अद्योम् । सोमित्यवो-
चत् ॥ अचस्यौ लमूदिन्या म्(४) । अ्ौदिणी सेना ॥ प्रस्योढो-
च्छोय(५)। प्रौढः । म्रीटिः ॥ एवैव्ययोरे लं (४ लोपस्यापवादः ।
त्रषः। त्र्यः । षेस्त प्रषः । प्रेष्यः ॥
इवर्णो यमसवर्णे न च परो रोषः ॥४॥
वर्ण यमापद्यते ऽ सवर्णे८ऽ) न च परो लोष्यः । दभ्यच।
नेषा ॥ दवण दूति किम् । पचति ॥ असवणं दति किम् । दषि॥
वसुवणेः ॥९॥
उवर्णण वमा पद्यते ऽ सव्णे(७) न च परो लोपः । मध्वच ।
वध्वासनम् ॥
रमृवणैः ॥१०॥
वर्णो रमापद्यते ऽ सवर्णे) न च परो लोष्यः । पिचथैः ।
क्रथै;(८) ॥
१ प्रोखति .; प्रोषति। 0. ४. £ एषण्ष्ययोर्०° . ४.; एषोष्य० ५.
२ इणेधत्योणैः । ^. ७ 7. ००० परे.
३ ४. ०१० विम्ब ओः । ८ 1४७ ^. ए. ६.; माचर्ध; 0. ८. ;
४ °ऊहिण्याम् '। 1188. €व्शृ£ ए. माचासनं ©.
५ प्रस्योहोटोद्योख ».
का० ९.२.२५] सन्धिः। ९९
लमुवणेः ॥ ११॥
च्टवर्णो लमापद्यते ऽसवर्णे न च परो लोष्यः । लनु-
वन्धः(र । लाङकूतिः ॥
ए खय् ॥१२॥
एकारो अय् भवति(२न च परो लोष्यः। नयति! चरग्मये४)॥
रे खय् ॥१३॥
रकार च्राय् भवतिन च परो लोष्यः। नायकः) रा-
येद्री॥
खो अव् ॥१४॥
श्रोकारो च्रव् भवति न च परो लोष्यः। लवणम् ।
पटवोतुः॥
सखी साव् ॥१५॥
श्रौकारश्राव् भवति नच परो लोष्यः। गावौ । गावः॥
एतेषु विसन्धिः षरयग्योगख स्यष्टा थैः । विवचितख (५) सस्िर्भवति ।
गवाजिनम् । गो ऽजिनमिति खरे विभाषा । गवा्तः । गवेन्द्र
द्रति नित्यमकारवणागमः॥
१ 0. ००९० परे, ४ जयति ॥ ९. 9. ४.; ए. ०५५
२ लानुबन्धः ^. ८०7. नयनं।
३ 0. ४. ५० असवे परे. ५ तेन विवकितख 7. ४.
१्२् कातन्ते [का०९.२्. रे.
अयादीनां यवरोपः पटान्तेन वा लोपे तु प्रकृतिः
॥ १६॥
अय् दत्येवमादीनां पदान्ते वतंमानानां यवयो लोपो भवति
नवा। लोपे तु प्रकूतिः खभावो भवति। त च्राङ्ः । तयाः ।
तस्मा आसनम् । तस्ममायासनम् । पट इह । पटविद्। असा
दृन्दुः। ्रसाविन्दुः ॥ अ्यादीनामिति किम् । दध्यच। मध्वच्॥
पदान्त दूति किम् । नयनम् । नायकः ॥
एदोत्परः पदान्ते छोपमकारः ॥१७॥
एदोद्धां परो ऽकारः पदान्ते वर्तमानो लोपमापद्यते ।
तेऽच। पटोऽच॥ एदोद्धामिति किम् । तावत्र ॥ पद्ान्तय्ृणं
पद्ान्ताधिकारनिदटत्यथैम् । तेन चितम् । स्ततम् ॥
न व्यज्ञने स्वराः संधेयाः ॥१४॥
नखलु व्यज्नने पर खराः संधानोया भवन्ति । देवीम् ।
पटुदस्तम् । माठ मण्डलम् । जले पद्मम् । र्तिः । वायो गतिः।
नौ यानम् ॥ नजा निर्दिं्टमनित्यम् । तेन पिच्यम् । गव्य॒तिः ।
्रध्वमाने संज्ञेयम् ॥ क
॥ दूति दौगसिद्ां दत्तौ सन्धौ दितीयः पादः समाप्तः१)॥
१ °्वृत्तौ हितीयः सन्धिः समाप्तः । 0. ए.
का०९. २. २.] सन्धिः । ९२
आओदन्ता अ इ उ सखा निपाताः स्वरे प्रकृत्या ॥१॥
श्रोदन्तानिपाताञ्जद्उञ्राखकवलाः खरे परे प्ररुत्या(१
तिष्टन्ति । नो च्रच। अदो ्राञ्च्यम् । अथो एवम् । त अपेदि ।
द्र इन्द्रं पश्य । उ उत्तिष्ठ । श्रा एवं किं मन्यसे। ्राणएवंनु तत् ॥
एवमितिकिम्। न वा उ(२॥ अन्तग्र दण मकारादीनां केवलार्थम् ।
तेन चेतीतीद नन्विति वेति॥ निपाता दति किम् । पट दद।पट-
विद । ईषतुः । ऊषतुः । आरतुः ॥
हिवचनमनो ॥२॥
दिवचनं यद नौग्डतं(2 तत्खरे परे प्रकूत्या१ तिष्ठति ।
श्रौकाररूपं परित्यज्य रूपान्तर प्राप्तमित्यर्थः । घ्नो एतौ । पटू
दमौ । शाले एते । माले द्मे ॥ दिवचनमिति किम् । चिचन्वच॥
पर्युदासः किम् । ्यजाव(४) द्यावाम् । देवयोरच ॥ अनौश्त-
मिति किम् । तावच॥ `
बहुवचनममी ॥३॥
बडवचनं(५ यद् मीरूपं तत्खरे पर प्रकुत्य तिष्ठति । अमो
श्रश्वाः । श्रमी एडका: (६) ॥ बङ्व चनमिति किम् । अम्यच ॥
अ्रमोरूपमिति किम् (९) । तयाङ्ः(८)॥
१९. 7. ०५१ सखभावेन. £ ९. ०११ अमो आदित्यरश्मयः 1;
२ नवायुः €. 7. ४. ए. अमी उदष्राः।
३ यदनौष्ट्पं ए. ७ अमी दूति किम् 1९0. 7. ए.
४ अनयाव ^. स्त आह्नः €. 7. ४. ए.
५ बहुवचनान्तं य० €. ०. ट.
१४ कातन्ते [का०९.४.२.
अनुपदि्टाश्च ॥४॥
ये चाक्तरसमान््रायविषये१) व्यत्चा नो पदि टा (२) जात्या २)
तु स्वरमंज्ञिताः सुतास्ते स्वरे परे प्ररुत्या ४) तिष्टन्ति । च्रागच्छ
भो देवद त्त २ अच(५)। तिष्ठ६ भो यज्ञदत्त र दद॥ दू राङ्धाने८७)
गानेरोदनेच ञ्ुतास्ते लोकतः सिद्धाः ॥
॥ दति दौर्मसिंद्यां त्तौ सन्धौ द तीयः पादः समाश्च: ॥
वगैप्रथमाः पदान्ताः स्वरघोषवत्सु तृती यान् ॥१॥
वर्गग्रथमाः(९) पदान्ताः सखरघोषवत्छु द तीयानापद्यन्ते ।
वागच। षड् गच्छन्ति॥ वगप्रथमा दूति किम्। भवानाद॥ पदान्ता
दति किम् । शकनोयम् ॥ खरघोषवत्खिति किम् । वाक् पूता।
षट् कुर्वन्ति ॥
पञ्चमे पञ्चमांस्तृतीयान्न वा ॥२॥
व्गप्रयमाः(९ पदान्ताः पञ्चमे परे पञ्चमानापद्यन्ते ।
द्रतीयानन वा । वाङ्मती । वाग्मती । षणसुखानि । षद्मुखानि ॥
१ चाचरव्णसमा० 0. 0. ए. £ उत्तिष्ठ ९. 9. ट.
२ व्यक्यानुपदिष्टा ^. ७ दूराद्ाद्धाने . ०. "१.
२ यात्या 0.; ४. णतु. ८ वृत्तौ नान्व (०. ४.) ततीयः
४ ¢. 0. ००१ स्वभावेन. सन्धिः समाप्तः! 7. ४.
५ 2०७६ »8ऽ5. गण६ प्ट ३. ९ वगाणां प्रथमाः 0. ».
का०२.४.४.] सन्धिः । ९१्
तन्नयनम् । तद्भयनम् । चिष्टुम्िनो ति । चिष्टुब् 9) मिनोति ॥
पदान्ते धुटां म्रथमे सति । दू एनयनम् । ज्ञानभृन्नायो वा ॥
व्यवस्थितविभाषया अत्ययपञ्चमे(२ नित्यं पञ्चमो भाषायाम् ।
वाष्मयम् । यन्मा चम् ॥
वगेप्रथमेन्यः कारः स्वरयवरपरुडकारं न वा ॥३॥
वग॑प्रयमेभ्वः पद्ान्तेम्यः परः शकारः सखरयवरपरब्क्कार-
मापद्यते न वा । वाक्ढूरः । वाक्डूरः । षट् चामा । षट् ग्बामाः।
तच्छेतम् । तच्ेतम् । चि्ुष्रुतम् । चिष्ुपुशरुतम् (१) ॥ वर्ग-
प्रथमेभ्य दति किम् । भाङ् शेते ॥ सखरयवरपर दूति किम् ।
वाकद्रच्ः । तच्यश्रानम् ॥ लानु ना सिके व्वपो च न्यन्ये() ॥
तेभ्य एव हकारः पूवेचतुध न वा ॥४॥
तेभ्य एव वग॑प्रयमेभ्यः पद्ान्तेभ्यः परो दकारः पूवे चतुथै-
मापद्यते न वा । वाग्धीनः । वाग्दीनः । श्रच््यलौी । अज्दलौ ।
षडलानि । षड् दलानि । तद्धितम् । तद्दितम् । कक्व्भासः ।
कल्कुन्हासः ॥ दकार दृति किम् । तक्छतम् ॥ तेभ्योयदणं
स्वरयवरपरनिटच्यर्थम् । तेन वाग् श्ञादयति॥ एवेति दवीय-
मतव्यवच्छेदार्थेम् ॥
१ तृष्ट 4.2. 7. 7, ३ लानुनासिकेष्वपि नेच्छन््यन्यि ^..;
२ °विभाषाप्रत्यये 0. ग्केष्वपीचन्तन्ये ॥ ».
९६ कातन्ते [का०१९.४. ८.
पररूपं तकारो चट वर्गेषु ॥५॥
तकारः पदान्तो लचटवगेषु परतः ५ पररूपमापद्यते ।
तन्ननाति । तच्चरति । तच्छादयति(२) 1 तज्जयति । तज्छ्यास-
यति(२) । तच्चकारेण । तटीकते । तद्धकारेण(२) । तड़ीनम् ।
तद्ौकते(२) । तसकारेणए ॥ पदान्ते घुट प्रथम सति । तज्जयः ।
द शलेखा (२ 1 ज्ञानभटीकनमिति ॥ लचट वर्ेष्विति किम् । तत्
पचति ॥
चं ॐे॥६॥
तकारः पद्ान्तः शे परे चमापद्यते । तच्सच्एः ८४) । तच
शानम् ॥ अक्त परते वचनमिदम् ॥
उन्णना दृस्वोपधाः स्वरे द्धिः ॥७॥
ङ-णना: पदान्ता स्वो पधा: स्वरे परे दिभेवन्ति । कुड च ।
सुगणत्र । पचन्नच ॥ ङएना इति किम् । किमच॥ पदान्ता दरति
किम् । ट वदणौ ॥ ह्रस्वो पधा दति किम् । प्राङास्ते ॥
नो ऽन्तश्चरयोः शकारमनुस्वारपूवेम् ॥४॥
नकारः पद्ान्तश्चकयोः परयोः शकारमापद्यते ऽनुसखार-
पूवम् । भवां खरति। भवां च्छाद यति। भवां ख्यवते(५) । भवां स्च्ति॥
१ परेषु 0.7.४६. ३ दृखल्ञेषा 7.; दषल्ेषा 0. ६.
२ 11८ 2135. 1४५९ पोपो०+ प्रसतनं ४ ए. ०११३ तच्शेतं 1
ध1€ वण्णा० ०७५८९ च्छ् ९५८. ५ भवांख्यवति । ए.
का० ९. ४. ९२.] सस्िः। ९७
व्यवखितवास्मरणात् ्रशाञ्चरति(१। एवमुत्तर चापि॥ तथान्तो
विरतिरिति तेन न्तरसि(२) ॥
टढयोः षकारम् ॥९॥
नकारः पद्ान्तष्टठयोः परयोः षकार मापदयते ऽनुखारपू-
वेम् । भवां टीकते । भवां टकारेण ॥
तथयोः सकारम् ॥१०॥
नकारः पद्ान्तसलथययोः परयोः सकार मापद्यते ऽनुखार-
पूर्वम् २ । भवांस्तरति । भवां स्युडति४) ॥
पुंस्कोकिलः । पुरलननम् । पुञको रः । पुय्त्तम् । पुं्टिटिभः(५)।
सपुञ्चरति ॥ पुंसो ऽशि खघोषविषये संयो गान्तलोपस्यानित्य-
त्वात् । यथा मआाप्तमेव ॥ अरशिटीति(६) किम् । पुंखरः ॥
ठे रम् ॥११॥
नकारः पदान्तो ले परो लमापद्यते ऽनृखार दीनम् ।
भरवँहुनाति । भवांल्लिखति ॥ कार दोनलाद नुनासिकम् ॥
जभ्जशकारेषु जकारम् ॥ १२॥
नकारः पदान्तो जद्चनशकारेषु परतो (७) जकार मापद्यते।
१ प्रशान् चरति । ४. 7. ४. 7; ५ पुंष्टिरिभः। ए.; 7. ०९ पुंस्फ-
प्रशान्वरति ९. लनम्; ©. पुंस्फलं ।
२ तन्तरसि ^.; तं तरसि ए. ६ अशिडिति 7.; अशिडीति ए.
३ प्पू्वे च ८.४. ७ परेषु ९.४. ४.
४ भर्वास्थुडति ४. ए.; °स्युलति 7.
९ कातन्त्र [का०९. ४. ९५.
मज्जयति । भवाज्ड्याषयति%) 1 भवाञ्चुकारेण । भवाज्येते ॥
. पदमय्ये च टवगादेश दति जञ्जेषु जकारविधानम् ॥
शि न्चौ वा२ ॥१३॥
नकारः पद्ान्तः भि) परे ौ४) वा प्राप्नोति जकार
वा(५। भवाज्चछूरः। भवाच्छरः (६) । भवाज्छएूरः । कुवैच््ूरः।
कुर्वच्छए.र (६) । कुर्वजछए रः । प्र शाज्च्छ यनम् । अशाश्ययनम् (६) 1
प्रशाञ्ययनम् ॥ एलं (९) गलं च नस्यात् । अनुखारो वगोन्तख
स्यादेव ॥ वाच सम् चये ॥
इढणपरस्तु णकारम्८८) ॥ १४॥
डढणाः परेऽस्प्ादि ति(९)डढणपरः। डढ परो नकारो १०)
णमापद्यते(११) । भवाण्डोनम् । भवाण्डौकते । भवाखकारेए ॥
तुशब्दो वानि त्यथः ॥
मो ऽनुस्वारं व्यज्ञने ॥१५॥
मकारः पुनर न्तो व्यञ्जने परे ऽनुखार मापद्यते । लं यासि ।
१ शासयति ^. 7. ए. ९ यस्मादिति 7. .; यस्ादिति
२ शओेन्वौ°ए.; शिघौण. वियः ८.
३ शे. १० शकारो ए.
४ खौ 0.; नन्वौ ^; नचौ ष. ११ णकार मापते 0.; नमापव्यते
१ विष 1 ४.; प्राञ्नोतिवा।४. 0.; ऽस्मादिति [बङ्तरीहिः ४
7). ए.
9४1०40८ 75१] । इढणपरस्तु
७ नत्वं ^. ए. नकारो णलमापद्यते । ^.
स नकारम् 17.
का० ९. ५.२.1 ससिः। ९९.
त्वं रमसे॥ अन्त दति किम् । गम्यते ॥ अनुखार इति संज्ञापूवेको
विधिरनित्यः । तेन साट् । सब्राजौ १ ॥
वर्गे तदगेपञ्चमं वा ॥१६॥
अन्तो ऽनुखारो वँ परे तदरगपञ्चमं वा पद्यते(२)।त्वङ्रोषि।
लं करोषि । लञ्चरसि। लं चरसि । पुग्धाम् । पुंभ्याम् ॥ वगे
दति किम् । लं लुनामि॥
॥ द्रति दौगसिंद्यां त्तौ सन्धौ चतुथः पादः समापनः ॥
विसजैनीयश्वे डे वा शम् ॥१॥
. विसर्जनीये वा छे वा परे एमा पद्यते(४) । कश्चरति ।
क्दाद यति ॥
टेटे वा षम् ॥२॥
विसर्जनीये वा ठे वा परे षमापद्यते५। कष्टीकते। कष्टका-
रेए॥ प्रत्येकं वात षमु्धये(& बालाववो धाः ॥
१ संम्रार्। संख्रानौ 0.; सम्म्रार्। स्यादिधुरिपद्ंवत् । पुभ्यां ।
सम्म्राजौ । ट. पुभ्यां।
२ पञ्चमाप्यते वा । 7.; ^. ००० ४ शकारमापद्यते ?. ४.
नवा. ५ षकार माप्यते 9. ४.
३ 0. ००९ स््ादिधुटि पदान्तवत्। £ वा समुच्चये 7.
विरतेरविधानात्।; ०.९०
२० कातन्ते [का०२.५.€-
तेये वा सम् ॥३॥
विसजजनीयस्ते वा ये वा परे समापद्यते१ । कस्तरति । कस्थु
-उति(२॥ कारस्करादय इति संज्ञाशब्दा लोकतः सिद्धाः २॥
कखयोजिद्धामूखीयं न वा ॥४॥
विसज॑नीयः कखयोः परयोजिंह्णामूलीयमापद्यते नवा।
ककरोति(४) । कः करोति । क» खनति५) । कः खनति ॥
पफयोरूपध्मानीयं न वा ॥५॥
विसर्जनीयः पफयोः परयोरुपश्यानीयमा पद्यते न वा । क“
पचति(६) । कः पचति । क फलति (७) । कः फलति ॥ व्यवस्ि-
तविभाषयाघोषे शित्परे न शादयः । पुरूषः त्सरुकः) । वासः
चौमम् । श्रद्धः पातम् ॥
शेषेसे वावा पररूपम् ॥६॥
विसर्जनोयः डे वाघेवासेवा परे पररूपमापद्यते न वा(९।
कश्डेते। कः गेते। कण्वण्डः । कः षण्डः । करूमाघुः । कः साधुः ॥
१ सकार मापव्यते 0. 1५. ५ कष्खनति .; कश्चनति ४.
९ कस्थुलति।7.; कस्थुडति ^.8.7. ६ कप्पचति 7.; कध्पचति ए.;
३ कारसकारादय० ^. ४.; 7. ०. कछछपचति ४.
इति।; कारक्करादरयः। संत्ना- ७ कष्फलति 0.; कध्फलति ए.;
शब्दा इव तद्धिता लोकतः सि- कश९फलति ए.
ाः। ४. ८ पुरूषत्सर्कः 6.
४ कष्करोति 7.; कर्ूरोति ४. ९४.०्.न वा; ६.४.००. न्,
का०९. ५.९०.] सन्धिः । २९
चटतानित्यकरणणद्%विसज॑नोयादे एस्याघोषे प्रयमो नस्यात् ।
कञ्चरतीत्यादि स्वप्येवम् ॥
उमकार्योमेध्ये ॥७॥
इयोरकारयो्मेध्ये विख्ज॑नीय उमापद्यते। कोऽ च। कोऽ्यः॥
पुनरेति रप्रकूतिः [का० ९. ५.१४] दूति परल्वाद्रफः(२) स्यात् ॥
पु 8
अघोषवतोश्च ॥४॥
श्रकारघोषवतोर्मध्ये विसर्जनीय उमापद्यते । को गच्छति ।
को धावति । श्रघोषवतोरिति किम् । कः ॐेते॥
अपरो छो्ो ऽन्यस्वरे यं वा ॥९॥
श्रकारात्परो विषजंनीयो लोष्यो भवति । उक्तारन्यखरे ।
यं वापद्यते। क ईद । कयिद। क उपरि। कयुपरि ॥ श्रपर दरति
किम् । अभ्निरच् ॥ वात्र समुचये । दईैषल्स्युष्टतरो(2 ऽ च(४)
यकारः(५) ॥
सभोभ्यामेवमे व स्वरे ॥ १०॥
श्राकारभोशन्द्ाभ्यां परो विषखजंनोय एवमेव भवति खरे
परे । देवा ्राङः। देवायाडः। भो रच । भोयच॥ भो दत्या-
मन्त्रौ कारोपलचणं केचित् । भगो त्रत) । भगोयच । च्रघो
१ चरता इत्य 7. ८. । ४ ($यं ए.
२ रग्ररतिपरत्वाद्रेफः . ५ यकार दूति। 7.
2 शषत्पुष्टतरो ^. ४. ए. ६ भगोऽच.
रर कातन्त्र [का० ९. ५.९४
अच१)। अघोयच॥ आदीषत्स्यष्टतरद्यौकारादीषत्खृष्ट तरो! २)
ऽच(3 यकारः । एवमेवयदएं नित्य लो पनिरा सार्थम् (४) ॥
घोषवति लोपम् ॥११॥
च्रकारभोशब्दाभ्बां परो विसखज॑नीयो लो पमापद्यते घोष-
वति परे । देवा गताः। भो यासि। भगो ब्रज। रघो यज॥
सो पयदणं यं वेति निदत्यर्थम् ॥
नाभिपरो रम् ॥१२॥
नामिनः परो विसर्जनोयो र मापद्यते। निरपेचः(५ । सुपोः।
सुद्ध: । शैरूरर्थं(6) वचनमिदम् ॥
घोषवत्स्वरपरः ॥१३॥
नामिनः परो विसज॑नोयो चोषवत्खरपरो रमापद्यते \.
अरधचिगेच्छति। ्रद्निरच। पटुर्वदति। पटुरच॥ घोषवत्खरपर
दूति किम् । शरद्भिः तेऽ) ॥
रप्रकृतिरनामिपरो ऽपि ॥१४॥
रेफप्रङुतिर्विवजनीयो नामिनः परो ऽनामिनः परो ऽपि
१ अघोऽच ^. ४. ५१ गह. ९.
२ ईषत्पुष्टतरो ^. 7.7. ७ ^~ ए. ०. 7०" चोषवत्सर०
3 ऽयं 7.; एव ४.7.
८ नाभिपरो ($ नामिनो ऽपि
४ नित्यमतलोप० ४. .; नामिपरोऽप्यनामिपरो ४.
५ निर्ूपेचः ^.
६ इस्र्थे ^. 0.
का०९.१५. ९६.1 सस्धिः। र्र्
चोषवत्खरपरो ऽघोषवत्खरपरो ऽपि रमापते । गोपतिः ।
गोःपतिवे। घूपेतिः। घूः पतिवौ॥ खरघोषवतो नित्यम् । पितर च।
पितयीतः॥ अरफम्रकूतिरपि । दे प्रचेता राजन् । दे प्रचेतो राज-
निति वा(२। उषर्धः॥ श्रह्धो ऽरोफे। अदपतिः। अहगेएः। अद -
रच॥ रेफे त्दु। च्रदोराचम्। श्रदोरूपम् । श्रो रथन्तरं साम(२॥
एषसपरो व्यज्ञने छोष्यः ॥१५॥
एषसाभ्यां परो विखजेनोयो लोप्यो भवति व्य्चने परे ।
एष चरति । ख टीकते। एष शेते ४)। स पचति। परलात्पूवीम्वा-
घते५) । च्रष्यधिकारात्खरूपग्रदणाद्ा । एषकः करोति । सकः
करोति। अनेषो (६ गच्छति । असो गच्छति(७) । अकि नञ् -
समासेन स्यात् ॥
न विसजेनीयलोपे पुनः सन्धिः ॥१६॥
विखज॑नीयलोपे कते पुनः सन्धिनं भवति । अन्यलोपे तु
भवत्येव । क दृद । देवा श्राडः। भो ्रच(९॥ विखजनीयाधिकारे
पृनविसजंनीययद णमु त्तर च विखजंनीयाधिकारनिटत्य्थैम् । तेन।
एष च्चछात्रेए(१०) । दिभीवः सिद्धः ॥
१ ऽप्यघोषवत्खरोऽपि 0.; ऽप्य- ५ ००..; परव्वात्यूवान्विधीन्वा-
चघोषवत्खरपरो 8. धते. ए.
२ 8. ०१०, उषसो वुधे । ६ अनेषको 7.
३ रथान्तर० ^. 8.; 7. ए. ०. ७ धावति । ».
0०" अदोद्टपम्० ८ 7. 2005 च.
४ 0०. ४. ९ 7. ०. नणि क इह.
१० चवेण ए.
२४ कातन्त्र [का०र्. ९.९.
रेरे लोपं स्वरश्च पूर्वो दीधः ॥१७॥
रोरे परे लोपमापद्यते। पूर्वा ¶ दीर्घो भवति(र) । श्रप्मी
रथेन । पना रातिः । उच्चै रोति ॥
हिभोावं स्वरपण्डकारः ॥१४६॥
सखरात्परण्ककारो दिभीावमापद्यते। टच्च्छाया। दच्छति॥
अप्यधिकारादीधात्यदान्तादा । कुटीच्छाया । कुटोक्छाया ॥
आद्याभ्यां नित्यम् । आच्छाया। माच्छ्दित् ॥
॥ इति दौ गसिद्यां ठत्तौ सन्धौ पञ्चमः पादः समाप्तः ॥
॥ अय नाम्नि चतुष्टयम् ॥
धातुविभक्तिवजेमथेवलिङ्गम् ॥१॥
अर्थो ऽभिधेयम्(४)। घातुविभक्तिवजंमथंवलिङ्गसंज्ञं भवति ।
दत्तः । कुण्डम् । कुमारी । डित्य:(५) । राजपुरुषः । श्रौ पगवः।
कारकः॥ धातुविभक्तिवजेमिति किम् । अरन् । टच्तान् ॥ चरथैव- ,
दिति किम् । ट्त दति दृ क्षामेकेक शो (£) मा त् (७)। राज-
१ सरद पूर्वो.ष्. ५ ०.०१०९ इवित्थः।; ४. दिवित्यः।
र नकु आतर तम्यात् । £ वरकषाणामेकेकशो ए.
६] मयूरः 7. ए. ७ लिङ्गसंन्ना मा भूत्। तथा राज°
४ ऽभिघेयः। ». ए. 0...
का०२.९.४.] नानि चतुष्टयम् । # 3
ननित्युन्मत्तवचनस्य च ॥ लिङ्गप्रदे शाः । लिङ्गान्तनकारस्व [का०
२.२. ५६] इत्येवमादयः ॥
तस्मात्परा विभक्तयः ॥२॥
तस्मादर्थवतो लिङ्गात्पराः(२ स्यादयो विभक्तयो भवन्ति ।
सि श्रौ जस् । चरम् त्रौ शस् । टागभ्याम् भिस् ॥ ङेगभ्याम् भ्यस् ।
डसि भ्याम् भ्यस् । डस् श्रोस् राम् । डि. ओस् सुप् ॥ दशत् २) ।
दृशद् टृशदी दृश्दः। दृशदम् दृशदौ दृशदः। दृशदा।
दुशद्याम् । दशद्धिरित्यादि(४)॥ एवं कुमारी कुमार्यौ कुमा-
य॑ः। खद्भा खद्धे खद्वाः ॥ अर्थस्य विभव्ननादिभक्रय दति(५)॥
पञ्चादौ धुट् ॥३॥
स्यादीनामादौ पञ्च वचनानि घुर् संज्ञकानि(६ भवन्ति । सि
श्रौ जस् । त्रम् त्रौ (९)॥ घुट् प्रदे शाः। घुटि चासंवुद्धौ [का०र्.्.
९७] दरत्येवमाद यः ॥
जस्शसो नपुंसके ॥४॥
नपुंसकलिङ्गे जस् शसौ घुट् संज्ञकौ भवतः। सामानि तिष्ठन्ति।
१ 8. ०११७ 676 116 धलाा1084108 ५ विभक्रय उच्यन्ते ॥ 7. ए.
सि-सुप्। £ स्यादीनां विभक्तीनामादौ पंच
२ तस््ािक्रात्पराः ^. वचनानि घुटसंन्नानि ४.
३ 7. ए. 71८ दूषत् ° (१००६१००६. ७ ४. 8११५ ४१९ 6०प९ञ०णताणठ ९०७९5
४ 0. ८. 84 (< ग्रशपारणिण्ड्ठि णि $ ण राजन् .
ण दृषद्, ण५. दृषदे°
२६ कातन्ते [का०२.९. स.
सामानि पश्च ॥ नपुंसके जमेव १) घुडिति नियमाद् वारिणी ।
जतुनी(२) ॥
समन्विते सिः संबुद्धिः ॥५॥
सिद्धस्याभिमुस्यकरणएमा मन्तितम् (२) । तिनं विदितः
सिः(४) संबद्धिसंज्ञो भवति । हे रम्ब । दे टत्त(५॥ संबुद्धिप्रदे शाः ।
संबुद्धौ च [का० २.९. ३९] दत्येवमादयः ॥
सागम उटनुबन्धः स्व राटन्यात्परः ॥६॥
प्रकतिम्रत्यययोरनुपघाती।च्रागमः( ६)॥ आगम उदनृबन्धो
ऽन्त्यात्खरात्यरः(७) परिभाव्यते । पद्मानि । पयांसि ॥ श्रागम
द्रति किम् । विद्युलान् ॥ उदनुबन्ध च्रागमस्य लिङ्गम् ॥
तृतीयादौ तु परादिः ॥७॥
च्रागम उदनुबन्धस्तृतीयादौ विभक्तौ परादिरभवति। सर्वस्ये।
सरवैषाम् । टक्ताणाम् ॥ तुशब्दस्तुतोया यधिकारनि त्यथः (८) ॥
इटुट्मिः ॥४॥ ।
दकार उकारस्ाभिसंज्ञो भवति । अभिम् । पटुम् ॥ ददु-
दिति किम् । सेनान्यम् । यवल्वम् ॥ अरभ्निप्रदेशाः । च्र्रेरमो-
ऽकारः [का० २.९. ५०} इत्येवमादयः ॥
१ नपुंखकलिङ्धे जस्शसेव ए. ५ हे अक्क 1. ४.; 7. »००5 हे अल्ल.
२ यतुनौ ^. & आगम उच्यते । 1. ए.
३ सिद्वस्याभिष्यं करणम्० 7.; सि ७ ^. ग. स्वरात्.
०. प तृतीयाधिकार० . ए.
४ आमन्तिते ऽये सिः 9.
का० २.९. ९२.] नान्नि चतुष्टयम् । २७
इटूत् स्ल्याख्यौ नदी ॥९॥
ईदू दित्येवं(१ स्यास्यौ नदीसंज्ञकौ (२) भवतः । नद्यै । वध्वे॥
तपरकरणएमसंदे दार्थम् ॥ ख्य ख्याविति किम् । सेनान्ये । यवच्वे॥
नदीप्रदेशाः नद्यारेश्रासासाम् [का०२.९.४५] दत्येवमादयः॥
छा खद्धा ॥ १०॥
आकारो यः च्याख्यः स अद्धासंज्ञो भवति । अद्धार।
माला॥ ख्याख्य दति किम् । कोलालपाः॥ अद्धाम्रदेशणः। खर-
द्धायाः सिर्लोपम् [का० २.९. २७] इत्येवमादयः ॥
अन्त्यात्ूवे उपधा (४) ॥ ११॥
जिङ्गस्य धातोवान््यादणादयः पूरवो वणः सख उपधासं ज्ञो भव-
ति। राजन् श्रकारः। भिद् दकारः । त् चकारः५)॥ उपधा-
म्रदेशाः । अस्योपधाया दीर्घो द्धिनोमिनामिनिचर्सु [का
इ. ६. ५] दत्येवमादयः॥
व्यज्ननान्ो ऽनुषद्धःः ॥ १२॥
लिङ्गस्य धातोवीन््याद्मज्ञनाद्यः पवो नकारः सो ऽनुषङ्गसंज्ञो
भवति । विदुषः । अस्छते(६)॥ न द्रति किम् । ऊरग्याम् ॥ अनुष-
करग्रदेशाः । अनुषङ्गा क्रु चेत् [क०२. २. २८] दत्येवमाद यः ॥
१ ईत ऊत इत्येतौ . ५ ^. ०००० व॒ वकारः; 9.४. रा-
२ °संक्नौ 0. ए. ए. जा । भेत्ता । वतैते ।
३ 0. ए. ००१ शाला । £ स्रस्यते । ए.
४ पूर्वोपधा ॥ 8.
र्य कातन्ते [का० २९ ९७.
धड़ व्यज्ञनमनन्तःस्थानुनासिकम् ॥ १३॥
अन्तः स्या नुनासिक वजितं व्न्ननं धुर् संज्ञं भवति । पयांसि।
श्रपक्त॥ अन्तःस्थानृनासिकवजंमिति ‰) किम् । चत्वारि । अमंस्त ॥
धुर्प्रदेणः। धुटञ्च घुटि [का०३. ६. ५९) इत्येवमादयः ॥
अकारो दीर्ध घोषवति ॥१४॥
अकारो लिङ्गान्तो घोषवति विभक्तौ दीधमापद्यते। अआ-
भ्याम् । टचाय । क्षाणम् ॥ घोषवतीति किम् । ट्त: ॥
जसि ॥१५॥
अकारो लिङ्गान्तो जसि परे दीघंमापद्यते। टच्ाः॥ अकार
लोपे (२) प्राप्ने वचनम् ॥
सि सस्य च नः ॥१६॥
अकारो लिङ्गान्तः शसि परे दी्ध॑मापद्यते । सस्य चनो
भवति । चान् २ ॥ स्या धिकारः किम् । अल्प शः(४)॥
अकारि लोपम् ॥१७॥
विभक्तो लिङ्गस्याकारो लोपमापद्यते । अकारे सामान्ये ।
क्तम् । युग्मत् । यः । सः । उशना ॥
१ °अनुनासिकमिति० 7. 8. २३. ८. ११ सारसान्; 8. ०5०
२ अकारलोपे 7. ६.5; 5९९, 1०५ देवान्.
दन्टा, 50474 17, एलग्भ. ४ 0. 8. ००१ स्लोकश्ः ।
का०र.९.२२.] नान्नि चतुष्टयम् । २९.
भिेस् वा ॥१७॥
अकारान्तालिङ्गात्यरो भिस् रेस् वा भवति । ज्ञे: ॥
वाशब्दः पक्लान्तरं ख चयति(२ । एस रेख वा ॥ रेस्करणाद ति-
जरसैरिति केचित् ॥
धुटि बहुत्वे ति ॥१९॥
चकारो लिङ्गान्तो बते धुति परे एकारो भवति । एषु ।
टचेभ्यः । परत्वादे ववं स्यात् ॥ धुटीति किम्। इच्ताणम् ॥ तुशब्दो
विभाषानिदटत्य्यंः ॥
ससि च ॥२०॥
श्रकारो लिङ्गान्तश्रोसि परे एकारो भवति । टचयोः(१)॥
ङसिरात् ॥ २१॥
अरकारान्ताजञिङ्गात्परो डसिर् श्राद् भवति। टक्तात्५॥ दी-
घोचारणएादतिजरसात्(२) ॥
डनम् स्य ॥२२॥
श्रकारान्तालिद्धात्यरो ङ्स स्यो भवति । ठच्स्(१) ॥
इन टा ॥२३॥
श्रकारान्तालिङ्गात्परष्टा दनो भवति (४) क्तेए(१)। टेनेति
१ 7. 2. 20 16 न्णफणल्शृण्णकवाण्ड ३ 0. ००5 इूति केचित् ॥
ण8 9 दिव ४2. दविः ॥ ४ परस्य टावचनस्व इनदिशो भ-
२ तेन एेस् 0.; 2. ००४४ एस् वा। वति। 7. ए.
३० कालन्ते [का० र. ९. २५.
क ४०९
सिद्धे दनोच्चारणएमग्रत दून एव १) । तेन । अतिजरसिन कलेन ॥
षयग्योगो बालाववोधनार्थः (२) ॥
ङेयैः(3) ॥२४॥
अकारान्ताललिङ्गात्यरस्य डेवचनस्य य श्रादेशो भवति ।
दत्ताय ॥
स्मे सवैनाख्रः ॥२५॥
श्रकारान्तात्सवेनाम्नो लिङ्गात्रस्य वचनस्य सम्भवति (४)।
सर्वम । विस ॥ सवषां नामेति किम् । वि्चो नाम क्ित्(५)।
विश्रमलिक्रान्ताय विद्चाय (६) । जरतिविश्ाय ॥ तोयादा वक्तव्यम् ।
दितीयकती । दितीयाय । टतीयस्यै । ठतीयाय ॥ किं तत्सवनाम ।
सवे विश्च उभ उभय अन्य ्रन्यतर दतर डतर डतम(७) त् तर
नेमसममिम पूर्वीपरावर दक्िणोत्तरपराधराणि८)॥ व्यवस्था-
याममंज्ञायाम् ॥ खमन्ञातिधनास्यायाम् ॥ अन्तरं बहिर्योगो-
पसं्यानयोः ॥ टत् । त्यद् तद् यद् एतद् श्रदस् रदम् किम् एक
दि ९) युट् श्रसम्मट् भवन्तः (१०)॥
१ इन एव यथा स्यात् । 7. ए. ित्। असौ विश्च अतिविश्।
२ "वोधाथैः। ए. तस्मै विश्वाय । अति ४.
३ङ्यः।. ए.
७ कतर् । कतम । ए.
८ पूर्वैपरावरदिणोत्तरापराध-
राणि। 0.४.
९ यद् अदस् ददम् एतद् एक किम्
दिण.&.
४ सैरादेशो भवति 7.४.
५ विद्चनाम कचित् ^. ए. 7.
£ विश्मतिक्रान्तः। विशाय । ^.
४. ?.; विश्मतिक्रान्तः। क
१० भवतः ए.; भवन्त् 4. ४.
का० २. १. २०.] नानि चतुष्टयम् । २९
ङ्सिः स्मात् ॥ २६॥
अकारान्तात्वैनान्नो लिङ्गात्परो सिः स्माद्धवति । सर्व-
स्मरात् । वि्स्मात् ॥ श्रकारान्तादिति किम् । भवतः ॥
डि स्मिन् ॥२७॥
अकारान्तात्स्वनाम्नो लिङ्गात्परो डि: सिन्भवति । सर्व-
सिन् । विश्स्मिन् ॥ सर्वेषां नामेति किम् । समे रेरे यजति ॥
विभाते पूवेदेः ॥ २८॥
पूवाद गंणात्परयोङंखिद्धो :9 स्थाने स्मात्खिनो विभाय्येते
मर्ते विभाषा । पूर्वस्मात् । पवत् । पूवेच्िन् । पूर्वै ॥ तीयाद्वा
वक्तव्यम् । दितीयस्मात् । दितोयात् । दितीयस्मिन् । दितीये ।
ढतीयस्मात् । तीयात् । द तीयस्मिन् । तीये ॥
सुरामि सवे्ः ॥२९॥
श्रकारान्तात्छवैनास्नो लिङ्गात्छवैत चरामि परे खुरागमो
भवति । सवैषाम् । विश्वेषाम् (२) । यासाम् । ताखाम् ॥ उकारः
परादि लाथैः() ॥ प्रतिपदोक्रयदणात् । लाम् । युवाम् ॥
जस् सवे इः ॥३०॥
. आअकारान्तात्सवेनास्नो लिङ्गात्परो जस् सवं द्भवति । सरवै ।
विचरे ॥ श्रकारान्तादिति किम् । सवाः ॥
१ पृूवीदेर्गणादका रान्तात्परयोः ?. तादपि स्यात् । सवासाम्।
२४. ५०० सर्वेतोग्रहणादाकारा- ३ परादिव््थः। ४.
इर कातन्ते [का० ९. ९. २४.
ऋस्पाटेवै ॥३१॥
दर्ग ० ©. ज्ञ
अन््मादेर्गणात्परो(१) जस् सव दभंवति वा। अपे । च्रल्याः।
प्रथमे । प्रथमाः ॥ उभय इति नित्यं भाषायाम् ॥ चल्प म्रयम
चरम तय श्रय कतिपय नेम अर्धं पवादयञ ॥
इन्डस्याच् ॥३२॥
दन्दस्याच सवेनास्नो लिङ्गादकारान्तात्परो(र)जम् सवेदर्भ-
वति वा । कतरकतमे । कतरकतमाः । दन्दकतमे । दन्दक-
तमाः२)॥
नान्यत्सावेनामिकम् ॥ ३३ ॥
चकारो ऽन॒वतंते४)। दन्दस्यस्य सवना लिङ्गस्सो क्रमन्यच
सावेनामिकं कायन भवति । पुवौपराय। परवीपरात् । द्विणो
त्रप्वाणाम् ॥
तृतीयासमासे च ॥३४॥
तीयायाः समासे ऽसमासे चोक्रमन्यच्च सार्वनामिकं कार्यं
न भवति । मासेन पूवाय । मासपूवय । मासेनावराः । मासा-
वराः ॥ श्रुतलात्स्वेनान्नैव समास दह स्यादक्। लयकाछूतम् ।
मयकारूतम् ॥
१ अल्पादेर्गणाललिङ्गादका रान्ताः ३ दन्तकतमे । दन्तकतमाः॥ 0.
त्परो 7. ४ 0. ०. च.
२ लिङ्ात्परो ए.
का० २.१९. २८. नाजि चतुष्टयम् । इद्
बहुनीहौ ॥ ३५॥
बह्नोदौ समासे 9) सार्वनामिकं कार्यं न भवति । तत्कपि-
दको मत्कपिदटकः। रक् नस्यात् ॥ वस्त्रान्तरवसनान्तराः । अभ
धानादेव दन्दस्याच [का० २.९. दर] दति वान स्यात् ॥
दिष्णं वा ॥३६॥
दिशां ब्व्रीदौ समासे) सावेनामिकं कार्यंन भवति वा।
उत्तरपूर्वस्यै । उत्तरपूर्वा ॥ दिशां ब्कन्रीदाविति किम् । दचि-
पूवाय मुग्धायै ॥
शचद्धायाः सिर्छोपम् ॥ ३७ ॥
ख्रद्धासंज्ञकात्परः सिर्लोपमापद्यते । अद्धा(२) । माला ॥
ख्रद्धाया इति २ किम् । कोलालपाः.४)॥ सिर दिति छते) जरा
जरस् स्यात् ॥
टौसोररे ॥ ३४॥
रौसोः परयोः अद्धाया एलं भवति । तुलया । तुलयोः: ॥
संबुद्धौ च ॥ ३९॥
श्रद्धायाः संबुद्धौ चेलं (£ भवति । हे अद्धे(२ । हे माले ॥
१.0. ए. ०० उक्तमन्यच्च , ४ सोमपाः। 0. ट.
२7. ४. &वव (८ (्०दृग्णवाणड ५ सिरत्कृते 7. &.
८5८8-० श्राला . ६ ८. ०८७ च.
३ श्रचादरतिष.
२४ कातन्त्र [का०२.१.४द्
हृस्वो ऽखाथोनाम् ॥ ४०॥
अम्बा्थानां अ्रद्धासंजकानां संबुद्धौ सो भवति । रे अम्ब ।
दे अक१॥ चदम्बायानामिति सिद्धे इस दति संज्ञापूर्वकलात्छु-
खार्थम् ॥२) ब्सखरत्वा ड् डलकवतां ३ न स्यात् । दे अम्वाडे।
दे श्रम्बाले । दे अम्बिके ॥
स्मो रीम्(४) ॥ ४१॥
अद्धायाः पर ओ रीमापद्यते५) । शद्धे(६ । माले ॥ दीः
किम् । जरसो इति(०) केचित् ।
ङम्वन्ति ये यास् यास् याम् ॥ ४२॥
अद्वायाः पराणि डम्वन्ति वचनानियै यास् यास् यामिति
यथासंख्यं भवन्ति मालायै । मालायाः । मालायाः) मा-
लायाम्(८)॥
सवैनाम्नस्तु ससवो हस्वपूवेश्च ॥ ४३॥
सर्वनान्नः खरद्धायाः पराणि डम्बन्ति वचनानियेयास् यास
यामिति यथासंख्यं सद सुना भवन्ति । इखपूवै ख । उदनु-
बन्धः(९ परादि ार्थः। सवय । सर्वस्याः । सर्वस्याः । सवैस्याम् ॥
तुशब्दः खागमाधिकारनिदटत्यर्थः ॥
१ 7. १११९ हे अल्ल ।
२ तेन बहु° ए.
£ 8९८ ६०१५ २ ए. ३३.
७ जरसीति ४.
३ उलेकवतां 1). ४. 4. (पाप 7. फण.) (१८ धट
४ ्रीरिम्॥^.४. णि5 ० सङ्खं 1०७।९५त्.
५ ्रच्ासंन्नकात्परः चओरीरिमा० ४. ९ उकारः 1..४.
)
का० २.९. ४८.] नान्नि चतुष्टयम् । २५
चितीयातुतीयाभ्यां वा ॥ ४४ ॥
अक्ताक्ने विभाषा 1 दितीयादतीयाभ्वां पराणि डम्बन्ति वच-
नानियैयास् यास् यामिति यथासंख्यं सद खना भवन्ति सपू
वाञ्च वा। दितोयच्छये । दितीयायै। द तोयस्य । ठतोयाये(१॥ तीया-
देति सिद्धे दितीयाढतीयाग्यामिति स्पष्टार्थम् ॥
नद्या रे आम् आस् साम्(२ ॥ ४५॥
नदीसंज्ञकात्पराणि २) ङ वन्ति वचनानि े। ्आास् । च्रास्।
आमिति यथासंख्यं भवन्ति। वा न स्र्येते । नय । नयाः । नदाः ।
नयाम् । व्यै । वध्वाः । वध्वाः । वष्वाम् ॥
संबुद्धौ हस्वः ॥ ४६ ॥
नदाः संबुद्धौ दस्लो भवति । दे नदि । दे वधु ॥ नया दति
किम् । हे यामणीः। दे खलपूः ॥
अम्शसोरादिर्छोपिम् ॥ ४७ ॥
नद्याः परयोरम्शसोरादिर्लोपमापद्यते। नदीम् । नदीः।
वधूम् । वधूः ।
ईेकारान्तात्सिः ॥ ४८॥
नदीसंज्ञकका रान्तात्परः(४) सिर्लोपमापद्यते । नदी ।
मही(५) ॥ ईकारो ऽन्तो यस्मादिति किम् । लच्छी: ॥
१ 7. ५8 १दपदकर्मणण्ड्ट ० ण ४ नदीसंन्नकादीकारान्तात्° [2
9 €) णात्. ५ ८. ०११५ भषी । खषी ॥
२ पआआसासामां ४. & यस्मालिद्गादिति ०.४.
३ नव्याः पराणि ८.
२९ कातन्े [का० २.९. ५२.
व्यञ्जनाच्च ॥ ४९॥
ज्ननसंज्ञकात्परः सिर्लोपमापद्यते । वाक् । तडित् ॥
संयो गान्तलोपे सिद्धं चेद् नादेरधुटो(र लोपः स्यात् ॥ लिङ्ग चा-
नुवतंते ॥
ऋम्रेरमो ऽ कारः ॥ ५०॥
श्रभिसंज्ञकात्परोऽमो ऽकारो लोपमापद्यते । च्रभ्निम् ।
पटुम् ॥ वुद्धिम्२) । धेनुम्(२ ॥
सकारः पूवम् ॥ ५१॥
अप्नः पर(४ग्रौीकारः पूर्वेखर मा पद्यते । रग्न । पटू । बुद्ध ।
चेन् ॥
शसो ऽ कारः सश्च नो ऽस्तियाम् ॥ ५२॥
श्रगनेः परः शसो ऽकारः पूरवसखर मापद्यते । सख नो भवति।
अ्रस्तियाम्। अप्मोन्। पून् ॥ च्रस्ियामिति किम्। बुद्धौः। धेनूः॥
टाना ॥५३॥
श्रपनः परस्य टावचनस्व नादेशो भवति । शअरस्तियाम् ।
अभ्रिना । पटुना ॥ श्रस्तियामिति किम् । बुद्धा । सेन्वा ॥
१7. ६. ०१ योषित् ॥ ३ 0". ^. ए. ए.
२ चेत् । तत्न । आदे० ०. ए. ४ अभिसंन्नकात्परः ४.
का० २.९.५८.) नानि चतुष्टयम् । द७
अदो ऽ सुश्च ॥ ५४ ॥
अदसो ऽमुरादेशो भवति। टावचनस्य च नादेशः रस्ति
याम् । च्रमुना ॥ च्रस्लियामिति किम् । च्रमुया ॥
इरेदुरोज्जसि ॥ ५५॥
लिङ्गस्य (१) दूरेद् भवति । उरो (२ । जसि परे । अग्रः ।
पटवः । बुद्धयः । घेनवः ॥
संबुद्धौ च ॥ ५६ ॥
संबुद्धौ च लिङ्गस्य द्रो द्धवति2 । उरो (२) । देने | दे
सेनो ॥ अभ्रः संबुद्धा वित्येके (४) । हे नदि । दे वधु ॥
ङः ॥ ५७ ॥
ङयि परतो लिङ्गस्य (५) दरो द्धवति । उरोच(२ । श्रग्मये ।
पटवे । बुद्धये । घेनवे ॥ डे दत्य विकृतनिदे शात् । वुद्धौ । धेन्वै ॥
ङसिङसोररोपश्च ॥ ५८ ॥
श्रप्नेः (& परस्य ङखिङ्सोरकारस्य लोपो भवति । दरेज्घ-
वति) । उरो । श्रग्मेः । अ्रभमेः । घेनोः । घेनोः ॥
१ अम्िरसं्नकस्य लिङ्गस्व 7. ५0०. 7. ए.
२ उरोद्चवति। ०. ए. £ ००. ए.; अमरिसंन्नकात्परयोः ए.
३ ००. 8.; अन्निर्सन्चकस्व लिङ्गस्य ७ लिङ्गस्य दूर ° ^.
संबद्धौ च इर° 7. ८ 7. ६. ०००१ मवति.
४ संबुद्धाविति किम् । 2.
इय कातन्त्र [का०२.९. ६.
गोश्च ॥ ५९॥
गो शब्दात्यर स्य डःसिङसो र स्य लोपो भवति। मोः । गोः॥
डो सपूवैः ॥ ६०॥
च्रभिसंज्ञकात्यरो डि. सद पूर्वेण खरेण च्रौर्भवति । श्रप्नौ ।
घेनौ ॥
सखिपत्योडः ॥ ६१॥
सखिपतिभ्यां परो ङिमरौर्भवति (२ । सख्यौ । पत्यौ ॥ पृन-
ङिंयददणं सपूर्व॑नि टत्र्थम् ॥
उनसिङसोरूमः ॥ ६२॥
सखिपतिभ्यां परो डमसिङणोरकार उमापद्यतेर। सख्युः ।
स्युः । पत्युः । पत्युः ॥ च्रयहणं यथा संख्यनिटत्यर्थम् ॥
ऋदन्तात्सपूवेः ॥ ६३॥
खदन्तालिङ्गात्परो ४) ङखिङ्सो रकार उमापद्यते सह
पूर्वेण खरेण । पितुः । पितुः । मातुः । मातुः ॥ खदन्तादिति
किम् । स्तो धातोः (५) ॥
१ “रकारस्य ?.; गोशब्दाच्चपर- ३ °परयोङसिङूसोर उमापद्यते ४.
योङंसिडसोर कारस्य ४. ४ °परयोर छ; °लिङ्गसंन्नात्परो ए.
₹ सखिपद्योङिरेव ओ्भवति. ५ सनो; धातोः ४.
का०र्-९- दर] नान्नि चद्ष्टयम् । २९
खा सो सिरोपश्च ॥ ६४॥
च्छद न्तस्य लिङ्गस्य अ भवति सौ परे सिलोपञ्च । पिता ।
माता॥
अमिवच्छसि ॥ ६५॥
चछद् न्तस्य लिङ्गस्याभिवद्भवति शसि परे । पिन् ॥ तचा-
स्यामिति मतिषेधात् । मादर ॥
ऋनं ॥ ६६ ॥
छद न्तस्य लिङ्गस्य अरभ॑वति ङो परे । पितरि । मातरि 1२
योगविभागात् । पितरस्तपेयामास ॥
घुटि च ॥ ६७॥
च्छद न्तस्य लिङ्गस्य अरभवति घुटि परे । पितरौ । पितरः ॥
चुर्टीति किम् । पिद न्(४ । एयग्योग उत्तराः ॥
धातोस्तृश्व्टस्यार् ५) ॥ ६५ ॥
धातो विंदितस् द शब्दस्य (8 चत श्रार्भवति घुटि परे। अरो
ऽपवादः । कर्तारो । कतार: ॥ धातोरविदितस्येति किम् । यातरौ।
यातरः । यत चछन्दी्ध॑ञ्च(७) ॥ तृ्ब्दस्येति किम् । ननान्दरौ ।
१ 7. ०04 कलन् ॥ ५ °शब्द स्वारः । ४.
२.४. ००० कायातिदेशो ऽयं । & ०००. ^. 0.; स्वशब्दस्य ए
३ अर्डविति योग. ७ यतेच्छन् दीर्ध । ८.; यतोकेण
४ 0. छ. ००. ^ चुरीति° दोर्ध॑ञ्च।
४० कातन्ते [का० २.९. ७९.
ननान्दरः। नजि च नन्देः१)॥ क्रुशेस्ठन् घुटि स्तियां च नासौ -
णादिकत्वात् । क्रोष्टा । करोष्री(र)। चा सिद्धम् । शसादौ तु3)
दजन्तस्य तुनन्तस्य च प्रयोगः । क्रोष्टून् । क्रोष्टून् । क्रो्रा । क्रो-
ष्टुना । दृत्येवमादयः ॥
स्वसादीनां च (४) ॥ ६९॥
सखस्ादीनां च५) त श्रारभवति घुटि परे। खसारौ। नपतारौ॥
ससा नप्ता चनेष्टा च तष्टा चन्ता£) तथैव च।
होतापोता प्रशास्ता(७) च श्रष्टौ खखाद्यः स्मृताः॥
साच न संबुद्धौ ॥७०॥
खद न्तस्य लिङ्गस्य संवुद्धावार श्रा च न भवति । अर्थाद्रेव।
हे क्तः । हे खसः ॥
हृस्वनदीश्द्धाभ्यः सिर्लटोपम् ॥ 9१॥
दसनदोभ्रद्धाभ्यः परः संबुद्धिः सिर्लो पमा पद्यते । हे टच ।
हे अपरे हेधेनो। दे नदि। देवध्। दे श्रद्धे) । हे माले ॥ संब-
द्धिरिति(९) किम् । त्तः ॥ नदीश्रद्धायदणएमुत्तराथंमिद्ार्थं च॥
१ °न॑देकन् दीर्ध । ए.; निनि च ५0. ०११५ लिद्खानां च.
नन्दे छणदीर्घद्च ॥ 7. ६ चेत्ता ^...
२ क्रोष्टारौ 17. ७ प्रशस्ता ^. ए.
ड ४. »१ऽ स्वरो पि. ८ 7. ए. ११८हे शाले ।
४ सश्र स्वश्० ए. ८. प्ण ००६. ९ संवु्ाविति ष
का० २.९. ७५.] नाचि चद्ुष्टयम् 1 ४९
स्मि च नुः ॥७२॥
इस्नदीखद्धाभ्यः पर १ चरामि परे नुरागमो भवति ।
उच्ाणाम् । अघ्मीनाम् । चेमूनाम् (१ । नदीनाम् । वधूनाम् ।
अद्धानाम् । मालानाम् ॥ अद्धाखदचरितस्यामो यदणादा ।
नद्याम् । युवाम् ॥
चेस्तरयश्च ॥ 9३ ॥
चेस््रयादेभो भवति नृरागमख । चरानि परे । चयाणणम् ।
परमचयाणाम् ॥
चतुरः ॥ 9४ ॥
चलार् इत्येतस्य रमि परे नुरागमो भवति 1 चतुणा म्(२॥
श्रप्रघधानादेव। ्रतिचतराम् ॥
संख्यायाः घान्तायाः२ ॥ ७५॥
संब्यायाः घकारनकारान्ताया(४) त्रामि५ परे नुरागमो
भवति । षणाम् । पञ्चानाम् (£) ॥ अन्तय्रदणाद्धतपूवैनान्ताया
रपि) । अष्टानाम् ॥ संख्याया दति किम् । विग्रुषाम् । यज्व
नाम् ॥
१००. 7. ए, ५ कारान्तायाखामि ^. ४.
२ 7. 2. ५० परमचतुर्णीम् । ६ 0. ४. ००१ खक्तानाम् ।
` ३ ख्ान्तायाः ए.; च्णान्तायाः ८.7. ७ °नान्ता अपि 7.
४ सकारण 8.
* २ ङिरामोए. ए.
४र कातन्त्र [का०२.२. द्.
कतेश्च जम्शएसोटक् ॥ 9६ ॥
कतेः संख्याया षकारनकारान्तायाञ्() जस् शसो लुंगभवति।
कति । कति । षर् । षर् । पञ्च । पच्च ॥
नियो ङिनगम् ॥ 9७ ॥
नियः परो डिराम्(२) भवति । नियाम् 1 ग्रामण्ाम् ॥
॥ दति दौ ग॑सिद्यां टत्तौ नान्नि चतुष्टये प्रथमः पादः समाप्तः(२)॥
न सखिष्टादावग्मिः ॥१॥
सखिस्यः सखिष्टादौ (४) खर ना्िभवति । सख्या । सस्ये ॥
पतिरसमासे ॥२॥
पतिस्यः पतिष्टादौ (५ खरे नाभिर्भवति । ्रसमासे । पत्या ।
पत्ये ॥ श्रसमास दूति किम् । नरपतिना ८६) ॥
स्त्री नरी वत् ॥ ३॥
स्तीशनब्दो नदीवद्धवति विभक्तो । हे स्ति । स्ति । स्तीणम् ॥
विकल्पमपि बाधते ॥
१ सकार° ४.; ष्णान्तायाख ए; सखिशब्दष्टादौ ०. ए.
षकारनकारान्तायाख पर- ५ पतिशन्दादौ 0.; पतिशब्दष्टा-
योस् 0.४. ए. ४. ^
६ 0. 8. ४१० नरपतये ॥
३ 7.४. गणप्नान्नि चतुष्टये.
का०र. २. ७.] नान्नि चल्ष्टयम् । द्
स्त्याख्यावियुवो वामि ॥४॥
स्या ख्यावियुबूस्थानावानि ^°) परे नदोवद्भवतो वा (२1 ओ-
णाम् । धियाम् । `भु्णम् । सेवाम् ॥ ख्याख्याविति किम् । चव-
क्रियाम् । करञुवाम् ॥
हइस्वश्च ङ वति ॥ ५॥
इख द दुदेव । ख्याख्यावियुवस्थानौ च २ ङ्वति परे नदी-
वद्भवतो वा(२)। बुद्धी । वृद्धये । धेन्वै । धेनवे । भिये । भिये । भुवे ।
भुवे । पद्व । पटवे ॥ स्ति वेति केचित् ॥ ङवतीति किम् । दे य्रीः।
देशः । ्रप्रसिद्धमुपमेयमिति ॥
नपुंसकान्खमोरछोपो न च तदुक्तम् ॥ ६ ॥
नपुंखकलिङ्गात्परयो (४ स्यमोर्ल पो भवति। तदुक्तं च काय
न भवति । पयः । पयः । तत् । तत् । खुखखि । खुखखि ॥ नपुंष-
कादिति किम् । पया गौः ॥
अकागदसंवुद्धौ सुश्च ॥ 9 ॥
श्रकारान्तान्नयुंसकलिङ्गात्परयोः स्यमोर्लोपो भवति मुरा-
गमख । अ्रसंवुद्धौ । छष्डम् । च्रतिजरम् ॥ असं बुद्धाविति किम् ।
हे कुण्ड ॥
१ श्स्यानिनौ आमि ८. ३ ००. ४. ए.; द्रस्वद्य 7.; °स्था-
२ ४. ००. वा. * निनौ ए.
ॐ नपुंसखकात्य० ^. ए.
४४ कातन्त्र [का०२्.२.९२्.
अन्यादेस्तु तुः ॥८॥
अन्यादेगंणान्नपुंसकलिङ्गात्परयोः स्यमोर्लो पो भवति तुरा-
गमञ्च(१)। अन्यत् । अन्यतरत् । इतरत् । कतरत् । कतमत् ॥
तुशब्दो ऽसंवुद्धिनि टक््यथैः । दे अन्यत्(२) ॥
स्मोरीम् ॥ ९॥
सवेस्मापुंसकलिङ्गात्पर श्रौ रोमापद्यते । कुण्डे । पयसी ॥
जस्एसोः शिः२) ॥ १०॥
सवेस्म तरपुंखकलिङ्गात्यरयोजंस् शसोः स्थाने (४) शिर्भवति(५)।
पद्मानि । पयांसि ॥
धट्स्वराद् घुटि नुः ॥ ११॥
धेटः पूवैः खरात्परो नपुंसकलिङ्गस्य घुटि परे नृरागमो
भवति । पयांसि । पद्मानि । सुकद्ंरि() । सुसखखीनि ॥ कथं
सुक्ुचि । गो मन्ति । सुवति । घटो व्यवहितलात् ॥ गोरङ्कति
जातिलाद दोषः ॥ बह्ृजिं । वह्र्ीति वा वक्तव्यम ॥
नामिनः स्वरे ॥ १२॥
नास्यन्तानपुंसकलिङ्गात्खरे परे न॒रागमो भवति(ऽ) । वा-
रिणा । वारिणे ॥ नामिनः खर इति किम् । कुलयोः ॥
भ त --~-~- ५ सिभैवति 7. ए.
२ 9. ०००० अन्य । अन्यतरत् । इत ६ 0". ए.
रत्। उतर । डतम ॥ ७ नुभवति । 9.
२ विः४. 9. ८; जस्शोःभिः। ८. ८ वारिणी ४. षट.; 2. ५९
४ ००. ४.; खानो ए. नो. ^
का०र्. २९६] नानि चल्ुष्टयम् । ४१
ऋस्थिट्धिसक्थ्यष्णामन्न्त्टाटौ१ ॥ १३ ॥
नाम्बन्तानां नपुंसकलिङ्गानामस्ख्यादीनां (२) टादौ स्वर
ऽन्तो ऽन् भवति। चस्थ्चा। दघरा । सक्दा(२)। अच्छा । अत्य-
रध्या । अतिद्घ्रा चछाच्रेण ॥ अकारोचारणं किम् । अस्सि।
रस्यनि वा स्यात् ॥
भाषितपुंस्कं पुम्वद्वा ॥ १४॥
भाषितपुंस्कं नाम्यन्तं नपुंसकलिङ्गः टादौ सरे पुम्बद्धवति
वा। कचौ । कदौणा कुलेन । ग्टदवे । ग्टदुने वस्त्राय ॥ भाषि-
तपुंस्कमिति किम् । वारिणे ॥ नाम्यन्तमिति किम् । सो मपेन,
कुले न(४) ॥ नपुंसकमिति किम् । कल्याण्यै ॥ भाषितपुंसको ५) ऽथ
दरति किम् । पीलुने फलाय ॥
दीधेमामि सनो ॥ १५॥
नाम्यन्तं किङ सनावामि परे दीर्धमापद्यते । आ्रद्नीनाम् ।
धेनूनाम् । कद्ध णाम् ॥ सनौ ग्र दणमु त्तरा यैमिद(& छते च न्वागमे
दीधी च॥
नान्तस्य चोपधायाः ॥ १६ ॥
नान्तस्य लिङ्गस्यो पधाया दीर्घो भवति । सनावामि परे।
पञ्चानाम् । सप्तानाम् ॥ सनाविति किम् । वमंणाम्(७) ॥ '
१ श््रकथ्य° ए. 7. ए. ; (कथ्य० ८. ५ अभाषित०.
२ नाम्यन्तात्तपुसक० 8. ६ ददार्थणए.
३ शरक्था ए. 2. £. ७ चर्मणां 8. ४. 7.
„ ४ ००.०0. ट.
४६ कातन्ते [का०२्.२.२०.
घुटि चासंवुद्धौ ॥ १७॥
नान्तस्य लिङ्स्यो पधाया दीर्घो भवति । घुटि परो । अरसं
वुद्धौ । राजा । राजानौ । सामानि॥ नान्तस्येति किम् । जनम् ।
जनौ ॥ असं बुद्धाविति किम् । दे राजन् ॥
सान्तमहतोर्नोपधायाः ॥ १४॥
सान्मदन्त् दृत्येतयोनेकारस्यो पधाया दीर्घो भवति ।
घुचमं बद्धौ । प्रेयान् । ज्ेयांसौ । मदान् । महान्तौ ॥ अ्संबुद्धा-
विति किम् । हे भ्ेयन् । हे मदन् ॥ सान्त्येति किम् । ₹ंसम् ।
हंसौ ॥ महतः सादचयीदट्(१ घातोन स्यात् । सुदिन्। सुसौ ॥
पश्च ॥ १९॥
अप् इत्येतस्य नोपधाया ्रनोपधायाश्च दीर्घो भवति ।
धुखसंवुद्धौ । आपः । खाग्पितडागानि॥ असंवुद्धाविति किम् ।
हे प्रचप्(२)॥
अन्त्वसन्तस्य चाधातोः सौ(३) ॥ २०॥
अन्तु । अस्(४ दत्येवमन्तस्याधातोः ५) शरुतस्य तः (६ साव-
संबुद्धौ दीर्घो भवति । भवान् । गोमान् । सुश्रोताः ॥ पुंस्यपि
१ महत्साह०° 7. ४. ५ अन्तस्य धातोः ^.; अन्तम्य चा-
२ सुच्यप् ^. 7. 7. धातोःए.
३ अन्त्रसन्तस्य घातोः सौ ॥ ^. £ श्रुतस्य ४.; 2. ००. श्चुतस्यातः
४ अन्व अस 7. ४.
का०र.-२.२द.] नानि चतुष्टयम् । ४७
दीचौदो निदाघः) ॥ धातोरिति किम् | पिण्डयः। च्मेवः॥
असंवुद्धाविति किम् । दे खुश्रोतः॥
इनहनपूषायेम्णां श्लौ च ॥ २१॥
द्रन् । दन् । पूषन्(२) । अयैमन् । इत्येतेषामुपधाया दीर्घो
भवति । श्रौ सौ च परो । असंवृद्धौ । खदण्डोनि। सुटचदाणि।
सखुपूषाि । सखर्यमाणि । दण्डी । टचद्दा। पुषा । अर्यमा ॥ अरसं
बुद्धाविति किम् । दे दण्डिन् ॥ णौ सावेवेति नियमात् । दण्डि-
नौ । इचदणौ । पूषणौ । अर्यमणो (२) ॥ श्रस्मादेव दन उपधाया
दीघौत्(४) किपि न दीः ॥
उश्नःपुरूदंणोऽनेहसां सा वनन्तः ॥ २२॥
उशनस् । पुरुद् शस् । अने दस् । दत्येषामन्तो ऽन् भवति।
सावमंवृद्धौ । उशना । पुरुदं शा । अनेदा ॥ च्रसंुद्धाविति किम्।
दे उशनः । दे पुरूदगशः । दे अनेदः ॥ कथं (५) दे उशनन् । दे
उशन । नजो ऽनित्य लात् (६) । रकार उत्तराः ॥
सख्व्यु्च ॥ २३ ॥
सख्यरन्तो ऽन् भवति । सावसंवुद्धौ । सखा ॥ असंवुद्धाविति
किम् । दे सखे ॥
१ निधाचः ^. + ४ 07. 0. ए.
२ पषण £. ५ 07. 4. 7.
३ पूषाणौ । अर्यमाणी ए. £ नजानिर्दि्टस्यानित्यलात्। 0. ए.
४ कातन्ते [का०२.२.२८-
घुटि वि ॥ २४॥
सल्य॒रन्त रेरभवति घुटि परे । सखायौ । सखायः । सखा-
यम् । सखायौ ॥ चुटीति किम् । सखोन् ॥ तुशब्द उत्तर चासबुद्धि-
निद्टत्यर्थः ॥
दिव उट् व्यञ्जने ॥ २५॥
दिवो वकारस्य उद् भवति यजने परे । युभ्वाम् । दुषु ।
दयुगतः। दयत्रम् ॥ ये नस्यात् । दिव्यम् ॥
समी सो ॥ २६॥
दिवो वकारस्य श्रोर्भवतिसौ परे दीः।देदीः॥
वाम्या ॥ २७ ॥
दिवो वकारस्य श्रा भवति वा। अनिर) परे। दाम् । दि-
वम् । च्रतिद्ाम् । त्रतिदिवम् ॥
युजेए्समासे नुधटि ॥ २४ ॥
युजिरः क्रिबन्तस्यासमासे२) नुभवति घुटि परे । युङ् ।
युच्ौ । युञ्जः ॥ असमास दति किम् । अश्वयुक् ॥
ऋभ्यस्ताट्न्तिलकारः ॥ २९ ॥
दइयमभ्यस्तं जादि सखेति वच्छति ॥ अभ्यस्तात्यरो ऽन्तिरन-
१ 0. १११, व्यज्ञनमिह सामान्यम्! ३ युजिरक्रिवन्त° 8.
२ आमि 7.
का०२.२. ३२२] नानि चतुष्टयम् । ४९
कारको भवति घुटि परे । ददत् । दधत् । जक्तत् । जाग्रत् ॥
अ्रभ्यस्तादिति किम् । लिन् ॥
वा नपुंसके ॥ ३०॥
अभ्यस्तात्परो ऽन्तिरनकारको भवति वा। नपंसके घुटि परे।
ददति। ददन्ति । जायति । जाग्रन्ति कुलानि॥
तुदभादिभ्य ईकार ॥ ३१॥
तद द्रत्यदन्तो ऽनुक्रियते। तुद भादिभ्यः(२) परो ऽन्तिरन-
कारको भवति वा । ईकारे परे ठदती। त्दन्तो सी तुदती।
लदन्ती कुले । भातो । भान्ती स्तो । भाती । भान्तो कुले ॥ तुद-
भादिभ्य दूति किम् । पचन्ती । दीव्यन्ती ॥
हर्नर्हेधिरूपधालोपे ॥ ३२॥
दनेरूपधाया लोपे^२ कते देः स्थाने चिर्भवति (४) । ट चघ्नः।
इचघ्रा ॥ उपधालोप द्रति किम् । टचदयति ॥
गोरो घुटि ॥ ३३ ॥
गोर्मुख्यस्य ओौर्भवति घुरि परो । गौः । गावौ । गावः ॥
गोर्धुटीति किम्(५)। हे चित्रगो । दे चिचगवः॥
१ 0. ए. ००५ द्घति। दधन्ति [कु- ३ "उपधालोपि ».
लानि ४.1 । जति । जचन्ति ४ 7. ०००, अघुटस्वरादौ ।
[कुलानि ८.] । ५ गोमुख्यस्येति किम् 0. ट.
२ तुद भा इत्येवमादिभ्यः». ट. ॥
4
५० कातन्ते [का०र्-र्- दप
अमश्सोरा ॥ ३४ ॥
गोणब्दस्यान्त रा भवति । अम्शसोः परयोः । गाम् । गाः ॥
द्धेः किम् । पुंसि स्तियाम् आद् ्रानस्यात् ॥
पन्थिमन्थयुभूस्षीणां सो ॥ ३५॥
पथ्यादीनामन्त(१) त्रा भवति सौ परे । पन्धाः । दे पन्थाः ।
मन्थाः । दे मन्थाः । खगु्ाः । दे मुताः ॥
खनन्तो घुटि ॥ ३६ ॥
पथ्यादीना मन्तो(२)ऽन् भवति घुटि परे । पन्थानौ । मन्था-
नौ । खभृक्ताणौ ॥
अधुर्स्वरे खोपम् ॥ 3७ ॥
पथ्यादौीना मन्तो (२) ऽचुट् खरे लो पमापद्यते । पथः । पथा ।
मयः । मया । भुक्तः । खभु्ा ॥
व्यञ्नने चेषां निः ॥ ३४॥
एषां पथ्यादीनाम्(२) घुर् स्वरे व्यञ्जने च निर्लोपमा पद्यते।
पथः। पथिकः । पथयति । मथः । मयिकः । मथयति । पचिभ्याम् ।
पथिलम् । मयिभ्याम् । मथितम् (२)॥ एषां यदणएमघुर् खर व्यञ्च न-
१ पन्ध्यादीनाम० 7. ३ ए. ०१.०१ पथिभ्याम्; पथित्ता ।
२ प॑थ्यारीनाम्०° ४. मथिता. ४.
का०र.२. ४९.] नानि चतुष्टयम् । ५९
मात निर्लोपार्थम् । तेन पथिगतः । पथ्युत्तमः । मथिगतः ।
मथ्युत्तमः॥
अनुषद्ग्वाक्तुज्वेत् ॥ ३९॥
कुच । इचेतिकुञ्धेदिति लुप्तविभक्रिकं(२) पदम् ॥ अनु-
षङ्गसं्ञको २ नकारो लोपमापद्यते । अरघुट् सखरव्यज्ञनयोः ।
कुश्ेरिदनुवन्धस्य च(४) न भवति । विदुषः । विदुषा । विदुषी ।
वैदुग्यम्(५। मदत: । मता । मदद्याम् । मदत्छु । मद त्ता ॥
अकरशचेदिति किम् । कुञ्चः । कुद्धाम् । खकंसः । सुकन्भ्याम् ॥
पुंसो ऽनणब्दलोपः ॥ ४०॥
पुनस् दर्येतस्य अन् शब्दस्य लो पो भवति । श्रचुर् खर ्यज्-
नयोः । पुमः । पुंसा । पुंभ्याम्(६ । पुस्लम् । पौ लम् ॥ अधुट्-
स्वरव्यज्जनयोरिति किम् । पुमांसौ ॥
चतुरे वाशव्टस्योत्वम् ॥ ४१॥
चत्वार् दरत्येतस्य वागब्दस्य उत्वं भवति।्रचृट् खर व्यञ्ननयोः।
चतुरः । चादुरिकः । चतुर्थः । भ्रियचतयति । चतभिः । चा-
तूर्यम् ॥
१ ^- ०११, च ; शव्यज्ञने च ए. ४ ००.४८.
२ ण्ड कुचेत् इति०ए.; °कुचेलु- ४५ 0०. 4. विदुषम् 9. ४.
स" ५; कृच रच कुेदिति° £ ४८.०००, पुस्; पुन्सः। यन्सा । पु-
, 0.; कुद इय कुप्त ए. भ्याम् । पुम्भ्याम् । ?.
३ श्खंन्नो ए.
५२ कातन्ते [का० ९.२.४६.
अनडुहश्च ॥ ४२॥
श्रनद्खाद् दरत्येतस्य वाशब्दस्य उत्वं भवति । चरघुर् खर व्यच्न-
नयोः । श्रनदुदः । ्रनडुद्ा१ । श्रानडुहिकः । अनडुद्याम् ।
अनङद्यम्(२) । ्रनङ्दो । अ्रनङ्खारी ॥ स्तो वेत्येके 2) ॥
सौ नुः ॥ ४३॥
अ्ननद्धाह् इत्येतस्य सौ परे नृरागमो भवति । च्रनद्धान् ॥
साविति किम् । अनद्ारौी॥
संबुद्धावुभयो हस्वः ॥ ४४ ॥
उभयोखतरनडदोः संवद्धौ सखो भवति । हे भरियचल्रः।
दे नदन् ॥
ट्सः पट् मः ॥ ४५॥
च्रदसः पदे सति दस्य मो भवति विभक्तौ । श्रमृष्मात् ।
च्रमुभ्रिन् ॥ विभक्ताविति किम् । ्रदस्यति। अदस्तम्) श्रद्: पृत्रः॥
च्रद मुय । श्रम् यङः । अ्रमुमुयङ्ः । अद द्यङ्किति तक्तव्यम् (४) ॥
धुट्स्वरादो मेद्धस्यापि वन्सेवैश्एव्टस्योत्वम् ॥ ४६ ॥
श्रघुट् खरा दौ भ्रत्यये(५) परे(५)सेद्धस्या प्यसेद्धस्या पि(५) वन्सेवै-
१०१. 7 केचिदिच्छन्ति केचितेच्छन्ति चो-
२ 1. ,५०९ अनद्य ; ए. खनडुत्ता। भयोः। इति वक्तव्यम् ॥ ४. (०
३ स्वो वेति केचित् ॥ 7 70. प ध९ कष्ण.)
४ अदद्रङ् ॥ परतः केचिदिच्छन्ति ५ . ०. प्रत्यये परे; ४. ०. ५०
केचिदिच्छन्ति पूवैतः । उभयोः ४०५८ अपि ००१ ५८९ वसेः
का० २.२.४८] नान्नि च्ुष्टयम् । धद
शब्दस्य उत्वं भवति(%। पेच॒षः । पेचुषा । पेचुषी । चेचुषम्(२) ।
विदुषः । विदुषा । विदुषी । वैदुषम् ॥ ये च वक्तव्यम् । चेचुग्यम् ।
वैदुग्यम् ॥
श्वयुवमघोनां च ॥ ४७ ॥
शन् युवन् मघवन् । इत्येतेषां व शब्दस्य उल भवति । च्रघुट्-
सरादौ प्रत्यये) परे) । प्ररनः । एना । श्ररनी । यूनः । यूना ।
ूनी । मघोनः । मघोना । मघोनी ॥ अ्यधिकारात् । शौवनं
मांसम् । यौवनं वर्तते । माघवनः स्यालोपाकः । तदिते लतः (४)।
उपश्डनम् । प्ठनः संको चः(५) । श्रौ वः ॥
वाहेवेाएब्टस्यो ॥ ४४॥
वाद्वा शब्दस्यौर्भवति । अरघृट्खरादौ (£ । ष्टौ दः । म्ठौ-
दा प्रष्ठौरी। प्रा्टौद्यम् ॥
अन्चेरोपः०) पूवस्य च दीधः ॥ ४९॥
श्रचेरकारस्य(७) लोपो भवति परस्य च दीर्घैः । च्रान्तरत-
म्यात् । श्रघुट् खरादौ(& । मरतीचः । अतीचा। प्रतीची । प्राती-
च्यम् । गोचः। गोचा। गोची। गौच्यम्॥
१ 2. ५००० विभक्तौ । ५ शद्धोचः ए.
२ चैचुष्वम 0. ६ ए. ०००० प्रत्यये प्रे.
३ ००4. ए. ७ अचेर० 2.; अघेर० 7.
४ लक्ितः। 8.
५४ कातन्त्र [का०२. २. भर.
तियैङ् तिरथ्िः ॥ ५०॥
तिर्यच्(9 इत्ययं (२) तिरञ्धिर्भवति । अघुट् खरादौ २) । ति-
रखः। तिरश्चा । तिरी तैरख्यम् ॥
उद्रः उदीचिः ॥ ५१॥
उदच् दृत्ययम्(२ उदीवि्भवति । श्रघुट्सखरादौ(र ।
उदीचः। उदीचा । उदीची । च्रौदीच्यम् ॥
पात्पटं समासान्तः ॥ ५२॥
समासस्यान्त: (४) पा्छन्दः(५) पद मा पद्यते । अरघुट्खरा-
दौ २) । व्याश्रपदः । वाघ्रपद्ा। व्या्रपदी । वैयाघ्रपद्यम् । एक-
पदः । खुपदः । कुमभपदी ॥ च्रसमासान्त दत्य पि । पदः ६ प्य ।
पादखमानाथः पादष्यस्तीति(ऽ) मतम् ॥
अवमसंयोगादनो ऽरोपो ऽदटुप्रवच्च पूवैविधौ ॥ ५३॥
च्रनोऽकारस्यलो पो) भवति । चरचर खरादौ (२ । ख चेद-
मन्तात्सेयो गात्यरो न भवति । सख चालप्नवद्धवति(९)। पूर्वस्य वर्णस्य
विधौ कर्तव्ये । राज्ञः राज्ञा दभः दभा। प्रतिदरीग्नः। म्रति-
'गना(१०)॥ अवमसंयोगादिति किम् । पर्वणः । चर्मणः ॥
१ तिरिञ्जन्च ए.; तिर्य . ८ ऽकारलोपो ^+
२ इवं ^. .; इत्ययं शब्दः ४. ९ न चेवमन्तात्संयोगात्परो भव-
३ ४. ५०९ प्रत्यये परे . ति. ८. (४. 8.) ; स चेद्-
४ समासान्तः ^. ट. मसंयोगात्परो न भवति लु-
५ पादशब्दः ४. परावप्यलुप्तवच्च भवति । ए.
६ पादः». १० प्रतिदभ्नः । प्रतिदभ्ना। ४.
७ पदप्यस्तीति 8. ८.
का०र्. र. भद] नानि चतुष्टयम् । भूष्
इेडग्रोवेा ॥ ५४॥
ईडि9 दत्येतयोः परयोरवमसंयो गात्परस्यानो(२) ऽका-
रस्य लोपो भवति वा२। स चालुप्तवद्धवति । पूवस्य वरणस्य
विधौ ४) कर्तवे । साम्नी । सामनी । राज्ञि। राजनि॥ ॐ:(५) सा-
दखचयार् राज्ञीति नित्यम् ॥ चअवमसंयोगादिति किम् । प्ण ।
चच्मेणी ॥
सख धातोरघुट् स्वरे ॥ ५५॥
धातोराकारस्य लोपो भवति। अरघुट् स्वरे (£) । कीलालपः।
कीलालपा(७)॥ पृनरघुट्खर यदणं संबद्धाधिकारनिदटच्यर्थम् ।
तेन शङ्क्यः । शङ्ख्मा (८ ॥
इटूतोरियुवो स्वरे ॥ ५६ ॥
धातोरीदूतोरियुवौ भवतः। विभक्तिखरे। यथासं ख्यम् (९)।
नियौ । नियः । लुवौ । लुवः ॥ विभक्तिखर दूति (१०) किम् ।
न्य्थैः । ल्व्थैः ॥ खा यंभुवमिति (११) वक्तव्यम् ॥
१ शद. ४. ७ कीलालपाः 7.
२7. 2. ००.परस्य. र पाणिध्मः ८.
३ 2. ए. ००. वा; ^. ५००5 ख चेद्रम- ९ ००. ट.
संयोगात्परो न भवति। १० विभक्ताविवि ए.
४ पूर्वविधौ ८. ११ स्वाभुवमिति ^.; स्वायंभुव इति
५ डिः 0.; ००. ट. ट.
६ ८. ५205 परे; 0. ००० सखरादौ
प्रत्यये ।
५६ कातन्त्र [का०र्.२. ६०.
सुधीः ॥ ५७ ॥
सुधीणनब्द्१ दयं प्राप्नोति विभक्रिखरे। खधियौ । खधियः॥
सुधीरिति किम् । प्रध्यौ । प्रभ्यः॥
भूरवषेोभूरपुनभः ॥ ५४॥
ग्रूवं मरा्नोति विभक्निस्वरे । अव्र पुनरभः (२ । भित
सुवौ । मितभुवः । अतिभुवौ । अतिभुवः ॥ अरवषोग्धरपुनभूरिति
किम् । वषाभ्वौ । पुनर्वो ॥
अनेकाक्षग्योस्त्वसंयोगाद्यवौ २ ॥ ५९॥
चअनेका्रयोलिंङ्यो यावीदूतौ तयोधातोरसंयोगात्पर-
योर् यवौ (४) भवतः । विभक्तिखरे । ययासंख्यम्(५ । यामण्यौ ।
या मण्छः । यवल्बौ ! यवल्वः ॥ अनेकाक्तरयोरिति किम् । नियौ ।
सुवौ । अरसंयोगादिति किम् (६) । यवक्रियौ । कटगरुवौ ॥ अरव्यय-
कारकाभ्यामेवायं विधिःऽ) ॥
भूधातुवत् ॥ ६०॥
भूशब्दो घातुवद्धवति विभक्तिस्वरे । भुवौ । भुवः ॥ अति-
देशो (८ऽयम् ॥
१ सुघीशब्दस्य 7. & धातोरसंयोगाद्० 7.; ^+. ००.
२ वषभ पुनभ वजेयिता । ए. भ्ण नियौ.
३ श्यौ. ए. ७ 0. ०१०५ परमनियौ । परमलु-
४ परी यवौ ^.; स्वौ. ४. चौ
#
५०. 0. ४. ¬ कायातिदेशो 0. ; 57 मह. ६.
का० २. २. ई४.] नालि चतुष्टयम् । ह ।
स्त्री च ॥ ६१॥
स्तो शब्दो धातुवद्भवति विभक्तिस्वरे । स्तियौ । स्त्रियः ॥
वाम्श्एसोः ॥ ६२॥
स्तीशब्दो ऽ म्शसोः परयो धीदुवद्भवति वा । स्तयम् ।
स्तम् । स्तियः । स्तीः ॥
भवतो वादेसूत्वं संबुद्धौ ॥ ६३ ॥
भवतो ऽवयवस्य वादेरुलवं भवति वा संवृद्धौ ।देभोः। दे
भवन् ॥ संनिपातलच्णएतवा त्॑वृद्ध्लपो न स्यात् ॥
अव्ययसवेनाखः स्व रादन््यात्ूर्वो ऽ क् कः ॥ ६४ ॥
अव्ययानां खवेनाख्ां चान्त्यात्छरात्पूर्वो ऽक्म्रत्ययो भवति
वा । कमत्ययञ्च बह्लम् । उदकैः । उचैः । नीचकैः । नोचेः।
सवेकः । सवैः । विखकः । विः । युश्मकाभिः । युद्माभिः । अस्-
काभिः । च्रस्माभिः ॥ विभक्ते पूव दूग्यते । लयका । मयका ॥
्राख्यातस्य च । पचतकि । पचति (२ भिन््कि । भिन्दि २) ॥ कम्र-
त्ययञख्च(२। यावकः । मणिकः ॥ अरन्नाने४) कुत्छायां च । श्रश्कः ॥
दयायाम् । वत्सकः । एकि । एदि । इद नु ते धानाकाः(५॥
१ कः प्रत्ययस्य ए. ४ अन्नाते 7. ४.; 7. ००. च.
२००. 7. ए. ५ एहकि पुचक इह न् ते गुडघाना-
३ कः प्रत्यनञख .; €. ए. ००० बलं. काः 9. ४.
१ कातन्ते [का०र्.२.९.
्दादूरंमागाः॥ अरच्ये। तैलकम् ॥ खे । ठचकः(१ ॥ संज्ञा-
याम् । देवदत्तकः ॥
के प्रत्यये स्तरीकृताकारपरे पूर्वो ऽ कार इकारम् ॥ ६५॥
के प्रत्यये स्त्ीरुताकारपरे पूर्वो ऽकार इकारमापद्यते ।
सर्विका । उद्िका(२) । पाचिका । पाठिका ॥ क दति किम् ।
चेतना (३) ॥ म्रत्यय दति किम् । तका ॥ स््लोति किम् । पाचका-
भ्याम् । छत दूति किम् । पुचकाम्या॥ बह्लाधिकारात् । यका।
सका । जोवका । नन्द्का । आशिव्यकः(४) ॥
॥ दति दौ गसिंद्यां त्तौ नानि चठुष्टये दितीयः पादः समाक्नः(५॥
युष्मदस्यदोः पदं पदात्ष्टीचतुणीदिती यासु वस्नल-
सो॥१॥
युपदस्मदोः पदं पदात्परं ष्टोचतर्थीदितीयासु बज्ते
निष्पन्नं यथासंख्यं वसनसौ प्रापनोति वा(६)। पुतो यु्नाकम् । पुचो
ऽखराकम् । पुचो वः । पुचो नः । पुचो युप्नभ्यम् । पुचोऽस्मभ्यम् ।
१ वृत्तो वु्चकः । ६. ५.४. ग. नानि चतुष्टये.
२0००. 7. £ ्राक्चुतः । 8.; वस्तसावियेतौ
३ तेचना ^. प्राञ्नोतिवा। ०. ए.
४ आअआसिष्यकः ए.
का०र- रे. द] नानि चतुष्टयम् । ५९
पृच्रो वः। पुत्रो नः। पुत्रो युप्मान्। पु्ोऽस्प्ान्। पुतो वः। पुचो
न: ॥ युश्नदस्रदोरिति किम् । पुचस्तेषाम् ॥ पदादिति किम् ।
यु्राकम् । अस्माकम् ।
वामनो डत्वे ॥२॥
युश्रदस्मदोः पदं पदात्यरं षष्टोचत्र्थीदितीयाखु दिलेनि-
ष्यन्नं यथासंख्यं वामूनावित्येतौ माप्नोति वा(२। यामो युवयोः।
ग्रामच्रावयोः। यामो वाम् । यामो नौ(३)। एवं दीयते । पातु ॥
श्राखिति किम् । भद्रौ युवाम् । भद्रावावाम् ॥
त्वन्मदोरेकत्वे तेमे त्वामा तु डितीयायाम्(४) ॥ ३॥
एकत्वे वतमानयोरयुप्रद समदो स्वन्मद्भू तयोः(५) पदं पदात्यरं
षष्टोचतुर्थीदितीयाखेकलते निष्यन्नं वयासंख्यं ते मे दरत्येती (६) मरा-
प्नोति वा। त्वामा ठु दितीयायाम् । पुचस्तव । पुचो मम।
पुचस्ते । पुत्रो मे। एवं दास्यति) । पुचस््वा । पुतो मापातु॥
१ ^. भ, {0 पुचो युष्मभ्यम् ।
२ प्राघ्चुतः। ए; वस्तसावित्येतौ प्रा-
मरोतिवा।. ४.
३ 8. ०००० द्मामो युवाभ्यां दीयते।
याम आवाभ्यां दीयते। यामो
वां०।्रामोनौ०। यामो युवां
पातु । याम आवां । ग्रामो
वां०। यामो नौ०।
४ ^. ०ण. तु.
५ °त्वन्मदीभूतयोः ०. ए.
& इ्येतावददेशौ ४.; 8. 7. ०».
यथासंख्यं.
७ प्राघ्रुतः। ए.; ए. ०. ००. वा.
छ 2. ०११७ पातु 1 पुचस्तुभ्यं दास्य-
ति। पुचो मद्यं ° । पुच्ते०। पु-
चो मे०। पुचस््वां पातु । पुचो
मां०।; 7. २९१5 ४९ 1०8६ {५००
४१९8९.
६० कातन्ते [का०२.द. ६.
न पादादौ ॥४॥
पादस्यादौ वर्तमानानां युग्रदस्मदादीनां पदमेतानादे-
शन्न परा्नोति। सद्रो विश्चेश्वरो देवो युभाकं ुलदेवता।स एव
नायो भगवानस्म्माकं(र) पापनाशनः ॥ पाद्ाद्ाविति किम् ।
पान्तु वो नररिदस्येत्यादि 2) ॥
चादियोगे च ॥५॥
चादिनायोग वर्तमानानां यु्रदस्म्मदादीनां ८४) पदमेता-
नादेणान्न प्राश्नोति। पुचो युष्माकं च। पुत्रोऽस्म्माकं च। एव-
मादि॥च। वा। इ। ्रह। एव(५) ॥ गौणएयोगे न स्यात् । ग्रा-
मख (९) ते खम् । नगरं चमे स्वम् ॥
एषां विभक्तावन्तलोपः ॥ ६॥
विभक्तौ परतो वर्तमानानामेषामन्तस्य लोपो भवति। युग्म
भ्यम् । अस्मभ्यम् । अतिलवान् । अतिमान् । लयि । मयि) ॥
विभक्ताविति किम् । युष्मत्पुचः । लदीयः(८) ॥
१००. ए. ७ ए. ४. ००१ अतित्वयि । अतिम-
२ भगवान्नाथो ऽस्माकं 0. ४. ए. यि; ^. "*5 युष्मज्यम् । अ-
३ पान्तु वो नरसिंहस्य नखलाङ्गल- स्मभ्यम् । अतियुष्मभ्यम् । अ-
कोरयः । हिर ण्यकसिपोर्वेषः त्यस्सभ्बम। वयि । मयि। सति-
चेचासृक्करदमारूणाः ॥ ए. (४ त्वचि । अतिमयि । युष्मान् ।
प्य. 70.) अस्मान् । अतिलान् । अति-
४ योगे [च.) युष्मदादोनां ०.४. मान् ॥
५एवं 7. ८ युष्मदीयः। ए.
£ याम ए.
का०र्. र. ९०.] नानि चतुष्टयम् । दश्
युवावौ चिवाचिषु ॥७9॥
युश्रदस्मदोर्दिंवाचिषु परतो(°चुवावौ भवतः। यथासं ख्यम्।
युवाभ्याम् । आ्रवाभ्याम् । अतियूवाभिः । अ्रत्यावाभिः॥ चृतयो-
दिवाचिष्विति किम् । तवां युद्मानतिक्रान्तौ । ्रतित्वाम् । चति-
(खो : पचः : ॐ 9
चुद्माम् ॥^२' युवयोः पुः ॥ युद्मत्पु चः ॥ युवयोरयम् २ । युष्म
दीयः । म्रत्ययलोपलच्षएेनान्तालोपात् ॥
मो चाम् ॥४॥
युश्मदस्मदादिभ्यः८४)परोऽम् श्रौ च श्राम् भवति। तवाम्।
माम् । युवाम् । श्रावाम् (५) । दिवाच्यधिकाराद्वासादवचर्य(& न
स्यात् ॥
साम् शस्(ऽ) ॥ ९॥
युद्मदस्मदादिभ्यः(४) परः शख आन् भवति । युष्मान् ।
श्रस्मान् । च्रतिलान् । अतिमान् ॥
त्वमहम् सौ सविभक्योः ॥ १०॥
लन्मदोरयुग्रदस्रदोद सौ सविभक्तयोस्वमहमित्येतौ भवतः।
१ प्रत्ययेषु . ८.; छ. ०. परतो ५.५.५०० अतित्वाम्। अतिमाम्।०।
१० यथासंष्यम् . अतियुवाम् । अत्यावाम् ।
२ ०.०१०, साचाद्धिभक्ताविति किम्। £ °अधिकारत्वात् सा० 7.
३ 09. 7. ४. ७ आन्श्शः ॥ 7.
४ मुष्मदादिभग्यः ०. छ.
६र कातन्त्र [का०र्. द्. १४.
यथासंख्यम् । त्वम् । चरम् । जतिलम् । अत्य दम्॥ सविभक्यो -
रिति किम् । अरधिलत् । ्रधिमत् । लुक् ॥
यूयम् वयम् जसि ॥ ११॥
लन्मदोर्युशरदसखरदोश्य जसि सविभक््ोर्यूयम् वयमित्येतौ
भवतः । चयासंस्यम् । यूयम्। वयम् । अतियुयम् । अरतिवयम् ।
तुभ्यम् मद्यम् ङयि ॥ १२॥
लन्मदोरयु्रदस्मदोख ङयि सविभक्योस्तभ्यम् मद्यमित्येतो
भवतः । यथासंख्यम् । तुभ्यम् । मद्यम् । अतितुभ्यम् । अति-
मद्यम् ॥
तव मम ङसि ॥ १३॥
लन्मदोरयुग्रदस्मदो्य ङसि सविभक्योस्तव मम दत्येतौ
भवतः । ययासंख्यम्।१। तव । मम । च्रतितव । ्रतिमम॥ युवा-
वादिषु रतेषु पञ्चादक् । युवकाभ्याम् । च्ावकाभ्याम् ॥
अत् पञ्चम्य हित्वे ॥ १४ ॥
चु प्रद स्मदादिभ्यो(२)ऽदिले वतंमाना पञ्चम्यद् भवति। लत्।
मत् । यु प्मत् । श्रस्मत् (३) । ्तियुवत् । च्रत्यावत् ॥ अदविल दति
किम् । युवाभ्याम् । आवाभ्याम् (४) ॥
१0. ५. गणु. ए. ३ 0. ०१०१5 अतितवत् । अतिमत्।
र श्भ्यः परा ^.; युष्मदादिभ्यो. ४ ०१. 20.; ^. पणव त, ण्ण, पणम
8.; 7. १११४ परो. अदिव०
का०र२.२.९८.] नान्नि च्ुष्टयम्ः । ईद
भ्यसम्यम् ॥ तप ॥
युष्मद्स्प्द्ादिभ्यः^। परो भ्यस् अभ्यम् भवति। युष्मभ्यम् ।
अस्मभ्यम् । अतित्वभ्यम् (२) । अत्य स्मभ्यम् (२) ॥ अकारोारणं
किम् । धुच्येलं मा गत् ॥
सामाकम् ॥ १६ ॥
आराभ्यां(४) परः सवागमयुक्त५) आम् आकम्मवति । युष्मा-
कम् । चरस्माकम् ॥ सामिति किम् । भरियचयुष्मयाम् । चरतित्व- .
याम् (६) ॥
एत्वमस्यानिनि ॥ १७ ॥
स्यानंम्रसङ्गो वा ॥ अस्थानिन्यम्रसङ्किन्यनादेशिनि८ऽ) स्या-
दावेषामन्तस्य एलं भवति । त्वया । मया । युवयोः । आवयोः ।
त्वयि । मयि । अतित्वचि । अरतिमयि ॥ अस्यानिनीति किम् ।
युष्मान् । अस्मान् ॥
सत्वं व्यञ्जनादौ ॥ १८६ ॥
एषामन्तस्यालं भवति । अस्यानिनि व्य्ननादौ स्याद (८)।
१ एभ्यः 7.; युष्मदादिभ्यः 0. ८ ६ 7. ०१०, प्रियस्रयाम् । अतिम-
२ अतियुष्मभ्यम् ^. याम्।
2 त्रतिमह्यम् ४. ए. ७ °अनादेओे 8.; °अप्रसंगि अ-
४ एभ्यः ए.; युष्मदादिग्यः०.; यु- नदेशिनि ४.; ^. ०. अस्था-
ष्मदस्सद्यां ६. निनि
५ स्वागमायुक्त ^. ८ 0०. 7.; 2. °. अस्थानिनि.
६४ कातन्ते [का०२. 2.२९.
युवाभ्याम् । आवाभ्याम् । अतियुवाभिः१ । अत्यावाभिः१ ।
अतिलासु । अतिमासु॥ आदि यदणं सा चात्मतिपत््यैम्(२) । तेन
युष्मतपु चः । अस््त्यु चः(२) । अ्धिलत् । ्रधिमत् (४) । लुक् ॥
~रः ॥ १९॥
हशब्द श्रावं माभ्नोति५) । व्यच्रनादौ खादौ । राः। रा-
भ्बाम् । अतिराभ्यां कुलाभ्याम् ॥ सात्तादिति किम् । च्रतिरि
कुलम् (६) ॥
अष्टनः सवेसु ॥ २०॥
अष्टनो ऽन्तस्य आलं भवतिऽ) । सवासु विभक्तिषु । अष्टा-
भिः । अष्टाम्यः । अष्टासु । प्रियाष्टाः । भरिचाष्टौ ॥
सी तस्माज्जस्एसोः ॥ २१॥
तस्मादष्टनः कताकारात्परयोः सवयोजैसशसोः स्यान
श्रौभवति। श्रष्टौ (८) श्रष्टौ(८)॥ तसाद दणएमा वस्वानित्यार्थ॑म्।
तेन । अष्टभिः । अष्टसु (९ । वा स्यात् ॥
१07. ४. £. ६ 0"). 0.४.
२ सात्तादिभक्तिप्रपि०..; 7.४. ७ अष्टन आ भवति 7. ४.
ए. ०". तेन. ८ अष्टौ तिषन्ति। अष्टौ पश्च । 7. ४.
३ त्वदीयः 1ए8.; गण. ४. £. ९ 0. ०. तेन ५१ ०१०१३ अष्टाभिः ।
४ अतितवत् । अतिमत्। ^. अष्टासु ।
५ र शब्द स्यातं भवति ४.
का०र. रे. २५.] नान्नि चद्ुष्टयम् । ६
अवेन्नवैन्तिरसा वनञ् ॥ २२॥
अर्वन् शब्दो ऽरवन्तिर्भवति । असौ भरत्यये परे। ख चेदनञ् ।
चअवेन्तौ । शर्वन्तः । अर्वतछु । चरा वतम् । आर्वत्यम् । अर्वती (१) ॥
असाविति किम् । चरवौ ॥ अनजिति किम् । अनवाणौ ॥
सौ च मघवान् मघवा वा ॥ २३॥
विभक्तौ सौ च परतो(२) मघवन् शब्दो (२) मघवन्तु्भवति (४)
वा। मघवान् । मघवन्तौ । मघवन्तः । मघवत्सु ॥ तद्धिते खरे ये
च स्तोकारे(५ । माघवतम् । माघवत्यम् (६) । मघवती ॥ पक्त
मघवा । मघवानौ ॥
जरा जरस् स्वरे वा ॥ २४॥
जराशब्दो जरम (<) भवति वा । विभक्तिखर(८)। जरे। जर-
सौ । जराः । जरसः ॥ गणएपा ठा च । उपजरसमिति नित्यम् ॥
चरिचतुरोः स्वियां तिसु चतसु विभक्तौ ॥ २५॥
स्तियां वतंमानयोस्तिचुरोः(९) तिष्ट चतद्ध । इत्येतौ
भवतः। विभक्ती ययासंख्यम्। तिखः(१०)। चतसखः(१०)। तिष्भिः ।
चतद्टभिः । प्रियतिष्ध । प्रियचतद् कुलं वा ॥
१ अर्वती स्त्री. £ मघवत्यम् ^.
२ परे 7.; 7.० सौ च. ७ जरसादेशो ^. ० ०7. ४.
३ मघवान्ग्रब्दो ए. ८ विभक्तौ स्वरे 0.
४ मघवंतिर्भवति ९. ९ ^. ०००५ स्याने.
५ 7. ००५ च; तद्धिते ये खरे स्त्री- १० ००. ए.; ए. ००. यथासंख्यं.
कारि च । 0.
5
६६ कातन्ते [का०२.३. २०.
तौ रं स्वरे ॥ २६॥
तौ तिषचतखौ रं प्राश्ुतः । विभक्रिस्रे१) । तिखः ।
चतखः(२) ॥ बाघकवाधनार्थोऽयं योगः ॥
न नामि दीधैम् ॥२७॥
तौ तिष्टचतखौ दीघं न प्रा्रुतः। सनावामि परे । तिदट-
णाम् । चतद्टएणम् ॥
नृ वारॐ॥२ख४॥
नुशब्दो दों प्राप्नोति वा । सनावामि परे । नृणाम् ।
नृणाम् ॥
त्यदादीनाम विभक्तौ ॥ २९॥
त्यदादोनामन्तस्य कारो भवति विभक्तौ । स्यः । त्यौ ।
सः:(४) । तौ{४) । वच । तच्र ॥ सर्वनामान्तगेणो दिपर्यन्त द द५)
त्यदादिः॥ विभक्राविति किम् । त्यदौीयः॥
किम् कः ॥ 3० ॥
किम॒शब्दः को भवति विभक्तौ । कः । कौ (६) । कदा ॥ वि-
भक्ताविति किम् । किंवान् ॥
१ स्वरे विभक्तौ 1 7. ४ ०.४.; से! सा। ते.
२7. ५११5 तिसुभिः । चतसुभिः। ५ दिपयैन्तमिह ए. ; दविःप० ८.
३नुवा. ६ 0. ए. ५१० के ।
कार्. र. ₹२५.] नाचि चतुष्टयम् । ६७
टोऽदमैः ॥ ३१॥
त्यदादीनां दकारस्य मो भवति विभक्रावदेः। दमौ ।
दमकौ ॥ अदेरिति किम् । दौ ॥
सो सः ॥ ३२॥
त्यदादीनां दकारस्य सो(२ भवति सौ विभङ्गो । रसौ ।
शरसखको ॥ साचात्साविति2) किम् । असौ पुचोऽखेति । अदः-
पचः ॥
तस्य च ॥ 33 ॥
त्यदादोनां तकारस्य सो(४) भवति सौ विभक्तौ । स्यः ।
स्यकः । सः । खकः ॥ सा्तात्छाविति२) किम् । तत्पुचः ॥
इदमियमयम् पुंसि ॥ ३४॥
द्रदम् दयम् भवति। च्यम् च पुंसि। सौ विभक्तौ । द्यं
स्तो । च्रयं पुमान् ॥ दद् कुलमिति तदुक्तम्रतिषेधात् ॥ साचात्षा-
विति५ किम् । दरदःपुत्रः॥
अट् व्यज्ञनेऽनक् ॥ ३५॥
द्रदमोऽग्बजिंतो (६)ऽद्धवति व्यज्ञनाद्ो विभक्तौ । आभ्याम्।
१ मकारो ^. ५ साचादितिः ».; सी विभक्ता
२ खकारो ^. विति ^.
३ साचादिति. & इदम अग्वर्जितो ^. ए; इदमो
४ दकारस्य सकारो ^. अक्छवर्जितस्व ट.
स कातन्त्र [का०र्. इ. २८.
एभिः ॥ च्रनगिति किम् । दूमकैः ॥ साच्तादिभक्ताविति(% किम् ।
अस्य पुचः। इदपुच्रः ॥
टौसोर(२ ॥ ३६ ॥
दरदमोऽग्बर्जितस्य रौसोविभक्योर नादे शो(२)भवति। अनेन।
अनयोः ॥ अनगिति किम् । दमकेन । इमकयोः ॥
एतस्य चान्वादेशे हितीयायां चेन (२ ॥ 3७ ॥
एतय्येदमख रौ सो विभक््योर्दितीयायां च कथितच्यैवानुक-
यनविषय एनादे श्रो भवति । एतं व्याकरणमध्यापय । अयो एनं
वेदमध्यापय ॥ दमं घटमानय । रथो एनं परिवतेय ॥ एतेन
राचिरधोता । श्रयो एनेनादरष्यधीतम्(४) ॥ एतयोः शोभनं `
शौलम् । त्रयो एनयोख प्रभ्रतं खमित्यादि योज्यम् ॥
तस्माद् भिस् भिर् ॥ ३४॥
तस्मादिदमः कताकारात्परो भिस् भिर्भवति। एभिः ॥
केचित्तसमादिति किम् । दजैरगेः सपर्य: स्व गताः(५) ॥
अदसश्च ॥ ३९॥
च्रदसो ऽग्वर्जितात्(& परो भिस् भिर्भवति । श्रमोभिः॥
अननगिति किम् । अरम॒कैः॥ चकार उन्तरचानम्निटत्यर्थः॥
१ सा्तादिति?.; साचात्साविति^. ५ सद्धं गताः ४.; इमकेः ॥ ^.;
२ °अनः ५५१ °एन्; >. ४ दमैः ॥ ए. पणत् धात १४०९९ प्टम्वण्ड
३ रीसोः परयोरनादेशो 7. 1० ¶'५ फष्णह्ाण. 1
४ एनेनेनादर ० &. £ अदसञखाग्बजितात् ०. ६.
का०र्- र. ४४.] नानि चतुष्टयम् । ६९
सावो सिरोपश्च ॥ ४०॥
अदसो ऽन्तस्य श्रौ भवति सौ परे। सिलो पञ्च । रसौ । अस
कौ ॥१)
उत्वं मात् ॥ ४१॥
अ्रदसो मात्रस्य वणमा चस्य उत्वं भवति । अमुम् । चअमू(२)।
चमून् ॥ सादिति किम् । च्रमुकाभ्याम् ॥
एद् बहुत्वे त्वी ॥ ४२॥
अदसो मात्परस्य(२ ब्त निष्यन्न एत ईर्भवति । अमो।
अमीभ्यः(४) ॥ बहल इति किम् । अमू ॥ मादिति किम् । अमु
केभ्यः ॥ तुशब्द उत्तर च बड्त्वनि त्यर्थः ॥
अपां भे ट्ः॥ 83 ॥
अपां विभक्तौ भे दो भवति । अद्भिः ।(५) स्वद्धयाम् ॥ वि-
भक्ताविति किम् । अद्मारः॥
विरामव्यज्ञना दिष्वनडुन्नहिवन्सीनां च ॥ ४४॥
विरामे व्यज्ननादिषु चानद्धादनदिवन्सोनां च लिङ्ाना-
मन्तस्य दो (६ भवति । खनड्त्(७) अरनङ्द्याम् । उपानत् । उपा-
१ ^. ४०१ 8 [ष्पः #8४व् 19 7. ०तव् ४ अमीभि | 70. ; ४. 11५5 ४०४1,
साचात्साविति किम् । [असौ ५7. ००० अद्याः ।
पचो ऽस्येति किम् । .] अदःपु- & लिंगानां च दो ४.; °वन्सि दत्ये-
चः॥ तेषां लि० 7.
२ 0/0. 7) ७ 07. ए. अनदत् ए. वणते छ. ^.
३ मात्परो €. ए. 0. ५००५ स्वन ङच्याम् ।
७० कातन्ते [का०र्. दे. ४९.
नद्याम् । सुविदत्(१)। विद्याम् ॥ व्यच्ज नमिदह सामान्यम् । अन-
ङन्ता । उपानन्ता । विद त्ता(२) । येनेव्यते । अनडुद्यम् । उपा-
नद्धम् (२) ॥
ससिष्वसोश्च(४) ॥ ४५॥
सखसिष्वसोलिंङ्योर न्तस्य विरामे वयच्ननादिषु च दो भवति।
उसखाखत् । उखाखड्भयाम् । उखा सत्क ल्पः(५) । पणंध्वत् । पणं -
ष्वद्याम् । पणंष्वदे श्यः ॥
हशएषख्ान्तेजादीनां डः(& ॥ ४६ ॥
दशषङान्तानां यजादीनां ७) च लिङ्गानामन्तस्य (२८ विरामे
व्यच्ननादिषु च डो भवति। मधुलिट् । मधुलिद्याम् । मधुलिट्-
पाशः । सुविर् । सुविद्धयाम् । सुविट् तरः(९) । षट् । षडयाम् ।
षड्डा:(१०)। षट्तम् । शब्दप्राट् । शब्दप्राद्याम् । शब्दप्राट् लम् ।
देवेट् । देवेद्याम् । देवेर् लम् । रज्नुष्टर् । रज्नुखद्धाम् । रल्नु-
खटर्लम् ॥८११) यज् । खज् । ज् । राज् । भ्राज् । त्रस ।
भ्रस्ज (१२) परिव्राज् । एते यजाद यः(१२) ॥
१ विद॒त्7.7.; .१११९ सुविद्रज्याम्। ८ 7. ४. ०". अन्तस्य; ४. ०१०५ च.
२ ००१. ए. ९ सुविट्चरः ए.
3 ००.६.; 0.४. आनदुह्यम् 1०४८०१५. १० ^. ए. ४. ०). षड्यामः; . गा.
४ ४. 7. ४. ए. "1५८ शसि° खत्° षड्यः
पाप्ण्ण्ण्ण्त
११ एवं नञ् 8.
१५ उषाश्चर 1). ४. ऋ
१२ स्ज् । ब्रख् । 8. ए. ; 8. ०ण.
£ दशषक्छान्ते यजादीनां डः 7. ग्रं च् र
७ श ४.; इशषक्छान्तेजादी- १३ इत्यादयः ॥ ».
नां 7.
का०२. र.४८.1 नान्नि चतुष्टयम् । ७
दादेरैस्य गः ॥ ४७ ॥
लिङ्गस्य दस्य दादे विरामे यच्ननादिषु चगो भवति। गो-
धुक् । गोधुग्याम् । गो धुक्तमः(१) ॥
चवगैदगादीनां च ॥ ४८॥
चवगान्तस्य दश दत्येवमादीनां चर लिङ्गानामन्तस्य(2)
विरामे व्यच्ननादिषु च गो भवति । वाक् । वाग्याम् (४) । वा-
क्यः । ढष्णक् । ष्णग्याम् । दष्णक्रम् । टक् । दृग्याम् ।
द्क्रम् ॥ दश्(५) । स्पृश् । ग्टश् । दष्टष्(£ । दि श । उण्णिद् ।
विज् । खज् । अरखज्(७) । एते (र दगाद यः) ॥
मुहादीनां वा ॥ ४९॥
मृदादीनां लिङ्गानामन्तस्य २) विरामे व्यच्ञनादिषुचगो
भवति वा । मुक् । मुग्याम् । मुक्रम् । मुट् । मुद्धाम् । सुर्त्वम्॥
(९) त (८) (८
मुच् । दुद्! ष्णुद् । ष्णि्९) । नश् । एते = सुदादयः(२ ॥
१ गोधुत्कम् । [दादेरिति किं 8.]
दामलिर् ॥ 0. ४.
२ चवभातानां० एट.; 8. 7. ए. ग.
च.
3 ०. ४. ०. अन्तस्.
४ 0. ५००५ वाग्भ्यः ।
५ एवंद्श्र्° ए.
६ दधृक् 0.; दधुश ^. ए. ४. (£.
ष्टिः दिश) ; 7. गण. मृश; ट.
010. दिश |
७ ^. ०. विन्; 4. 0. ८. ए.
१९० सुन् । 0606 जोत, 7.
# ४११३ अल.
८ 00. 7.
९ ख्नुह । स्वह । ?.
र् कातन्ते [का०२. २.५२.
हचतुधान्तस्य धातोस्तृतीयदेरादिचतुथेत्मकृत्तवत्
॥ ५० ॥
धातोरवयवस्य इ चतुथान्तस्य टतीयादेरादि चत्ुथैलवं भव-
ति। विरामे व्च्जनादिषु च । तच्चारूतवत्१ । निघुर् । निचु-
द्याम् । निघुर्त्वम् । ज्ञानभुत् । ज्ञानभुद्याम् । ज्ञानभुत्त्वम् ॥
गदंभयतेः किप् । गर्ध॑प्(२ । गर्धञ्भ्याम् । गधेश्चम्(२ ॥ घातो-
रितिकिम् । दामलिर् ॥ दतीयादेरिति किम् । विक्रुत् ॥ च्रर-
तवदिति किम् । गोधुक् ॥
सजुषाशिषो रः ॥ ५१॥
सजुषाशिषोरन्तस्य विरामे व्यच्जनादिषु च रो भवति।
सज्: । सजुभ्याम् । सजूः पु(४) । सजूस्ता ५ । च्राशोः । आरआणो-
भ्याम् । अशीः षु(६)। ्रशोस्ता(७)॥
इरूरोरीरूरो ॥ ५२॥
दरुरोधातोर्विरामे यज्ननादिषु च ययासंस्यमीरूरौ भव-
तः। गीः । गीभ्योम् । गोषु^=) । गीस्तरा । घूः । धूम्याम् । पूर्षु ।
9 न ५ रे
धूस्तरा^९)॥
१ °अकुतवद्ववति । 7. ५ सजूस्तरा । 7.
२ 0०. 7.; गर्दभयते । गर्च॑प ४. ६ आशोष ४.; आशोभ्यीम् 2.
३ ४. ००१5 हचतुधौतस्येति किं । सु- ७ अशीस्तराम्र् ॥ ».
गण् ॥ ८ 0. 7. ; ४. "7. यथासंख्य.
& 2)
४ सुपु ६. ९ धूषस्तरा ॥ ए.
कार्. ३. ५६.] नानि चतुष्टयम् । ७
हूः सः ॥ ५३ ॥
अदन् इत्येतस्य) विरामे वयच्ननादिषु च सो भवति ।
अददः । अ्रद्ोभ्याम्(२ । अदस्तम् ॥
संयोगान्तस्य लोपः ॥ ५४॥
संमोगान्तस्य लोपो भवति विरामे व्य्जननादिषुच। वि-
दवान् । कटचिकोः । पुंभ्याम् । पुंसु (२) ॥
संयोगाददेधुटः४) ॥ ५५॥
संयोगादेधुटो लोपो भवति विरामे व्यच्जनादिषु च।
मस्जेः५) । साघुमक् । साधुमग्याम् । साधुमक्तम् ॥ तक्तेः(५ ।
साधृतट्। साधुतद्याम् । साधुतर् लम् ॥ विरामे व्यञ्ञनादिच्विति
किम् । गोर्तौ ॥ पुनः संयोगग्रदणमिद पूरव॑सिं खानित्या येम् ।
तेन मां सपिपक् ॥ पूवेस्िं ख रात्सस्यैव लोपः । ऊक । ऊम्भ्येम् ॥
लिद्धगन्तनकारस्य ॥ ५६ ॥
लिङ्गान्तनकारस्य लोपो भवति विरामे व्यच्ननादिषु च।
सखा । राजभ्याम् । राजभिः । राजसु । राजत्वम् ॥ लि ङ्गान्त-
नकारस्येति किम् । चदन् (६) ॥ पुनलिंङ्गयदणएमुत्तरच सामा-
न्यार्थम् ॥
१ अनह दूत्य ४. ४ संयोगेधुटः॥ ^
२ ए. ०००5 अहःसु । ५ मस्जे° त्वे ४.
३ पुंषु ४. & ०. ८. ००१ वुचान् ।
७४ कातन्त्र [का०२. २. €०.
न संबुद्धौ ॥ ५७॥
लिङ्गान्तनकारस्य लोपो न भवति संबुद्धौ । दे राजन्(१॥
यकर णा न्नपुंसकस्य वा । दे साम । दे सामन् ॥
नसंयोगान्तावटप्नरवच्च पूवैविधो ॥ ५७८॥
नकारसंयोगान्तौ लुघ्तावप्यलुघवद्धवतः(२)। पूवेविधौ लि-
्गान्तदीधौदिकं कतंब्े। राजभ्याम् । राजभिः। राजख्। विदान्।
सुकम्भ्याम् ॥
इसुसदोषां घोषवति रः२ ॥ ५९॥
दूसन्तस्य । उसन्तस्य(४)। दो म शब्दस्य(५) च घोषवति परो रो
भवति । सपिभ्यौम् । घनुभ्याम् । दोग्याम् ॥ घोषवतोति किम् ।
सर्पिःषु | धनुःषु । दोषु ॥ भेर दति सिदे घोषवतीत्युत्त-
रार्थच॥
धुटां तुतीयः ॥ ६०॥
धुटां वणानां ठतीयो भवति । घोषवति सामान्ये । योषि-
द्याम् । चिचलिग्भिः। मज्जति । लव्जते । टव्नति(७) ॥
१ ४. ०११ `हे ततन् । ५ दोशन्दस्य ४.; दोः श० ^.; ए.
२ ०भवति। ४.; °अलुप्तवतः। ४. णण. च्.
३ शषुषदोषां° ए. ६ [सर्पिष्षु .] घनुष्वु दोष्षु । 7.
४ रयन्तस्व उषन्तस्य 8. ४.; सपिःसु1 घनुःसु1 दोःषु। ए.
७ वुञ्जनि ॥ ए.
का० २. द. €४-] नानि चतुष्टयम् । धू
घोषे प्रथमः ॥ ६१ ॥
अघोषे परो%) धुटां वणानां भ्रमो भवति । षट्सु । ज्ञान
भुत्छु । इच्छति । गच्छति(२) ॥
वा विरामे ॥ ६२॥
विरामे घुटां वणानां अयमस्तृतीयो भवति (३) वा । विधप्।
विधब् । वाक् । वाग् ॥
रेफसोविसजेनीयः ॥ ६३ ॥
रेफषकारयोरविंखजनोयो (४) भवति । विरामे शब्द च्छेदे
चोषवत्यघोषे च । गीः । धूः । टचः । पयोभ्याम् । पयःसु (५ ॥
वाधिकारादिभक्तिव्यज्ने रेफस्य(६) न स्यात् । गीर्षु । धृष । भवति
च सज़ःषु। च्राशीःषु()॥
विगमव्यल्ञनादावुक्तं नपुंसकात्स्यमोरोपि ऽपि ॥ ६४॥
विरामे व्यञ्ञनादौ च यदुक्तं नपुंसकलिङ्गात्परयोः स्यमो-
लोपि (ऽपि तद्भवति। तस्यैव च्रुतत्वात् । खुवाक्। सुवाग् । सुपयि।
१ ००. 4. ए. & ००. 8.; 7. ०००ऽ विसर्जनीयो.
२ ऋति 7. ८. ७ आशीष्षु ॥ ०.; सलूःसु । आ-
३ प्रथमत्रुतीयो० 8.; प्रयमतुतीयौ श्रीःसु॥ए.
भवतः । 7. 2.; ८. ०. वा. ८६.०. परयोः; नपुंसकात् स्य
४ रेफषकारयोः स्थाने वि ए. मो० ^. ए.
५ पयस्सु ४.
६ कातन्ते [का०र्. ४.२.
सुविदत् । सुपुम् । सु चतुः । खचु(२) ॥ एवम् उखा खत्(२ ।
देवेडित्यादयः ॥ अ्रपियदणं व्यभिचा रार्थम् । तेनेदमलं८४) न
स्यात् ॥
॥ ति दौर्गसिंद्यां न्तौ नाज्ि चतुष्टये ठतीयः पादः समाप्तः(५॥
व्ययीभावाद्कारान्तनादिभक्तीनाममपञ्चम्याः ॥ १॥
अव्ययीभावसमासादकारान्तादिभक्तीनां £ स्याने ऽम् भ-
वति । ज्रपञ्चम्याः। उपक्मम् (७) ॥ श्रव्ययीभावादिति किम् ।
कष्टञितः(८॥ विभक्रीनामिति किम् 1 उपक्मभता॥ अपञ्चम्या दूति
किम् । उपकङ्म्भात् ॥
वा तुतीयासप्नम्योः ॥२॥
श्र्ययीभावसमासादकारान्तात्परयोस्तुतीयासक्तम्योः स्याने
ऽम् भवति वा(९) । उपक्रम् । उपकुम्भेन । उपकुम्भम् । उप-
कुम्भे ॥
१ सुवगुः । ». ७ 7. ५१०९ उपगङ्कम् ।
२ सुदुः. ८. ए. ?. „०१ अकारान्तादिति
३ उखाग्रत् ए. 7. 7.; उषाश्त् ४. किम् । "० न उपनदि 1;
४ °अत्तवै . ध उपकु ए.; धिच».
५०.४.००. नानि चतुष्टये ् ९ ^. ०. परयोः ०४० वा.
& °अकारान्तात्परासां वि° 7.
का०र२-४.६.] नानि चतुष्टयम् । ७७
अन्यस्मातुक् ॥ ३॥
च्रकारान्ताद्यो ऽन्यो ऽव्ययीभावसमासस्तस्मादिभक्तीनां १
लुग्भवति ।(२) उपवधु । उपक ॥
पव्ययाच्च ॥ ४ ॥
अव्ययमसंल्यम् । च्रव्यया च २ विभक्तीनां लुग्भवति । खः ।
म्रातः।च।वा। द। रद । एवमन्ये ऽपि॥ पद संज्ञा्थेमिदम् ॥
रूढानां बहते ऽस्वियामपत्यप्रत्ययस्य ॥ ५॥
जनपदसमानशब्दानां चत्रियाणां रूटसंन्ना ॥ रूढानां
बले विदितस्ापत्यम्रत्य यस्वा ख्यभिधेयस्य लुग्भवति । पच्चाल-
स्यापत्यानि पञ्चालाः। एवं विदेदाः। रङ्गा: । वङ्गाः । कलिङ्गाः।
मगधाः । खरमसाः४)। च्रणो लुक् ॥ प्रत्यययाः५। कलक्रूटाः।
श्रश्चकाः(६) । दणो लुक् ॥ वत्व दूति किम् । आङ्गः । आङ्गो ।
प्रियवाङ्गा इति समासो ऽ बते न म्रत्ययः ॥ अ्रस्तियामिति
किम् । कालिड्ः ॥ च्रपत्यम्रत्य यस्येति किम् । पञ्चालानाभिमे
ग्टत्याः । पाञ्चालाः ॥ ।
गगैयस्कविदादीनां च ॥ ६॥
गादीनां यस्कादीनां विदादीनां च वडवे विदितस्याप-
१ अकारान्ताद्यो ऽव्ययीभावस्त्रस्मा- ४ गूरमसाः ए.
त्परासां वि. ५ म्रत्ययय्रथाः । ^.
२ 7. 2. ००१ उपनदि । £ अश्मकाः। 7. ४.
३ ०. ००० तरासां.
१ कातन्त्र [का०र२.४. ८.
त्यम्रत्य यस्यासत्यभिधेयस्य लुग्भवति । गगा: । वत्साः । प्यस्य लुक् ॥
यस्काः । लद्याः१ । तरणो लुक् ॥ विदाः । उवाः । अत्राष्यणो
लुक्॥ यस्कादयो नानापत्यम्रत्ययान्ताः। विदादयोऽपिपौता-
दयणन्ताः(२)। प्रियगगैः। प्रिययस्कः। प्रियविदः । मत्ययो ऽ च बड्कत्व
लुक् स्यादेव ॥ गाग्यैक्लम् (२) गगंक्लमिति गाग्यैस्य हि यत्कुलं
गरगस्य(४) गगाणएामपि तत्कुलमित्यभेदे नो च्यते ॥
भृग्वच्य द्विःरसकुत्सवसिष्ठगोतमेभ्यश्च(५) ॥ 9 ॥
खग्बादिभ्यो वज्कत्वे विहितस्य पत्यम्रत्ययस्या ख्यभिधेयस्य लु-
ग्भवति । अत्रेरेयण । इ तरेभ्य खषिभ्यो ऽए । म्टगवः । अयः ।
अङ्गिरसः । कुत्साः । वसिष्ठाः) । गोतमाः ॥ अस्तियामिति
किम् । भागयः॥
यतो ऽपेति भयमादत्ते वा तदपादानम् ॥ ४८॥
यस्मरादचेति यस्माद्धयं भवति यस्मरादादत्तेवा तत्कारकम-
पादानसंज्ञं भवति । टचात्पणं पतति । व्याघ्रादिभेति । चौरा-
दुदिजते^७) । उपाध्यायादधीते । उपाध्यायादागमयति ॥ यत
१ लज्जाः 7. ए.; लज्ाः ^. प "अङ्धिरकुत्सछ० ए. 1; °अङ्किरः-
२ °नन्ताः 7. कुत्स°^.; °व शिष्ठ ०^.9.४.7.
३ गागेकलम ^.; कथं गाग्ये 9. ६ वशिष्ठाः। ^. ४. ए.
४ एण गर्गस्य ए. 7९5 ग्गस्यापिहि ७ °उचिजिते ए.
यत्कुलै; 7. गगेस्यापि तत्कुलम्।
का०र्. ४.९०.] नानि चतुष्टयम् । ७€_
दत्य वधिमा चार्थम् । तेन) धावतो ऽखखात्पतितः। तया(१। अघ-
मोाज्नुगुष्णते। अधमौदिरमति । घमेोप्ममाद्यति । अ्रध्ययनात्परा-
जयते(२) । उपाध्यायादन्तर्धत्ते । प्रङ्गा चरो जायते । दिमवतो
४ क ^+
गङ्गा प्रभवति । आसाद्त्मते । आसनात्रेचते। कुतो भवान् ।
पाटलिपुचात्(२॥
ईप्सितं च र्षाथानाम् ॥ ९॥
रक्ता्थानां धाद्धनां प्रयोगे यदोण्ितमनोख्ितं च तत्कार-
कमपादानसंज्ञं भवति। यवेभ्यो गां रक्तति । यवेभ्यो ४) गां नि-
चेधति(५)। शालिभ्यः प्रकान्वारयति । अदिभ्य आत्मानं रकति।
कूपादन्धं वारयत्यपि(£ ॥ ईश्िते कर्मसंज्ञां (७) बाधते ॥ चअपा-
दानप्रदेशाः । ्रपादाने पञ्चमीत्येवमादयः॥
यसे दित्सा रो चते धारयते वा तत् संप्रदानम् ॥१०॥
यरी दातुमिच्छा यङ रोचते यसै धारयते वा तत्कारकं
संप्रदानसंज्ञं भवति। ब्राद्मणायगां दद्ाति। देवदत्ताय रोचते
मोदकः । यज्ञदत्ताय) खदते दधि) । विष्णमित्राय गां
१००. छ. ६ वारयति । ४.; वारयतीत्य-
२ अध्ययत्रात्° ए. पि। ण. ठ
३ ण्युवादिति ॥ ^. ७ कर्मसंन्ना ए.
४ तिलेभ्यो ए. ८ राधयते ^.
५ निषेधयति 2.५ ०० 7. ए. ०. ९ देवदत्ताय ए.
06 पलट द्मा, १० 07. ^. 2.
८० कातन्त्र [का०२.४.९२
घारयते१) । कथं देवद त्ताय'र) सखाघते। दान्नाय ते! ३) च्छा-
च्ताय तिष्ठते कुमारी । काच्ताय शपते । पुष्पेभ्यः स्यु दयति४) ।
काच्चाय राध्यति । काच्चायेक्तते । क्ाचाय म्रतिग्टणणोति । का-
च्नाय प्रटणोतीति(५) ताद् च्य चतु्यौ सिद्धम् । छात्ताय क्रुध्यति ।
मित्राय) द्रुद्यति । मित्रायेव्य॑ति७) भिवायादखयति ॥ यस्तन
कुप्यतीति वक्तव्यम् ॥ दातुमिच्छति किम् । राज्ञो दण्डंददा-
तिर) ॥ संप्रदानम्रदेशाः । संप्रदाने चतर्थत्येवमादयः॥
य सआआधारस्तट्धिकरणम् ॥ ११॥
आभरियन्ते करिया यस्सिन्नित्याधारः(९) ॥ आधारो यस्तद-
यिकरणसंज्ञ(१०) भवति । कट रास्ते । तिलेषु तैलम् । दिवि
देवाः । तथा गङ्गायां चोषः । अङ्गुल्यग्रे करि शतम् ॥ अधिकर-
एम्रदे ए: । अधिकरणे सप्तमोत्येवमादयः॥
येन क्रियते तत् करणम् ॥ १२ ॥
क्चा(११) येन क्रियते तत्कारकं करणसंज्ञं भवति। दा चेण
धान्ये लुनाति१२)। मनसा मेरु गच्छति । तया पष्ना रद्र
१ घारयति ४. ९ आघ्रियन्ते यस्मिन् क्रिया[स?.]
२ च्ाचाय ए. ए. इत्याधारः) 09. ४६.
३ °अपहूते 7. ४. १० तत्कारकमधि० ».; आधारो
४ स्पुप्रयति ^. यत्कारकं तद्धि ४.
५ च्टाचायागुणोतीति ^ ११ येन क्रिया क्रियते° ए.
६ च्छाचाय). १२ द्ाेण लूनाति । परशुना दि
७ मिचरायेरष्यतेए.; मिचायेच्यैति ए. नत्ति 17. ४.
८ 7.7. ००० रजकस्य वस्त्रै ट्द्ाति॥
का०२.४.९२.] नानि चट्ष्टयम् । र
यजते । प्रुत्याभिरूपः । प्रायेण यान्निकः । गोत्रेण गाग्यैः ।
समेन (२) धावति । विषमेण धावति । दिद्धो रेन घान्यं क्रीणाति ।
पञ्चकन पश्एून्कीणएाति । शतेन परिक्रीतः । शताय परिक्रीतस्तवं
मासं क्म करिव्यसोति प्रघधानक्रियापेचं(३) तादश्यैम् ॥ करण-
प्रदेशः । करणे ठतीयेत्येवमादयः ॥
यत् क्रियते तत् कमे ॥ १३ ॥
कजा यत्क्रियते तत्कारकं कर्मसंज्ञं भवति । कटं करोति।
च्रोद्नं पचति । आदित्यं पश्यति८४) । तथा । रहि ल द्यति ।
यामं गच्छन्वु चमूलान्युपसपेति । तथा । स्तोकं पचति । गां दो-
श्वि पयः । पौरवं गां या चते। गामवरुणद्धि जम् । का त्तं पन्यानं
च्छति । पौरवं गां भिचते । ठच्मवविनोति फलानि । शिय्यं
धर्म नते । श्यं घमेमनुशास्ति । अरजां नयति यामम् । यामं
वदति भारम् । दरते कुम्भं भारम् ५ । ग्रामं ङखाचशतं(६)
जयति । गगौच्तं दण्डयति । य्राममधिरेते । याममधितिषट-
ति। इच्मध्यास्ते । धर्ममभिनिविशते(७) । चिरा चमुपवसति(८।
ग्राममनुवसति । पवैतमधिवसति । च्रावसथमावसति । अचठान्दी-
व्यति । अक्ैरदीव्यतीति करणएविवक्ता । मासं गुडधानाः । क्रों
१ यजति £.; जयते । ». ५ ^. ००. "15 दकार,
२ सोमेन ^. ६ चाच शतं 7.
३ °क्रियपिच्यं ^. 7. 7. ७ वुच्तमभि० 7.
४ ४.५० हिमर्वतं यृणोति । ८ °उपवश्रति । 7.
; 6
स्र कातन्त् [का०२. ४. १६.
कुटिला नदी । भवते्म्यमानलात् ॥ कर्मप्रदेशाः । कर्मणि दि-
तीयेत्येवमादयः॥
यः करोति स कते ॥ १४॥
य; क्रियां करोति स कर्ढसंज्ञो भवति। ङारेण न्यते । चेतरेण
कतम्(१) ॥
कारयति यः स हेतुश्च ॥ १५॥
तमेव कतारं य: कारयति(२) ख देतुसंज्ञो भवति । चकाराः
त्कढसंज्ञक शच । हारयति । पाचयति ॥ देतुकटं प्रदेशः । धातोख
डतौ [का० द. २. ९०] दत्येवमादयः ॥ क्रियानिमित्तं कारकं
लोकतः सिद्धम् ॥
तेषां परसुभयप्रापनौ ॥ १६ ॥
तेषां कारकाणएणमुभयमराप्तौ र) सत्यां यत्पर तद्धवति। या-
माय धनं८४) दला तीर्थं गतः । संप्रदानमेव ॥ कांस्यपाच्यां ^)
भुङ्के । अधिकरणएमेव ॥ ्टदु ना धनुषा शरान्िपति। करएमेव ॥
तर् त्यजति खगः । कर्मैव । तथा गां दोग्धि पयः ॥ त्यजति
दण्डं दण्डीति कंतैव ॥ एवमन्ये ऽ पि७) ॥
१ 7. ९११8 कतुप्रदेशाः । कतैरि तु- ४ ००. ०. ४.
तीयेत्येवमादयः ॥ ५ कांश्चपाच्यां ^. ४.४. 5.
२ क्रियां कारयति. & 8. ०१. पऽ ककार.
३ तेषां [४. ००१० षट्] कारकाणां ७ ऽप्यनुखतब्याः 1 0.
मध्ये उभय०7.8.; ?.०. सत्या.
का०२.४.९९.] नान्नि चतुष्टयम् । चट्
प्रथमा विभक्तिछिद्भग थैवचने ॥ १७ ॥
अव्यतिरिक्रलिङ्गाथैवचने१) प्रथमा विभक्तिर्भवति । उद्चैः(२।
नीचैः । चः । कुण्डम् । कुमारी । द्रोणः । खारी । च्राढकः ।
इस्तः । वितस्तिः । देम् । काष्ठम् । घृतम् । पलम् । एकः ।
दौ । वहवः । सव ऽप्यमी लिङ्गाया अन्यित्वात्(२। एकमर्थदौ
बह्धन्वा वक्तीत्य च थेसंज्ञया ४) । एकस्मिन एकवचनं दयोर्दिव-
चनम् । बड्धणु बड्वचनम् (५। संपन्नो यव दूति जातावेकवचनम् ।
संपन्ना यवा दति व्यक्तिमेदेषु ववचनम् । वयमिति वाद्याध्या-
त्मिकेणु भावेषु (£ यथा । गुरुषु अमिति पुनरभेद विवक्ताया-
मेकवचनम् ॥
समन्ते च ॥ १७॥
आमन्लणे चाथ मरयमा विभक्तिभेवति। दे पुतच्र। हा पृच।
धिक् पुत्रौ । डे पुत्राः । षष्यपवादो ऽयम् (७ ॥
शेषाः कमैकरणसंप्रदानापादानस्वाम्याद्यधिकरणेषु
॥ १९॥
शेषा दिनीया्याः षद्धिभक्तयः कमीदिव्व्थेषु षर् खु यया-
१ अव्यतिरिक्ते° 7. ए. ववचनम् । ?. ए. ८.; यथा
२ उद्चकैः। 0. संपन्नो° ट.
३ अन्वयतात् ट. & 0. &. ०वव बङवचनम् । ए. ००.
४ °संन्नायाम्०। 7. 2.; °संज्चैक- ण यथा
स्मिन्° 8. ७ ८. ०. 7० षष्य०
५ योरर्थयो्दिवचनम्। बष्वरथेषु
८9 कातन्ते [का० २.४.२९.
संख्यं भवन्ति । कर्मछि । कटं करोति ॥ करणे । परण्एना डि
नन्ति॥ मंप्रदाने। गुरवेगांददाति॥ अपाद्ाने। टकाद्धयम्(२)॥
सखाम्बाद्धे । देवद त्स्य स्वामी । यज्ञद त्तस्य स्म् । विष्एमिचस्य
संबन्ध; ॥ अधिकररे। कट रास्ते । अ्रधोतो व्याकरणे । तथा ।
साधुमातरि । असाधुः पितरीत्येवमाद यः) ॥ निमित्तात्कर्मसं-
योगे सक्तमी वाच्या । चर्मणि दीपिनं न्ति दन्तयोदेन्ति कुच्ञ-
रम् । केशेषु चमरीं दन्ति सीन पुष्कलको (४) दतः ॥
पयैपाड्दयोगे(५ पञ्चमी ॥ २०॥
परि । अप। श्राङ्। एभिर्योगे लिङ्गात्यञ्चमी भवति ॥
दृदापपरी£ वर्जने । आङः मर्यादाभिविध्योः ॥ परि चिगर्तेभ्यो
ष्टो देवः । च्रपपाटलिपुचाहृष्टोदेवः। चरा पाटलिपुबाहृष्टो
देवः॥
दिगितरर्तेऽन्येश्च ॥ २१॥
दिश् इतर । छते । अन्य । एभिर्योगे लिङ्गात्पञ्चमी भवति।
पूर्वो यामात् । उन्तरो गमात् । पूर्वा यीग्रादसन्तः । दयमस्याः
पूवा दिक् । इतरो देवदत्तात् । चते देवदत्तात्) ॥ च्छते
१ 7. ५११5 स्लोदनं पचति । ५ पर्यपांयोगे ^.
२ भयं भवति ए. £ °अपपरि .
३ साधुः पितरि। इत्यादयः । ८. ७ &. ०४. धंड €ढणकृ९.
४ पष्यलको ^. 8.
का० २. ४.२२.] नानि चतुष्टयम् । स्थर
देवदत्तमिति दितीयाषीष्टा॥ अन्यो देवदत्तात् । भिनो देव-
दत्तात् ॥१)
दितीयेनेन ॥ २२॥
एनम्रत्ययान्तेन योगे लिङ्गाद् दितीया भवति । दकिणेन
ग्रामम् । उत्तरेण दिमवन्तम् । अदूर एनो ऽपञ्चम्याः ॥ चकारा-
धिकाराद् निकषासमयादाधिगन्तरान्तरेणएयुक्ता दितीया । नि-
कषा यामम् । समया यामम् । दा देवदत्तम् । धिग्देवदत्तम् ।
श्रन्तरा गादेपत्य मादवनोयं च वेदिः । अनन्तरेण पुरुषकार (२) न
किंचिल्लभ्यते ॥
कमैप्रवचनीयेश्च ॥ २३॥
कमंप्रव चनीधर्योगे2 लिङ्गाद् दितीया भवति । ठक्तमभि
विद्यो तते विद्युत् । ठकं टमि तिष्ठति । साधुर्देवदत्तो मातर-
मभि। यदत मां परि स्यात् (४)। यद् च ५) मां रति स्यात् । ट्षमन्
विद्योतते विद्युत् । परवेतमनु वसिता सेना । अन्वजनं यो-
द्धारः । उपान योद्धारः ॥ लक्षणएवी सत्यं ते ऽ भिभौ गे) च
परिम्रती । अ्रनुरेषु सदाय च रीन उपञ्च कथ्यते ॥ च्राधिक्यार्थो-
पश्चब्दयोगे(७) सक्नमी वाच्या । उप खार्या द्रोणः ॥ खाम्य्या -
१ 7. ए. ००० पुग्देवदत्तात् । ५ तदच.
२ पुकषाकारे 7. .; किंचिन्न ए. & भूतिष्वभिभागे ^. ४. ८.
३ कर्मप्रवचनीयेख् एभिर्योगि ८. ७ °शब्द संयोगे ^. ए.
४ 0. ०9. ४18 ९५7701९. स् चाया ए.
स्ट कातन्त्र [का०२.४. २५.
धियोगे च। रभि ब्रह्मदत्तेषु पञ्चालाः । च्रधि पञ्चालेषु व्रह्मदत्त
द्ति॥
गत्यथेकमेणि दितीयाचतुरथ्यौ चेष्टायामनध्वनि १
॥ २४ ॥
गत्यर्थानां घाद्धनां चेष्टाक्रियाणां कमैष्छधष्ववजिंते(२) दितो-
याचतु (१ भवतः । ग्रामं गच्छति। यामाय गच्छति । यामं (२)
ब्रजति । यामाय ८२) ब्रजति ॥ चेष्टायामिति किम् । मनसा मेर् (४)
गच्छति ॥ च्रनघ्वनोति किम् । अध्वानं गच्छति । पन्थानं गच्छ
ति(५) । पन्थानं ब्रजति । मुख्यो ऽचाध्वा एृद्धते(६) ॥
मन्यकमेणि चानादरे ऽप्राणिनि ॥२५॥
` मन्यते: कर्मणि प्राणिवजिंते७) दितीया चतुर्थ (१ भवतः ।
अनादरे गम्यमाने। नत्वा णं मन्ये। नला णाय मन्ये। न
त्वा बुषं मन्ये । न त्वा बुषाय मन्ये) ॥ अनादर इति किम् ।
्रणानं दृशदं मन्ये(९) ॥ प्राणिसंन्ना(९०) नावादेरिति । न ला
१ श्चतुर्थौ° ^. ए. ८ वुशं° वुशाय० ४.
२ °अध्वनि विते ४. ९ [असमानं 0.] दूषद° 7. ४.; अ-
३ नगर° नगराय». ए. श्मानं दृषदं मन्ये । मन्ये का-
४ स्वभे ४. छमुदू खलम् । अन्धायास्तं सुतं
५ पन्थानेमुदति ए.; ^. ०. धऽ, मन्ये यस्य माता न पश्चति। ए.
ए. ए. धा ०९१ ल्फ. १० अप्राणिनीति कि । ४.; पणन
£ ऽचध्वा° .; ए. ००० तेन चचा- ए००ऽ ५० ००४८ १९ श्यृगालं
दुत्शुत्य गच्छति । मन्ये ।
७ प्राणिगणवजिते ». छ.
का०र्.-४.२रस्.] नानि चतुष्टयम् । ख
नावं मन्ये। नत्वा काकं मन्ये) । न लान्नेमन्ये।न ला ष्रटगालं
मन्ये ॥ दूदस्यादेव। नत्वा श्वानं मन्ये! न त्वा प्रएने मन्ये ॥ यदि
युष्मदः स्याचचतर्थी तद्ानादरो न गम्यते(२) ॥
नमःस्वस्तिस्वाहास्वधालं वषद्ोगे चतुर्थीं ॥ २६ ॥
नमञ्रादिभिर्योगे लिङ्गा चतहर्थं भवति । नमो देवेभ्यः ।
, स्वस्ति प्रजाभ्यः । खादाप्रये। सखधा पिढग्यः । अलं मल्लो मलाय।
समर्थो मल्लो मलाय। वषडिन्द्राय ॥
तादर्थ्ये ॥ २७ ॥
सोऽर्थो ऽस्येति तस्मा इदमिति वा तदय॑ः(४)॥ तदथैभावे
द्ोत्ये५ लिङ्गा चतुर्थो भवति । यूपाय दारू । रन्धनाय स्याली ।
आद्धाय निगल्दते(&। युद्धाय सन्नद्यते । पत्ये ेते। तथा सूताय
संपद्यते यवागूः। मू राय संकल्पते वाताय कपिलिकः वियुत्(>)॥
तुमथेाच्च भाववाचिनः॥ २४॥
तुमा समानार्थभाववाचिनः(९) मअत्ययान्तालिङ्गाचतुर्थीं
त 7. ००. ४015 €्णणा, ७ 7. ग. णण) युद्चाय०; मुचाय
रन गम्यत एव । 0.; न गम्यत संपते यवागूः । ^; तथा मुचं
द्ति। ४. मूचाय संपद्यते यवागूः । ४.
2३ 11५ ए.; नमच्रादि एभिर्योगि ^. ८ कपिल्ला० ४.; 7. ए. ००५ आतपा-
2. 8.; नमत्रादिर्योगि 7. यातिलोहिनी । पीता वषाय
४ तदथै 0. ट; ए. ०ण. ४४८ 8१४६ विन्नेया। दुर्भिचाय सिता (शि-
इति; 0.००. वा. ता 2.) भवेत् ५
५ तदर्थयोगे ए. ९ तुमा समानााद् [तुमस० ०.5.]
& निगलद्ते €. भाववाचिनः. ए. ए.
स्प कातन्त्र [का०र्. ४. २९.
भवति । भाववाचिनखेति वच्छति । पाकाय जति । पक्तये ्रज-
ति॥१) तुमथादिति किम् । पाकस्य त्यागस्य ॥ एयेभ्यो(२) जरजति।
फलेभ्यो ब्रजति । ताद्यविवक्ता३)॥
तृतीया सहयोगे ॥ २९॥
सहार्थेन योगे लिङ्गात्तृतीया भवति । पुवेए सहागतः ।
प॒तेण सद स्थुल: । पुत्रेण सदह गोमान् । पुत्रेण साकम् । पृचेण
साधम् (४)। पत्रेए समम् । तथा पुत्रेणागतः(५)स्यूलो गोमानिति
दतीयापि षष्ठोवदप्रघानादेव॥
हेष्वर्थे ॥ 3० ॥
हेल्थ वतमानालिङ्गान्तुतीया भवति । घनेन कुलम् । अन्नेन
वसति ॥ योग्यतामा चविवच्वया करणेन सिध्यति (६) ॥
कुत्सिते ऽङ्गे ॥ ३१॥
कुत्सिते ऽङ्गे वतमानाकिङ्गा त्तीया भवति । अच्तएा काणः ।
पादेन खञ्नः(७) । टेन कुनः(८) । ्रत्वि काणमखेति म्रधान-
लात्मयनैव ॥
१ 0. ए. ००० पचनाय ब्रजति। ५ तथा सह पु० ए.
२ कथमेधेभ्यो 0. ए. ६ करणेन न सिध्यतीति वचनं ॥7.
३ °विवचषया । 0.; तादर््यचतुष्यौ ७ षञ्ञः। 7. 8.
सिचम् ॥ ^. ८०". 7.» 8. 1» शरसा (!) ष-
४ ^. ग. (015, ए. प1€ प्९य॥, ल्क. स्वारः 1०5१९०१.
का० र्. ४. २४.] नानि चतुष्टयम् । <
विशेषणे ॥ ३२ ॥
विशेषणे वर्तमानालिङ्गात्तृतीचा भवति । जटाभिस्तापसम-
दा चीत् । शिखया (१ परिव्राजक पश्चत् ॥ विशेषण दति किम् ।
चतं अति विद्योतनम् ॥ ल चएमातरे न स्यात् । नोलमुत्पलमिति(२)।
लिङ्गा्थेमातर प्रयजैव ॥
कतेरि च ॥ ३३ ॥
कर्तरि च कारके व्तमानालिङ्गात्तुतीया भवति । देवदत्तेन
कतम् । चेतेए न्यते) ॥
काल्भावयोः सप्रमी ॥ ३४ ॥
कालमावयोर्विगरेषणग्डतयो वर्त मा नालिङ्कात्सक्तमी ४) भव-
ति। शरदि पुष्प्यन्ति५ स्चच्छ दाः । गोषु दुद्यमानाखखागत :(&।
दुग्धाखागतः ॥ कालभावयोरिति किम् । यो जटाभिः स भुङ्के ।
योभोक्ताख देवदत्त इति, सादचयादा प्रसिद्धा क्रियैव) दि
विण्ेषणएम्(८ । रुदतः प्रात्राजीदिति संबन्धविवच्तापि(९) ॥
१ शिषया 7.; शषया ४. £ दुह्यमानासु गतः ०. ४. ८.; 7.
र नीलोत्पलमिति । ^. ए. ८. ०. ध)€ १०९२६ €ण्णक]९.
३ यन्नदन्तेन मुक्तम् ॥ 7. ए.; ए. ग~ ७ प्रसिद्क्तियेव ^. ४.
४015 दण्णा९, ८४. ४. ००० स्द्ति प्रात्राजीत्।
४ °विद्धेषणयोरवैतै° 7. ए. ९ °विवचयापि 1 ^.; °विवच्ा। ४.
५ पुष्यन्ति ट. £.
९० कातन्ते [का० २.४.२८.
स्वामीश्वराधिपतिदायादसारिप्रतिभूप्रसूतिः षष्टी च
॥ ३५॥
स्वामिन् रै श्र । अरधिपति। दायाद् । सा्तिन् । प्रतिग्ध।
भ्रस्त। एभिर्योगे लिङ्गात्षद्ी भवति सप्तमी च । गवां खामी ।
गोषु खामी । गवामीश्रः। गोख्वीश्वरः। गवामधिपतिः। गो-
स्वधिपतिः । गवां दायादः । गोषु दायादः । गवां खाचो। गोषु
साक्तो। गवां प्रतिश्ः। गोषु प्रतिश्डः। गवां मर्तः गोषु म्रदतः॥
संबन्धोऽचस्मुट दति वचनम् ॥
निधारणे च ॥ ३६ ॥
निधोरणे चाये वतेमानाल्िद्गात्ष्टो भवति सप्तमो च । पुरु-
षाणां चत्रियः रः । पुरुषेषु खचियः रुरः । गवां छष्णा संप-
न्ररीरा | गोषु छुष्णा संपन्नचीरा । गच्छतां धावन्तः शीघ्राः ।
गच्छत्सु धावन्तः शोघाः॥
षष्ठी हेतुप्रयोगे ॥ 39 ॥
देतोः प्रयोगे वत॑मानालिङ्गा त्ष १ भवति। अन्नस्य देतो -
वैसति ॥ देल ढ तोया प्रापने वचनम्(२) ॥
स्मृत्यथेकमेणि ॥ ३४॥
सररणाथोानां घाद्धनां प्रयोगे कर्मणि षष्ठी भवति। मातुः
१ हेतुप्रयोगे लिङ्गात्षघी ^. २ प्राप्नोति वचनम्। 7,.; प्राप्नोति।
8.
का०२. ४. ४०.] नानि चतुष्टयम् । ९
सरति । पितुरष्येति° ॥ उत्तर च नित्य यदणणदनित्यमपि प्रक-
रणेऽस्मिन् । मातरं समरति ॥ कथं माता स्यते । उक्तायलात्
्रयन्नेव(२) । मातुः स्मर्यत दति यदि संवन्भो ऽ उ २) विवच्छते ।
तथा सर्पिषो द यते। मधुन ई टे४)। सपिषो जानीते । मधुनो जा-
नोते । संभ्वान्तिक्ञाने सर्पिषो ऽसतः५) करष्एत्वाभावात्छंबन्ध एव
षष्टी । एवमन्ये ऽपि ॥
करोतेः प्रतियत्ने ॥ ३९॥
सतो गुणान्तराधानं(&) म्रतियनः ॥ करोतेः कमेणि७)
अतियने गम्यमाने(८) षष्ठी भवति । एधोद कस्योपस्करुते । एधो-
दकमुपस्कुरुते ॥
हिसाथोानामजञ्चरः ॥ ४०॥
द्िसा्यानां धाद्धनां ज्वरिवजिंतानां मरयोगे९ कमणि षष्टी
भवति । चौरस्व रुजति । दास्या (4०) श्रा मयति । चौरस्य व्ना-
सयति । चौरस्य निदन्ति । चौ रस्य प्रदन्ति११) । चौरस्य प्रणि-
१ मातुरध्येति घ. ७ 00. ए.
२ 7. ४. ४. ०2. प्रथमेव. ८ ए. ०००५ लिंगात्.
३ ऽपि 8.; विवच्वते . &. ९ ००. ट.
४ इच्छति ८१. ए. १० चौरस्य 7.
५ ग्ञानेन सर्पिषोऽतद्ति करण. ११ 8. ए. 0. ००. 5 करन्ण्फा०; ए.
£ °्रापादनं ए. ०००5 चौरस्य निप्रहन्ति.
<्र् कातन्ते [का० ९.४. ४२.
दन्ति। चोरस्योन्नाटयति । चौरस्योत्काययति । चौरस्य पि-
नष्टि ॥ अ्रनित्यमपि । चौरं रुजतीत्यादि ॥ दिसाथानामिति
किम् । धानाः पिनष्टि ॥ चज्वरेरिति किम् । चौरं ज्वरयति(२)।
चौरस्य संतापयतीती व्यत एव २) ॥
कतैकमैणोः कृति नित्यम् ॥ ४१॥
क्ढठक्मणोः छत््रयोगे(४) नित्यं षष्ठो भवति। भवतः शायि-
का। भवत आसिका(५)॥ कर्मणि च(६) । अपां खष्टा । पुरां ७)
भेत्ता ॥ कतीति किम् । तद्धितप्रयोगे मा छत् । रतवं कटम् ॥
न निष्ठादिषु ॥ ४२॥
कटकर्मणोनिंष्टादिष(रषष्ठो न भवति। देवदत्तेन छतम्(९),
रोदनं मुक्तवान् । ओदनं पचन्१०) । ओदनं पचमानः ॥
तच (११) निष्ठादयः । क्त । क्वन्त् । शन्तु ज्रान(१२)। वन्सु । कि ।
उदन्त । उकञ् । श्र्ययखलर्थतृए(१२) ॥ दिषः श चौ वा वक्तव्यम् ।
चौरं दिषन् । चौरस्य दिषन् ।
१ °उत्क्ताययति ^. ८ 7. 7. ०११ प्रयोगे; 8. कुत्रयो-
२7. 8. ००१ ककरी । गेषु. `
३ संतापयतीत्यथैः । 8.; ° तीत्यपि। ९ भुक्तम् । ?.; ६.०००ऽ स्ओोदनं भुक्तः
7. १० 7. ०0. धे5 लडका,
४ कृति प्रयोगे ए. ११ ००. 7. छ.
५ अआशिका^. 0.८. १२ आनश 0. 8.; 2. ऽणः स.
£ ^. ग. कर्मणि च; ए. ग. च. १३ °तुन् ए८.; °खलथीस्तुण 2. ;
७ पुरं ^. ध °खलथीाः 1 तृन् । ए.
का० २. ४. ४६.1 नानि चतुष्टयम् । <्द्
षडो णो ने ॥ ४३॥
घडो णो भवति । विभक्तौ ने परे । षाम् ॥ विभक्ताविति
किम्. । षड्धयनम् ॥
मनोरनुस्वाये धुटि ॥ ४४॥
मनोरनन््ययोरनुखारो भवति धृटि परे । पुंसः । शा-
न्तिः । उञ्छ्िता । युच्ौ । स्वान्पि ॥ चनन््ययोरिति किम् । प्रणा
न्करोति॥ स्वादि घुटि पदान्तवत्१ । पुक्धाम् । पुभ्याम् । प्रथा-
न्भ्याम् । सुकन्भ्याम् ॥ धुटीति किम् । गम्यते । खन्यते ॥
वर्गे वगेन्तः ॥ ४५॥
अनन्यो (२ ऽनुखारो वँ पर वर्गस्यान्तो भवति) । शङ्धि-
ता । उच्छिता । वच्चिता ४) । युञ्जौ । स्वाभ्पि ॥ वगे इति किम् ।
आक्रस्यते ॥
तवर्मश्वट वगीयोगे चट वौं ॥ ४६॥
तवर्ग ऽनन्त्यञखचट वगयोगे चट वर्गौ म्राप्नोति५। ्रान्तरत-
म्यात् । मव्नति । लव्नते% । ग्व्नति (४ । यज्ञः । याज्ञा ।
१ पदां तवच्चावात् €. ४ वद्धिता ४.; ०. 7.; ए. 7. ०वव
2. 01. £. नन्द्िता।
2 तद्रस्ान्तो° ए.; 7. ००. परे; ५ भवतः ए. ए.
षट. ००९५ जुतस्तैव । ; ए. तलात् & ००. 7. ; ए. ००० लज्जति ।
तस्यैव ।; 0. तस्यैव ग्युतलात् ।
९.४ कातन्ते [का० २. ४. ४७.
राज्ञः॥ टवर्मयोगे च। षष्वाम् । चङनि(१)। श्रटटति१। तरह ते१॥
चट वर्गयो ग(२) दूति किम् । विस्रः । प्रस्नः ॥ जनन्य दति किम् ।
मधुलिट् तरति ॥
नामिकरपरः> प्रत्ययविकारगमस्थः सिः४) षं नुवि-
सजेनी यषान्तरो ऽपि ॥ ४७ ॥
नामिकरेभ्यः परः प्रत्ययविकारागमस्यो ऽनन्त्यः सिः४)
षत्मापद्यते । नृविसजैनीयषान्तरः५)। अपिशब्दा द नन्तरो ऽपि।
नामिपरस्तावत् । अभिषु । वायुषु ॥ कपरः । दिचु ॥ रपरः ।
गीर्षु । पूर्षु ॥ विकारस्यः.६) । एषः ॥ आगमस्थः । स्वेषाम् ॥
नृविसजजनीयषान्तरः(७)। सर्पीषि । धनुषि । सुपीःषु । सुद्ध षु२॥
रप्रकूतिरनामिपरो ऽपीति रवे वा.९ पञ्चा दीरूरौ १० । पपिष्ष्।
घनुष्पु५१)॥ अपिशब्दस्य बद्धला्थैत्वात् समासे । जगलः सङ्गस्य
अङ्गलिषङ्गः । तथा भोरोः स्थानस्य । भीरष्टानम् । अग्नेः स्त॒तः।
अध्चिष्टुत्(१२) । दीघीात्छोमस्य 1 श्रग्रीषोमौ । च्योतिरायुभ्यैौ च
१. ए. ०. अद्ुति ॥ 0. ०7. खट ७ °पषान्तरो ऽपि ०. ४.
ति। ^. ६. ०». अटते । ८९. १05 दोःषु1
२ चवगे° ट. ९ रवे प्रात्नेवा ४छ.; 7. ए. ००. वा.
३ करपरप्र° ^. 8. १० 0. १०5 षान्तर्ः ।
४ सः ४. ११ €. ११७ दोष्षु 1
५ °्षांतरोऽपिष. १२ अप्मिष्टुतः 1 ८.
£ विकारागमस्यः ए.
का० २. ४. ४८.] नान्नि चतुष्टयम् । स्प
स्तोमस्य । व्योतिष्टोम: । श्रायुष्टोमः(२) । च्रचिष्टोमः ॥ समास
इत्येव । ज्योतिः स्तोमं दशंयतीत्येवमादयः) ॥
रषुवर्णेभ्यो नो णमनन््यः स्वरहयवकवगैपवगान्तयो
ऽपि ॥ ४८॥
रेफषकार ्छवर्णेभ्यः परो ऽनन्त्यो नकारो एमापद्यते(४) ।
खरदयवकव्गपवगीन्तरो ऽपि(५॥ स्वरान्तर स्तावत् । दर णम् ।
पुरूषेण । मातृकेण ॥ दान्तरः । अरदंण ॥ यान्तरः । च्रा्यैण (६) ॥
वान्तरः । पर्वणा ॥ कवगीन्तरः । श्रकेण । मूखंण ॥ पवगोन्तरः।
दर्पैण। रेफेण ॥ च्रनन्तरो ऽपि। गीणम् । तिष्णाम् (७) ॥ खरला-
दनुखखारविष्छष्टाभ्या मपि = । ंदणएम् । उरः केण। उरःपेण ॥ विस-
जंनीयोपचाराद् जिद्यामूलीयो पश्मानोयाभ्या मपि। उरःकेण (९)।
उर०पेण(९)॥ अनन्त्य दति किम् । चान् ॥ कथम् अ्रभ्चिनैयति।
यच्यैवानन्त्यो नकार स्तस्यैव रषुवणा द्यन्ते । श्रुतत्वात् ॥ च्रपि-
शब्दस्य वडलार्थैवात् पू्वेषद सेभ्यः संज्ञायाम् । खूपैणखेत्या-
दयः५० ॥
१ व्योतिःष्टोमः ९५८ ^. ८. © ४. 8११४ चतसुणां
२0. 7. ८ गविस्गैनीयाभ्यामपि ए.
2 दयतीत्यादयः। ८. ९००. ४. 2.; उर€छपेण ४छ.;
४ शत्वम० ^.; णकारम° 0. 8. उरदधैण। ए. ; उरद्रुण ॥ छ.
५ 7. ए... ०2 अपिशनन्दादनन्तरो १० ए. ००० सिद्धाः । युपैण० 8.;
$पि। मू्पणवेत्येवमादयः ए.; °्चेत्या-
& अर्ये ए. दिए.
९६ कातन्त्र [का०र्. ४. ४०.
स्ियामाद्ा १ ॥ ४९॥
स्त्रियां वर्तमानालिङ्गादरकारान्ताद् रप्रत्ययो भवति ।
स्तोपुंनपुंसकानि लोकलिङ्गानुशाखनगम्यानि(२) । जरजा । एड-
का । चरका । मूषिका) ॥
नदाद्यन्चिवाह्यन्स्यन्तृसखिनान्तेभ्य ३८४) ॥ ५० ॥
नद्ादि । अचि(५)। वाद्। उ । द् अन्छि(६) । अन्त् । ट । स-
चि । नान्तेभ्यः स्तिया वत॑मानेभ्य प्रत्ययो भवति । नदौ । महो।
भष । स्वी ॥ चरचि(9 । प्राचो । अनिप्राची ॥ वाह् । अष्टो ॥
उदन्त। पदर ॥ ददन्त। दातो ॥ अन्स्यन्त । विदुषी। अतिविदुषो॥
अन्तन्त८)। पचन्ती । ्रतिपचन्ती । भवतो(९)। मघवती ॥ दन्त ।
कर्यो । अतिकर्ची॥ सखि। सखी ॥ नान्त । दण्डिनी ॥१०) उतो
गुणवचनाद खरूसंयो गो पधाद्वा । पटुः । पद्वो(^) ॥ बज्रित्यपि
स्यात् ॥ खरूरि यम् । पाण्डरियमित्यतो न स्यात् ॥ दूतस क्रिव-
जितादा । धूलिः । धूली ॥ कस्त न स्यात् । पड्भिः ॥ खसा । दुदि-
ता। ननान्दा । याता । माता । तिखः। चतख इति प्रत्ययेन
१ ग््राद्ाः। ४. प्राची। प्रतोची। उदीचो। अ-
२ °गम्यमानि। ^. तिप्रतीची । 0.
३ ए. ५०५७ अश्या । 7. अश्चका [मू- ८ न्त् 7. 7. ; अन्त खन्त 4.; ^.
खिका]. ६. ग. अतिविदुषी
४ नद्ाव्यन्ववा०7.; नद्ाय॑चवा०४. ९ भगवती ४.; 7. ए. णण. अतिप-
५ अन्व ).; अच ए. चन्तो।
£ अन्त 7. ; असि । भरतु ४. १० अप्यधिकाराद् उतो० 8. ए.
७ च् ।० ए.; अन्व । अन्ची । ११ 7. ८. ००१ बद्ध ।
का० २.४. ५२.] नान्नि चतुष्टयम् । [व
विना स्तीलाभिघानात्। पञ्च सेति स्ती लाभावादेव न भवति ॥
खखीति नित्याम् ९ ॥ नद्ादि राङूतिगणएः(२ ॥
हकारे स्त्रीकृते ऽ रोष्यः ॥ ५१॥
ईकारे स्तियां छते ऽकारो लोप्यो भवति । नदी । महीर ॥
स्तियाभिति किम् । कुण्डे ॥ रुत दूति किम् । कुण्डा ॥
स्वरो हृस्वो नपुंसके ॥ ५२ ॥
नपुंसके वतमानः खरान्तो ४) दस्तो भवति । सोमपम् ।
खेनानि । यवलु । अतिरि । अ्रतिनु कुलम् ॥ खरो छख दति
योगविभागाद् (५) गोरप्रधानस्यान्तस्य स्तियामादादीनां चेति
दइसः(६) । विचगुः । च्रतिखद्भः । निष्को शाम्विः0७) । अतिकर-
भोरूः ॥
॥ दति क्ट गैसिंद्यां रन्तौ नानि चतुष्टये कारकपादः समाप्तः()५
` १ नित्यार्थप्पाठः । 0.; नित्यार्थो £ च द्रस्वो भवति17. प.
यं ।४.; नित्यायेः। प. ७ अतिषट्धः । विःकौशाम्विः। 0.
२ ग्गणोऽयं ४. प कारकः पाद्ः° ^. ४. ए.; न्ना-
३ ८. प. ० भषी । स्वी । न्निचतुर्थः पादः समाप्तः॥7.;
४ खरो 7. ए. ग्वुत्तौ कारकप्रकरणं समाप्तं
५ योगविभागात्तेन गो° 0.; यो- ४६.; वृत्तौ चतुधैः कारकपा-
गविभागः। तेन गोर०प. दः। ष.
< कातन्त्र [का० २.५. र.
नान्नं समासो युक्ताथेः ॥१॥
वस्तुवाचीनि नामानि ॥ मिलितं) य॒क्तमच्यते ॥ नाम्नां
यक्तार्य; समाससंज्ञो(२) भवति । ततो ऽन्यद्ाक्यमिति रूढम् ।
संज्ञैव (2 वा विधिरन्वाख्यातः । स पुनरनभिधानात् कविदिक-
ल्पः कविननित्यः कचिन्न स्यात् । तया च वच्छति४)॥
तत्स्था रोप्या विभक्तयः ॥२॥
तचश्या युक्ता य॑मा चस्या विभक्तयो लोप्या भवन्ति। नीलोत्प-
लम् । राजपुरुषः । राजता । पुत्रौयति ॥ कचिन्न लु्यन्ते५)ऽभि-
धानात् । कण्ठेकालः । उरसिलोमा । दत्येवमादयः॥
प्रकृतिश्च स्व रान्तस्य ॥ ३ ॥
सखरान्तस्य लिङ्गस्य युक्तार्थस्यस्य £) लुप्ता विभक्तिषु मरु
तिश्च(७) भवति। सखा प्रियो ऽस्सेति सखिभ्रियः॥ सखायं पा्तः।
खखिप्राक्तः ॥ पितरि साधुः । पिदसाधुः ॥ गां गतः । गो-
गतः ॥ चकारो लोपमपेच्छ (२ । देवेन्द्रः । खरोढः। इति खसः
स्यादेव(९) ॥
१ मीलितं 0. ४. .; मितं ए. ६ युक्ताथमावस्धस्य ^; ०1.70. ४. प.
२ समासो ४. प. ७ . ००. च.
३ संक्नैव 7.; स्वसत्तयैव ४८. भ. ८ लोपमपेच्तते । . ४. प.; 7. ११०७
% ^. ०. ० तथया० तेन; ४६. देवानाभिद्रौ ।॥
५ सुष्यते 0. ४. म. ९ षरोढः० 7.; 0. ए. पि. ००. एव ।
का० २.५.५.] नानि चतुष्टयम् । ९<
व्यज्ञनान्तस्य यत्सुभोः ॥ ४॥
व्यज्नान्तस्य लिङ्गस्य युक्ता थं स्यस्व% लुप्राखु विभक्तिषु खभो-
य॑दुक्तं तद्धवति । खुपि मुख्यं कार्यं नास्तोति(२ सुभोर्युगपदुक्तं
स्यात् । विदज्गमनम् । दिग्गतः२ । षडाकतिः । ज्ञानभुदा अयः ॥
अतिदेशोऽयम्(४)॥
पदे तुस्याधिकरणे विज्ञेयः कमेधारयः ॥५॥
यच समासे दे पदे तुल्याधिकरणे भवतः स कर्मधारयो
विन्ञेयः । नीलं च तदुत्यलं चेति नीलोत्पलम् ॥ कचिनित्यस-
मासः । छष्णसरपैः । लोदितिणालिः ॥ कविद समासः । दोघंख्ा-
रायणः । रामो जामदग्न्यः(५) । व्यासः पाराशयंः(&) । अजनः
कार्तवीर्यः ॥ तञ्चैकाधिकरए्वात् । कृष्ट मदीरूतः^७) । हिनमर-
रूढः । एकपुरुषः । सवान्नम् । जर द्धस्तो । पुराणएधान्यम् । नवो-
दकम् । केवलान्नम् ॥ तथा(८) पूरवेषुकामसमी । संज्ेयम्(९) ॥
संख्यापू्वेषदे ऽपि । सक्षय: । पञ्चाच्राः ॥ तथा यान्ञिककि-
तवः । एवं पापकुलालः । श्रनकनापितः(१०) ॥ क्विदुपमान-
१ युक्रा्थेमाचस्स्य ^..; युक्ता्थमा- £ पारासर्यः ^. ४. 0. ए. प.
चस्य 7. ४. प. ७ छष्टमतीकतः ए. प.
२ ^^. ०. दति. = 00. 7. 7.
३ द्युगतः ४. प. ९०. 7.; समोति सं 0. ए. प.
४ कार्यातिदेशो 0.; ८. ऽणृफा< १० अणकनापितः ए. पर. ; अणक-
काया 1१ ४५ 91१. णापितः.
५ यामदग्न्यः ४. 7. ए.
९०० कातन्ते [का० २.५.१५.
श्तं विगरेषणं । शस्तीव श्यामा । शस्त्रीश्यामा *) ॥ कविदुपमा-
नश्धूतं विशेषणं परं स्वात्(२ । पुरुषो व्याघ्र द्व । पुरुषव्याघ्रः ।
एवं पुरुषसिंहः ॥ तथा पूवपुरुषः । श्रपरपुरूषः । प्रथमपुरुषः ।
चरमपुरुषः । जघन्यपुरुषः । समानपुरुषः२ । मध्यपुरुषः ।
मध्यमपुरुषः । वीरपुरुषः ॥ एवमश्रेणयः श्रेणएयः रताः । अ्रेणी-
कताः८४) ॥ तथा कताङूतम् (५) । भुक्ता पमुक्तम् (६) । गतप्र-
त्यागतम् । यातानुयातम् (७) । च्रशितानशितम्(= । क्तिष्टा-
क्िशितम्(९) । क्रयाक्रयिका । फलाफलिका । पुटापुटिका ।
मानोन्मानिका ॥ तथा(१०) सत्पुरुषः । महापुरुषः ॥ परम-
पुरुषः । उत्तमपुरुषः । पुरुषोत्तम दति विशेषणं वा(११) परं
स्यात् । उक्कष्टपुरूषः ॥ तया गो्न्दारकः । गोनागः । अश्व-
कुञ्जरः ॥ कतरकठः । कतमकठः ॥ किंराजा ॥ दूग्यपोटा(१२)।
रभ्ययुवतिः । ्रग्निस्तोक दूति विशेषणं वा) परं स्यात् ॥ एवं
दधिकतिपयानि१४)। गो ष्टिः । गोधेनुः । गो वशा । गोवेहत् ।
१ °विशेषणे परवै स्यात् । शस्त्रीश्चा-
मा। 7.८. प६्त.
९ °क्तिषितं 7.; क्िशिताक्िशि-
तम् 1 ^. ; क्ि्टाक्किषितं .;
श्वा परे स्यात् ^. ए.
३ सामान्यपुरूषः 0. 8. प.
४ अणिकूताः ^.
४ कृतापकृतम् । ».
£ भुत्कापमुक्तम् । ए.
७ जातानुजातं 7.
८ असितानसितं .; भआआसितान-
शितं ४.
क्िष्टानुक्िशितं प.; क्िष्टम-
क्िशितं । क्िष्टाक्िशितं। ए.
१० 0०.70. ६. त्ष.
११ ००. ए. पर.
१२ इभ्यपोता ए.
१३ ००. 8. प.
१४ ४. ०००, गोगर्भिणी । अजगभि-
णी।
का०र.५. ५.] नासि चतुष्टयम् । ९०९
गोवव्कयणी १) । कटम्रवक्ता। कठञ्रोत्रियः। कठाध्यापकः । कठ-
धृतः ॥ गो प्रकाण्डम्। अश्वमतल्लिका ॥ युवखलतिः। युवखलती (२)।
युवपलितः । युवपलिता । युववलिनः । युवबलिना । युवजरन् (२),
युवजरती ॥ भोज्योष्णम् । तुच्यश्चेतः । सद्-श रेतः । भ्रक्तकूष्णः ।
भ्रएक्ञप्ररक्तः॥ कुमारी च साश्वा चेति कुमारख्रवणा(४)। क्मा-
रम्रज्रजितः। कुमारम्रत्रजिता। कुमारपण्डितिः। कुमारपण्डिता॥
गोगर्भिणी । अजग्भिंणो ॥ मयूर दव व्यंसकः । मयूरव्यं खकः (५) ।
मयूरस्सेव विगतावंखावस्येति वियद्दः(६) । एवं छा्नव्यं खकः ॥ क-
म्बोज दव मुण्डः । कम्बो जमुण्डः । उच्ं च तद् वचं चेत्यु चावचम् ।
एवमुचनी चम् । न किंचन । च्रकिचनम्(७) । नास्य वा किचना-
स्लीत्यकिं चनम्(= ॥ पुवेखासौ कायञ्चेति पूव॑कायः । काथैकदे गे
कायः । एवम् अपरकायः । अ्रधरकायः। उत्तरकायः । मध्य-
कायः! मध्यमकायः। मध्याद्धः(९)॥ अर्धं च तत्पिप्यली चेत्यध-
पिप्पली (१०) । पिष्यल्यर्धंमिति ११) षष्ठीसमासो ऽपि दू श्यते दि (१२),
चेद्ध १२) दक्धिणं मेरोः । शराधंम् । चापाधम् । चृलिकार्ध-
१ गोवस्कयनी ^.; गोवस्कयणी 7. ८ नास्य वा किंचनमस्ती° 2. ८.
२ युवखलिता। 0. पर. ष्ण्च गट. ८. 1,
2 युवजरणः ए.; यवलरनः ४. ९ मध्याद्रकायः। ४; मध्याद्वं ८.
४ “श्रमणा च कुमारच्रमणकुमार- १० ८. पर. "< पिष्पली.
अमणा। त्त. ११ अपि ण इति ४.
४५ 07. 4. ए. १२ 071. 8. 7. €.
£ विगतावं्ा ०७; °वा विदः ^.ए. १३ वेदय्ध° . 8.7 ; चेदयर्धद० ^.;
७ न किचन 7.; न किचनगमकिंच्नं चेत्य 8.
7. £.
कातन्त्र [का०र२.५. 9.
मिति(१। असमप्रविभागेऽपि। न रीदम्धजरतीयं(२) लभ्यमिति॥
एवं दितोयभिक्ता । भिक्वादितीयम् (२ । ती यभित्ता । भिच्वाट-
लोयम्(२ । चत्थेभिचा । मिक्ता चतुर्थम् (२ । तुरीयभिक्ता । भि-
त्ताद्ुरोयम्।२) । तर्यभिक्ता । भिक्तातुयेम् २) ॥ मासजातः ४) ।
संवत्सरजातः । दति५) बह्कन्रीदिणा सिद्धम् ॥ न ब्राह्मणः ।
च्त्राद्मणः(६) ॥ क्मधारयम्रदेशः । कर्मधारयसंज्ञे तु पुवद्भावो
विधोयते [का०२. ५. २०] दूत्येवमाद यः ॥
संख्यापूर्वो िगुरिति ज्ञेयः(७) ॥ ६ ॥
क्मधारयटद्ति संबन्धः । पञ्चसु कपालेषु) संख्ततज्रोदनः
पञ्चकपाल श्रोद्नः(९)। पञ्च गावो घनमखेति पञ्चगवधनम्(१०)।
पञ्चानां पूलानां समाहारः पञ्चपूली । तद्धितार्योतत्तिरपदस-
न
मादारपु संज्ञेयम् ॥
तत्युरूषावुभो ॥ 9 ॥
उभौ दिगुकम॑धारयौ तत्पुरुषसं ज्ञौ जेयो (११)॥ तत्युरुष-
१ खराय । आयी । तृलिका्चै ।
४. 2३.; स्वरार्थ । चूडिकार्चै। 0
२ ण्जरयंतीष
३ भिषादितीयः। °। भिचातुतीयः
९९, 4. ए. ए.
४ 7. ४. प. ००० मासो जातो ऽखे-
ति[ऽस्ण.].
५0. 7. ४६. प.
& ४. ०१० इल्यादीनां कर्मधारयः।
७ संख्यापू्वे°
८ पञ्चकपालेषु ^
९ पञ्चकपालोदनः ^. 2.; संस्कृतं
प्रघ्षकपालं हविः । ».
१० °घनः ए. ४.; पञ्चगवन्धनम् 7.
११ विन्ञेयौ प्र.; भवतः। महाराजः
-; °संत्नको ज्ञेयौ ^.; तत्पु-
खुषसंन्ेयी
का०र.१्. ८.] नानि चतुष्टयम् । ९०्द्
अदेशा: । नस्छ तत्युरूषे लोष्यः [का० २. ५. २२] इत्यधिकारे(१)॥
करष्र(र दूति कद्धावो बड्कन्ीदौ नस्यात् ॥
विभक्तयो दिती याद्या) नाग्ना परपदेन तु । समस्यन्ते
समासो हि ज्ञेयस्तत्युरूषः स च ॥४॥
(४)कष्टं सितः । कष्टञितः । एवं५) कान्तारातीतः । नर-
कपतितः। यामगतः। तरङ्गात्यस्तः । सुखप्राप्तः । दुः खा पन्नः(६)।
यामगमी। य्ामागामो()। च्रोद नवृभुचुः(८)। खद्भारूढो जाल्मः ।
च्रहरतिषटता(९) मुह्छतीाः । अदःसंक्रान्ताः। राव्यारूढाः। मा-
सप्रमितञखनद्रमाः । मृह्भर्तंखुखम् । सवेरात्रकल्याणी ॥ क्चिदा-
क्यमेव । श्रोदनं मुक्तवान् ॥
तीया । गिरिणा काणः । गिरिकाणः। एवं धान्यार्थः । माष-
पूवः । पिद शः । पिदटसखमः । मासोनः | मासविकलः । च्रसि-
कलद्ः। वाङ्भिपुएएः । गुडमिश्रः । वाक् च्छः । तया राजदतः।
नखनिर्भिनः । काकपेया१०) नदी । बाध्यच्छेदयानि दणानि॥
ऋचिन्नर स्यात् । काकन पातव्या ॥ ऋविव्यात् । वुषोपेन्ध्य म् (११) ।
१ इत्येवमादयः ॥ ८. #.; «ध ७ यामागमी प्.; याम आगमी
"८, अधिकरिरि 91. ए.
स्कष्रोदेश 0. ए. ४. प. = ओओदनं वुगुचुः 0. ए. 11. प.
३ द्वितीया ^. ९ अहरतिधिता ०. ४.; °ति्ु-
४ यच समास इति संबन्धः ॥ 7. ६. ताए.
वि. ; कण्व वम १० कालपेया पष.
५ ट, ४. ० कांतारमतीतः। ११ बुखो° 7.; वुषोष्यज्ध्यं ए.; वुषो-
& दुःखम्राप्नः ण. प्यन्धं ४.
९०४ कातन्ल्े [का०२.५. ८.
चनघात्यम् । दप्रोपसिक्त च्रोदनः। दध्योदनः । गुडेन भिच्रा
घानाः। गृडघानाः ॥
चतुर्थी । गोभ्यो दितम् । गोहितम् । एवं गो सुखम् । कुवेर-
बलिः । गोरकितः। यूपाय दार। यूपद्ारु(१) । देबदेयं पृष्यम्।
ब्राह्मणदेयं धनम् । वरप्रदेया कन्या ॥ विन्न (२) स्यात् । त्रा-
मणाय दातव्यम् । ब्राद्मणा्थैः पूपः) । ब्राद्यणयी प्रपा८४)।
त्राद्यणा्यं पयः । नित्यसमास एव सर्वलिङ्गता च ॥
पञ्चमी । इकाद्धयम् । टकभयम् । कभोतः । टकभीतिः ।
ढकभीः। यामनिगेतः। सुखापेतः(५। कल्पनापोढः । सक्रमुक्तः।
मञ्चपतितः। तरङ्गापचस्तः(६) ॥
षष्टी । राज्ञः पुरूषः । राजपुरुषः । आत्मषष्ठः । भिचादि-
तोयः(७)। वतेमानसामीष्यम् । चन्दनगन्धः । नदीचोषः। कन्या-
रूपम् । स्तनस्य शैः । फलरसः ॥ ब्राह्मणस्य कर्तव्यम् (८ । टत्ति-
रपीग्यते । ब्राह्यणस्य कुवन् । ब्राह्मणस्य कुर्वाणः । वाक्यमेव ।
तथा फलानां दप्तः । कान्चस्यो चैर्गुमिति सापेक्तवात् । पला श-
१7. ०१५5 रन्धनाय स्थाली । दात्पतितः। १ प्र. भोजनाद्-
२ क्रचित् ए. पचस्तः। अंतिकाद्ागतः। अभ्या
3 सूपः ४. )1.; ण्यं घनं प्त. सादागतः । विग्रकष्टादागतः।
४ या यवागूः प.; ण्याः सुपाः। छच्छादागतः ॥
8. प.; ण्पुपाः 7.7. ७ श्दितीयं ४. भ. प.
५ शाखपितः?. ४1. .; शाषापेतः ए. ८ ब्राह्मणकर्तव्यं | ४. पवि. ० प.
६ ८. ४. ००१ क्चिच्न स्यात्। प्रासा- ४.
का०्र्-ध- स] नाखि चतुष्टयम् । ९०५
शातनम्(१)। माटस्मरणएम् । खुरे खरः । राजपूजित इत्यादि षु?)
संबन्धषया समास (२) एव ॥
सप्चमी । अकेषु शौ ण्डः(४)। अचौ ण्डः । अर्धतः । अच्क तवः ।
वने ऽन्तर्वसति । वनान्तवंखति । तथा काग्िलसिद्ध :५) । दाया-
प्रष्कः । कु म्भोपक्तः(६) । चारकवन्धः । तीर्थष्वा क्खः(७) । तीर्थं-
काकः । तया पू्वाूगेयं~) साम । माखदेयन्टणम् । पूवो रू-
तम्(=) । च्रपराहरूतम् (=) । पूर्वैरातचरुतम् । अपररा चरूतम् ।
एवमन्ये ऽपि॥
परपदेनेति किम् । गतो यामम् । कथं प्राप्तो जीविकाम् । प्राप्त
जीविकः (९)। एवम् १०) च्रा पन्नजीविकः(९)॥ अत्या द यः क्रान्ताद्यर्थे
दितीयया । अतिक्रान्तः खद्गाम् । अरतिखद्भः ॥ श्रवाद्यः क्ुष्टा-
दर्थ (११) द तीयया । श्रवक्तु ट (११) कोकिलया । वको किलं वनं ।
एवम्(१०) अ्रवमयूरम् ॥ पादयो ग्लानाद्यर्थे चत्ुच्यौ । परिग्ला-
नोऽध्ययनाय । पर्यध्ययनः ॥ निरादयो गताय पञ्चम्या(१२)।
निर्गतः कौशाम्ब्याः (१३) । निष्कौशाम्बिः ५४) ॥ सत्यम् । कते
१ श्शातनः ८. ४. प्र.; पालाशसा-
तन॑ 7.
२ 1. ०१०७ एवं.
३ °षठीसमास ए. ८.; षथ्याःस° ^.
४ सीडः प.
५ कांपिव्यसिद्धः 11. प. ; कांपिच्ये
सिद्ः 7. ८. [कांपिच्यसिद्धः
०. ४. ] *
६ कम्मीपाएकः ए.
७ तीर्थध्माङ्घः ^. 7. ए.
२८ पूवाद अपराद्ध ° 11858.
९ °जीवकः ५.
१० ००. 0. ए. प. प.
११ कृष्टा । अवकुष्टं ए. १. प.
१२ पंचम्याः ए. ४.
१३ कौसाम्ब्याः ए.
१४ निःकौ० 7.
१०६ कातन्त्र [का०२.५. ९.
समासे पूर्वनिपातो ऽभिधानात् । यथा१ दन्तानां राजा ।
राजदन्त दति(२) | कूब्राद्यणए इत्यादीनां कमधारयः॥
स्यातां यदि पदे बे तु यदि वा स्युेहून्यपि । तान्यन्यस्य
पदस्यार्थे बहुनी हिः ॥ ९॥
यत्र समास दूति संबन्धः । ्रारूढो वानरोऽय(2सश्रारू-
ढवानरो द्वः । कतः प्रणामो येन स तप्रणामो जनः (४) ।
एवं(५) द त भोजनो ऽ तिथिः । उच्छन्रजनपदो £) देशः । चिच-
गुदे वद त्तः । बह्ृदका नदी ॥ बहपदेऽपि । मत्तवङ्मातङ्गं
वनम् । तया उपगता दश एषाम्(<) । उपदशाः । एवम् च्राप-
न्ेदशाः(८। च्रासन्नदशाः(९) ॥ श्रदूरदशाः । अधिकदशाः ।
ते१०) पुननत्ैकादश वा ॥ चिरदशए(११ परिमाणमेषाम् । चिद-
शाः। दशशब्दः संख्याने वतेते । परि माण शब्द सान्निध्यात् ॥ यथा
पञ्च परिमाणएमेषाम् । पञ्चकाः शक्नयः ॥ दौवा चयोवा
परिमाणएमेषाम् । दि चाः ॥ भिन्नाधिकरणे ऽपि । उरसिलोमा ।
कण्ठेकालः । उच्चैर्मुखः ॥ अन्यपदायं ्रयमान्तेऽपि। सद पुचे-
१ तथा 1.; ग. ७ येषां ते 7. ४. ४. प.
२ £. "१45 तथा; 7. 7. १. यथा. ८ 001. 0. ४. अ. प.
३ ऽयं वुत्तं 0. ४. पि. ९ 0". ^. 7.
४ 07. ६. 9. प. १० तेन ए. ००१ व्ण. ए.
५ दत्तंभोजनं यस्मै अतिथये स ४.11. ११ विद्श 2. ए. ४. प.
£ उच्छित्ि° ४. ४.; उत्सन्न ° 1.
का०र्. ५.९२.) नाति चतुष्टयम् । ९०७
णागतः । सपुचकः(१ । खद लोन्त्ा वतेते । ख्लोमकः । विद्यमा-
नलोमक द्रत्यथः। एवं सपक्षकः । खकष्टकः(२) ॥ सद्देव २) द शभिः
पुकैभारं वदति गदंभो । इत्यनभिधानात् ४) ॥ केशेषु च केशेषु
च ग्रहीत्वा युद्धं (५) ट त्तम् । केशाकेशि । द ण्डे ख द ण्डे ख परदत्य(६)
युद्धं टत्तम्(७) । दण्डादण्डि ॥ बह्कनीदिग्रदेशाः । बव्रीदौ
[का० २. ९. २५] इत्येवमादयः ॥
विदिक् तथा ॥ १०॥
तया विदिगभिघेयो (८ बड़ बोदिज्चयः(९) । अयादि म्वाच-
कयोः०) शब्दयोः समासे सति (११) । द्चिणएस्याख्च पू्ेस्या ख
दिशोयैदन्तरालं खा द्चिणपूवो दिक् ॥
इन्दः समुच्चयो नाम्नोवैहूनां वापि यो भवेत् ॥ ११॥
यच समासे दयोनामोर्वह्नां वापि नानरां यः५२ समुचयः
ख दन्दो भवेत्(१३) । देवद यज्ञद त्तौ । धवखदि रपलाशाः ।
१ सपुचः 1 7. ए. ध. प. ७ 71. ०४ दष्डेद्य ०, ००५ ०१७
२ ४. ०4 ज्ोषाद्वा बह्धत्रीदौ कः1 मुष्टासुष्टि।
३ खद ^. ए. 0. ८; ए. ति. प °भिचेये ^.
थाट. 7. कार ४८ 6०७ एमा ९ °विन्नेयः 7.; °हिसंन्नो जेयः
०1८४ : एकेनापि सुपुचेण सिंही ४६. 9
स्वपिति निर्भयम् । १० तथा दिम्वाचयोः ए.
४ इत्यभि ए. ८. ०० चभ, फ. ०११ समासेति 7.
५ बधं ४. १२ ^. ए. ०. नाम्नां; 0. 1.००. यः
६ प्रहत्य. १३ ^. ०००५ देवद त्तञ्च यन्नद त्ख.
९०८ कातन्ते [का० २. ५.९४.
वाग्दुणदम् । पोठच्छच्तोपानदम्(१)॥ दूतरोतरयोगः समादा-
रञ्च समुच्चयसयैव भेद इति(२) ॥
ऋत्यस्वरतरं तच पूवम् ॥ १२॥
तच इन्दे समासे यद ल्यस्रतरं 2) तत्पूर्वं निपतति । सचन्य- ।
योधम्(४) । धवाशकणं ॥ तर ग्रहणं दिपद नियमार्थम् । तेन
शङ्कदुन्दुभिवोणाः ॥ व्यभिचरति च । उदू खलमुषले ५ । तण्डु-
लकिण्वे । चिचरयवाद्धीकौ । दत्येवमादयः॥
यच्चाचितं योः ॥ १३॥
तच इन्दे समासे दयो यद चित॑(६) तत्पूर्वं निपतति । देवदै-
त्यौ । वासुदेवाजनौ ॥ व्यभिचरति च। नरनारायणौ । उमा-
मदेशरौ । काकमयूरौ ॥
पै वाच्यं भवेद्यस्य सोऽव्ययीभाव इष्यते ॥ १४॥
समासस्येति संबन्धः । कारके स्तीष्वधिरूत्य कथा प्रटत्ता७)।
अधिस्ति८)॥ समीपे । उपक्ुभम्(९)॥ खद्धौ । सुमद्र् म्(१० ॥
१ पीठचचो० 7. & 7. ४. ४. ०. दययोर्; चयोः
२ समाष्ारः दंदसमुचचय स्यैव भेदः॥ पदयो मध्ये यद० ४.
ए; 0. ४. 7. ग". दूति. ७ "कथाः प्रवृत्ताः 9.
३ इयोर्यद° ^. ८ अधिस्त्रो । 8.
४ °नियोघं ४. ९ उपकुभे ए. ; ४. ००९ करभस्य
५ °मुशले ८. 1. प. ; उदूषलमुदू- समीपं.
षले । तण्डुलकीण्डे । 7. १० सुमुद्रं ४.; समुद्रं 9. 9. प.
का०२.५.९५.] नाचि चतुष्टयम् । ९०६
अभावे । निर्मचतिकम् ॥ तया गवदिकानार्द्धेविंगमः । दुगैवदि-
कम्(१)॥ श्ीतानामतिक्रमः । अतिभ्रोतम्(२) । चतिततैरटकम् ।
तैष्टकाणामाच्च्छादनानां न संम्रत्युपभोगकालः२ ॥ शब्दभ्रा-
दुभोवेऽपि । इतिपाणिनि (४) । तत्पाणिनि (५) ॥ पञ्याद्थं(& ।
अनुरथम् ॥ यथार्थे । अनुरूपम् 1 रूपस्य यो ग्यलम् (७) । अर्थमर्थं
्रति। प्रत्यर्थम् । यथा क्ति। अनुज्येष्ठम् । शत्वनतिक्रमेण च्ये्टा-
नुक्रमेेत्यथैः(=) ॥ साद्रश्ये । किख्याः९) सदृशम् । सकिखि ॥
साकच्ये। सद णएमभ्यवद रति 1१०) सागन्यधीते। एवमन्ये ऽपि ॥ च्रव्य-
योभावप्रदेशाः । च्रव्ययीभावादकारान्तादिभक्तीनाममपञ्चम्याः
[का०२. ४. ९] इत्येवमाद्यः ॥
स नपुंसकलिङ्गं स्यात् ॥ १५॥
सो ऽव्ययोभावसमासो ११ नपुंसकलिङ्गं स्यात्। तया५२ चो-
१? गवदिक्क०; गवधिकानाम्°दुर्ग- & रथस्य पद्यात् ८. ४.
वधिकम् ^. 8.; गब्दिकानाम्° ७ 7. पि. ०० फट. ६. ४ वी-
दुर्गब्दिकं ए. 71. 7.; गुदीका- च्छायाम् ।
नाम् दुगुदिकं 0.; ए. ०ऽ ०१०४९. ८ शक्तोरनति० ४. प.; शरक्तेरनुक्र-
२ सीतानाम्० अतिखीतं ए. #.; मेण व्येष्ठस्यानतिक्रमेण० 7.;
तथा शीतानामतिक्रान्तः० 1 0. ति. ०५५५ यौगपद्ये । सचक्रं घे-
6 संपत्युप० ^; ५१८ ०55०० 5 दि । युगपच्चक्राणि सेदोत्यर्थः।
फपल) व्न््पष्ट्व ० 7. ९ किष्या ८. ८. 7.; कि्ता [सकि
४ अतिपाणिनि ए.; ए. क. त. गण. बि] ५.
अपि. १० 7. त. ००० समाप्तौ ।
५ 7. ००० शब्दो लोपव्यवहरि व- ११ ऽव्ययीभावो 7. ४. प.
त॑ते। १२. ८. 21. त. ००, तथा च.
९९० कातन्त्र [का०२. ५.९६.
दादतमुदाद्धियते च । समलं ग्मः । समेग्डमि । समपदाति ।
तथा सुषमम् । विषमम् । निःषमम् । दु:षमम् । अपरलम् (१ ।
शोभनत्वं(र) समस्येत्यादि वाक्यम् ॥ तथा म्रम्टगम् । प्ररथम् 1
अदचिणम् ॥ अव्ययपूवपद् लादलिङ्गतैव म्रा्तेति वचनम्(२ ॥
इन्दे कत्वम् ॥ १६ ॥
दन्दस्येकत्वं नपुंसकलिङ्गं स्यात् । प्रत्यष्टात्कठकालापम् ।
उदगात्कठकौथुमम्(४)। अ्रकाखमेधम् । पदकक्रमकम् । च्रारा-
शस्त । गङ्गाशोणम् । ङुरुकुरुेचम् । मथुरापारजिपुचम् ।
अदिनकलम् । तच्तायस्कारम् । पाणिपादम् । मादङ्गिकपाण-
विकम् । ₹स्त्यश्चम् । यूकालि तम् (५ । बद्रामलकम् । सचन्य-
ग्रोधम् । धवाय्यकणम्(६) । कुशकाशम् । तिल माषम् । रुरूषएष-
तम्(७) । दसचक्रवाकम् । दधिघुतम् । सुखदुःखम् ॥
श्रनुवादे चरणानां स्येणद्यतनीप्रयो गविषयाणाम् (८)
श्रनपुसकलिङ्गानां यजुःक्रद्धनां च निकरपाठटानाम् 1
अप्राणिजातिविसदृण्लिङ्गनदीदेशएनगराणणम्
शाग्तिक्तैरिएणम् चरथ कारूणां म्राणिद्धर्यकाङ्गानाम्॥९॥
१0. ^. 7. ; अपसमं .; अवर- ५ युकालिख्यं ए.; युकालिख्यं ^.;
समं 1). ए. 7. पि. यूकालिक्ये 7.
२ शोभनस्य ^. ६ 0.४... प.
३ प्राप्ना॥ ४. ४. ए. ७ तिलमासं ससप्रसुतं ^. ए.
४ °कालापकं । उदंकात्क° 7. ८ सेनोरद्यत० .; °प्रयोगे 7. ».
का०र.५.९८.] नानि चतुष्टयम् । ९९९
8 नां च वङ्ते भवति चुद्रजन्तुकफलानाम्
म्टगशद्ुनिविशेषाणणां १) विभाकैव ।
व्यश्ञनविशेषकाणणां (२) खाद्भव्याणणां विरोधिनां च सम-
ता तेषां च समादारो दधिपयसां (२ खलु भवेदन्यः ॥ २॥
एकलत्वमिति किम् । दस्यौ । दधिचृताः(४)॥
तथा हिगोः ॥ १७ ॥
तथा ८५ दिगोरण्येकत्वं नपुंसकलिङ्ग स्यात् । पञ्चगवम् ।
चतुष्पथम् । शोभनमिति विशेषणात् (६) ॥ एकत्वमिति किम् ।
पञ्चकपाल च्रोदनः ॥ श्रपात्रादिरदन्तो(ऽ)ऽयं ख्यादन्तो वा
बिगुस्तया । अनन्तञ्च समाददारो नदादिणु निगद्यते) ॥
पुंवद्धाषितपुंस्कानूङःपूरण्यादिषु स्ियां तुस्याधिकरणे
॥ १८ ॥
स्लियां वतमानो भाषितपुंस्को ऽनूङ(९) पुंवद्भवति । स्लियां
वतमाने तुल्याधिकरण पर ण्ादि वजिते(१०) पदे परतः । शोभ-
नभाः । दौ्घंजक्तः ॥ च्रथात्पूवेस् परस्य च स्तियामिति विगेष-
१ न्विशेषकाणां ^... 7.9. प. £ विगेषणत्वात् 0. प.
२ विशेषाणां 7.; 7. 0. ए. ००१ च; ७ अपचादि° ^.
^. ०9. {० विभाषा. ८ प. प. ५११ पंचपुली.
३ दधिघुतपयसां 7.; दचिकतिप- ९ श्पुखकानूड्ः ५11 2189. र्णा. ;
यसा ^. °पुंस्कानुङ् शब्दः ४.
४ शचुते 7्.; ग्चुतौ । ^. ४. १० पुरण्यादिगणव० ए. ४. प.
५ ©. £.
९९२ कातन्त्र [का०२.५. ९९.
णात् । यामति कुलं दृष्टिरय्येति यामरिदृष्टिः । कल्याणी
प्रधानमेषाम्(१)। कल्याणीप्रधानाः(२) ॥ भाषितपुस्को ऽथे दति
किम् । द्रो णोभायंः ॥ अनूडिःति किम् । नह्मवन्धूभायंः ॥ अपू-
रण्यादिख्िति किम् । कल्याणीपच्चमा रायः ॥ मुख्यप्र-
णोग्रदणात् । कल्याणएपञ्चमोकः पच्च: ॥ रादि यणात् । कल्या-
णीप्रियः ॥ भरिया । मनोज्ञा ३) । सुभगा । दुभेगा । भक्तिः ।
सचिवा (४) । सखा ८५) । कान्ता (६) । समा । बाया (७) 1 दुदिता ।
वामना(८॥
संज्ञापूरणीकोपधास्तु न ॥ १९॥
इह पुंवन्मावं तंते । संज्ञापूरणीकोपधास्त् पुंवद्ूपा न
भवन्ति। दत्ताभायैः। गृ्ाभायः। पञ्चमीभायैः। पञ्चमोयते।
पञ्चमोमानिनो। पाविकाभार्यः। मद्धिकाभार्यः(१)॥ कथं पाक-
भायः । मेकभार्यः । प्ररुष्कभारयं(१०) दृत्यनिघानात् ॥ दद्धिनि-
सित्तस्यारक्तविकारस्यन चतद्धितस्यापोदन्तस्य खाङ्गस्यन त्रमा-
निनि। तथा जातेः ॥
१ उत्तर पदेनेति किं। कल्याणं प्र° प. ता।स्वकांता।.; कांताकां-
२. ५५५, कुट जिनः । तायांतामांताचमाष.
३ मनोन्या ४. पि; 0. परि. ००१ क- ७ बाला।7.; वद्यो प.
ल्याणी । ८ प. ०१०५ चपला ॥
४ शचिवाए८.; सविता ८. ४. ९ ०. 4. ए. 7.
५०. ^. ४.; स्वसा. १० ४. ००० पाकभेकी शुष्कानां
& कांता चांता खकांता।.; या- पुंवच्च.
का०र२.५. २२.] नान्नि चतुष्टयम् । शर्
कमेधागर्यसंज्ञे तु पुंवद्भावो विधीयते ॥ २०॥
भाषितपुंस्कानूङ्प्रतिषेधवाधको ऽयम् । कठो च सा(१भा-
येति(२ कठभाचीा । एवं द त्तभा्या(२ । पञ्चमभार्या (४) । पाच-
कभायीा(५)॥ भाषितपुंस्क इति (६) किम् । खद्धा टन्दारि का(७)॥
अनूडति किम् । वद्यवन्धूदारिका॥
आकारो महतः कायेस्तुस्याधिकरणे पदे ॥ २१॥
मद्ादेवः । मदावक्तः । अन्तरङ्गत्वान्नलोपे सत्याकारः ।
ष्च्यन्तस्य न भवति । मदद्भूतञखन्द्र माः ॥ योगविभागात् । महत्या-
घासः । मद्ाघासः। एवं मद्दाकरः । मदाविशिष्टः(८)॥
नस्य तत्युरूषे रोष्यः ॥ २२॥
नस्य संबन्धिनि तत्पुरुषे(९) नस्य संबन्धी नकारो लोपो
भवति । दिनकारो(१०) वा पाठः ॥ न सवैः । च्रसवणंः। नवि-
दयते घोषो ध्वनिर्यवां तेऽघोषाः। ब्राद्यणस्याभावः। ्रत्राद्मणम् ॥
तत्पुरुष दरदो पलच्णम् ॥
१ चासी षि.
२ भावा चेति ए.
३ दत्तमार्यः 8.; ^. ०१० गुप्तभा-
६ भाषितपुंखमिति ४.;
ऽयमिति भ.
७ ण्वन्दारका। 7. प.
ण्पुं स्को
या, ४. गुप्नमार्यः
४ प॑ंचमभार्यः 8.
५ पाचिकभा्या 1.; पाचिकभार्यः।
मद्रिकभार्यः। .; ०ण. ए.
८ महावशिष्टः1.; महावसिष्ठः ष.
९ संवचध्चितत्पुरूषे ^.; &. &. ०११
समासे.
१० दिनकारको 0. ८. ४.
8
१९४ कातन्ते [का०र. ५.२६.
स्वरेऽछरविपयैयः ॥ २३ ॥
नस्य तत्पुरूषे१) स्वरे ऽर विपर्ययो (२) भवति । 3) नजः ।
अनजम्(४) । अनजकः(५) ॥
कोः कत् ॥ २४॥
कशब्दस्य तत्पुरुषे (६) कड्धवति । कुत्सितो ऽशः । कद स्रः ।
एवं कदुद्रः॥ तत्पुरुष दति किम् । कृष्रो देशः ॥
का त्वीषटर्थे ऽस ॥ २५॥
कुणब्दस्य तत्पुरुष ईषद वत॑मानस्य कादेशो भवति ।
अक्तशब्दे च परतः(५)। ईषल्ञवणएम्^८) । कालवणम् । काम्तम् ।
काखेण वीच्तते॥ ईषदर्थे सरे तु परल्वात्काद्श एव(९) ॥
पुरुषे तु विभाषया ॥ २६॥
कुशनब्दस्य तत्पुरुषे पुरुष शब्दे च(१०) परे विभाषया कादेशो
भवति । कापुरुषः । कुपुरुषः । दयमम्रापने विभातैव(११) ॥
ईषदुष्णम् । कोष्णं कवोष्णं कदुष्णमिति वक्तव्यम् ॥
१ ए. ५११, समासे; नस्य संबन्धिनि ७ परे 1 7.; गण. 2. ध. प.
7. ; °संवन्धितत्सु° ^. ८०0. 8.7).
२ ऽच्वरस्य वि°ए.; 7. ०". अक्षर. ९ ईषदयेषु स्वरे°7.; इषदर्थे स्वर
३ ए. ११5 न अजः । परत्वात्° .; षद थैस्वरे०
४ ०. 7.; अनीशखरः 1. प; ए-गण तु
५ 1. १११ न विद्यतेऽजा यस्मिन्. १० तुष्ट. प; 7. गण. परे.
६ ए. प. १११ स्वरे; +. स्वरे परे; ५११ °प्राप्तषिभाकवैव .; 11. ण. एव.
४. समासे.
कार्. ५.२९.) नानि चतुष्टयम् । ९९१
याको स्तरीकृलौ दस्वौ कचित् ॥ २७ ॥
ईखशच्राकारश्चयाकारौ। याकार स्तीरतौ इसी भवतः
खमासे क्चिल्लच्छा नुरोधात्(१) । रेवतिमितचः । रोदिणिमिचः ।
भरणिमिचः॥ इष्टकचितम् । दषोकत्धलम् (२) । मालभारिणी (३)
कन्या । एवमन्ये ऽपि(४) ॥
हृस्वस्य दीधेता ॥ २४६॥
स्वस्य दीर्घता भवति समासे कविलच्यानुरोधात् (५) ।
दाच्राकणः। दिविधाकणः । दिगुणाकणेः । द्ङ्कलाकणः। चि-
जहसयैव के दीधैः ॥ क्चिन्न स्यात् । पिष्टकः । अष्टक; ॥
नदिटतिद्टषिव्धिरूचिसदितनिषु (£) किवन्तेषु प्रादि कारकाणा-
मेव दीधः । उपानत् । उपात् । अद् । ममौावित् । नीरुक् ।
चछतीषर् । परीतत् । एवमन्येऽपि ॥
अनव्ययविसृष्टस्तु सकारं कपवगैयोः ॥ २९॥
च्रनव्ययविष्टष्टस्ह कपवगेयोः परयो :(७) खकार मा पद्यते। स-
माखे(°क्चिल्लच्ानुरो धा त्(९)च्रयस्पा श म् (१० अयस्कल्यम् (११)।
१ °लच्ा० ^. 7. ए. भ. ; लक्तानि- £ नदिवुतिवुधिवुषि ° 0.; 11. (०१
रोधात् ५. ०६. ४.) ००. वपि ।
२ ई्षिकतुलं ^. ८.; दष्टीकतूलं प. ७ 0. 7.
३ मालघारिणी ४. 07. ए. ए. ए. प.
४ ऽप्यव गन्तव्याः ॥ 7. ९ क्रचित्। 11.्र.; लचा०^.7.1>.
५ गलचा० ^. ए. ए. 71. प. [९५ 0. १० अयस्याश्चः 4. 7.
1. 1. 57. §नम. |] ११ अयस्कल्यः ^. ; शल्यम् 7.
१९६ कातन्त्र [का०र्. ९.९.
अयस्काम्यति। ्यस्कम् । पाग्रकल्यकाम्यकेषु दृ ग्यते ॥१) रप्र
छते: काम्ये न भवति । गोःकाम्बति । धू;काम्यति ॥ अयस्कारः ।
अरयस्कामः। ्रयस्कसः । च्रयस्कुम्भः॥
रुज्कामिकंसकुम्मेषु(२) समासे ऽयमतः२) परः ।
अनुत्तरे ४) कुशाकर्येभिास्करादिपु लच्यतः५) ॥
नञा निरदिंष्टमनित्यम् । नमस्कतुम् । पुर स्कुमित्यादयः॥
॥ ति दौर्गसिंद्यां दत्तौ नान्नि चतुष्टये समासपादः समाप्तः(६)॥
वाणपत्ये ॥ १॥
४११ भ, += ५९
षष्यन्तान्नास्नो ऽपत्ये ऽभिधेये ऽणप्रत्ययो भवति वा । उप-
गोरपत्यम् । चौ पगवः।(७) पाण्डवः आश्पतः। शेवः) प्रौष्ठः॥
अपत्यसामान्यविवच्तायामाद्यप्रकरूतेरेव(८)। पौ चादेस्तु प्रशस्य एवा-
पत्ये९) स्तोवजिते ऽ णादयो ऽभिधीयन्ते । वायदणाद् उपगोर-
पत्यम् । उपम्बपत्यं च स्यात् ॥
१नद्शते। 1. ; °रप्रूतिः ४. ४. ०. नान्न; °वुत्तौ समासः
२ कछकमिकंसि० 7. 11. ). [°कन्सि समाप्नः 7. >.; वृत्तौ समासप्र-
7.1; छजकाम० ४. करणं समाप्तं ४. 1.
३ समासेष्वयमतः 7). ७ ^. 7. ०११ एकं; 7. ११5 पण्डो-
४ ^. ए. ए. ५१ च. र पत्यं ° अश्वपतेर पत्यं ।
५ लत्ततः 2195. ८ अपत्य दति सामान्य ^. ४.
६ समासः पादः०^. ४. ४. ५१८००. ९ पौचदेख 4.; म्रशस्येवा० 7.
का०र. ई. र.] नान्नि चतुष्टयम् । ९९७
ण्य गगैीदेः ॥ २॥
ग्गीदेर्गणादपत्येऽभिधेये घमप्रत्ययो १) भवति । गगैस्या-
पत्यम् । गार्ग्यः । एवं वाच्यः ॥ गो चादिग्डतादेव पौचाद्ावेवा-
पत्ये (२) ऽ भिधानात् (२) । अन्यत्र गाभिः ॥ अनन्तरो ऽपि । रामो
जामदग्नयः(४) । व्यासः पाराशयैः(५) । अजनः कार्तेवीर्यः(६) ॥
जामदप्मः४) । पाराशर ५) दरति च) ॥ गगदिराङतिगणणो
ऽयम्(८) ॥
कुञ्ञदेरयनण् स्मुतः ॥ ३ ॥
कुच्ादेगेणणद्गो चादिश्तात्वौचाद्ावेवापत्ये ऽ भिधेय (९)
आयनणप्रत्ययो (१०) भवति । प्श स्मृतस्तदन्ताप्राङ्गङादेरव-
वेऽस्तियाम् । तदेत त्(११) स्मृतयद्णस्येष्टविषयत्वात् । कौ ज्ञा -
यन्यः। कौच्नायन्तौ । बराज्नायन्यः। नाभरायन्यौ ॥ स्तियां तु कौ-
चन्नायनो ॥ बले तु५२ कौच्नायनाः ॥ नडादेस्तु । नाडायनः।
चारायणः । मौोचज्ञायनः ॥ कु्नो नाम कित् । तस्यापत्यं
१य्यो7. त्ष. & 7. 7. ,१० दूत्यपि दृश्यते.
(| गमूतात्पौचा° का. पि. ; °भूतदे- ७ इति च दृश्यते #1.; 7. ०.च.
वापत्थि ^. ५ ८ °त्ररकतिगणः । ८.
३ ऽभिचेये ए. ; ऽभिधानं ध. ष. ९ ००. १1. ; स्त्रौवते ऽभिघेये प.
४ यामद्० ए. 7. १० चण. 4. १० ए. प्र. ०. प्रत्ययो.
५ पारासर्यः ०५4 पारासर् ^. 0. ११ तदेतत्कं स्मृत० ६. 1४. प.
ए. ४. त. १२ पि. ; 00. ४.
१९८ कातन्ते [का०२. ६. ५.
कौञ्जिः । म्रयमापत्यं च कौञ्जिः ॥ कुच्नादिराकतिगणो
ऽयम् (२) ॥
स्त्यव्याट्रेयण ॥ ४॥
स्त्रियां विदितवात्स्ती । स्तियामादादिभ्योऽच्यादेखापत्ये
ऽभिधेय३) एयए (४) भवति । वैनतेयः(५) । सौ पयः । कामण्डले-
यः। यौवतेयः ॥ च्रातरेयः । शौ चेयः ॥ त्रादि यदणात् । शौभ्रेयः।
वैष्टपुरेयः(६॥ ्रिर यमम्रत्ययेद न्तदिसरो पल चणम् (७) । तेन
मरी चेरपत्यं मारीचः(८) । दाकतेरपत्यं दा्ायणः(९) ॥ च्रच्या-
दिरारतिगएः(१०) ॥
इरतः(११) ॥ ५॥
अकारान्तान्नानो ऽपत्ये ऽभिधेय दए (१२) भवति । दच्त-
स्यापत्यं दातिः । एवं आधिः । श्रस्यापत्यमिः ॥ अत द्ति(१२)
किम् । कैलालपः ॥ (१४) शतसर्वकाकष्एक्तटद्धराजपुरुषमायुर-
१ कुञ्जस्य प्रयथ० 0.; 0. पि. ण. (णि) पत्यं द्ा्ायणः । 1" 7. ००९
प्रयमा 1९ (णि. 90) 15 पोऽ, त्मा
२ °गणः॥ ए. 7). ए. एण्ड णण दा्तायणः ८० छ-
३ ०. 7. तिकासु 1० 80८० 7,
४ एयणप्रत्ययो ^.; एप्र° भ. १९० 0. 7.
५ वैणतेयः ^. 2. 7. ११ इनतः ४.
£ वैप्णपुरेयः ए. १२ दन् 8.; इदूणप्रत्ययो 7. ५०
७ °प्रत्ययदिसवरो० 1. व्ण. 4.
८ मारीचः. १३ अकारान्तादिति ४.
९ दचेरपत्यं° ^.; 91. ०". द््षस्या- १४ एकशत० ?1.; एकसितसर्व० प.
का० २. ६. ७9.] नानि चतुष्टयम् । ९९९
कारकेभ्यः५) सख्यादिभ्यो न भवत्यनभिधानात्(२ ॥ कथं म्रदी-
यतां दाशरथाय जैयिलोति तस्येदमित्यण(४) ॥
बाड्भादेश्च विधीयते ॥ ६ ॥
बाह्धादे्मणाद पत्ये ऽभिघेच इएए(५) भवति (£) । बादविः ।
प्रौपवादविः। विन्दविः0७)। त्रौ पविन्दविः() ॥ गो वादिग्डता-
देवेग्यते(८)। बाना म(९) कथित् तस्यापत्यं वादवः॥ वाङादि-
राङकूतिगणो ऽयम् ॥
रागानक्षचयोगाच्च समूहात्सास्य१०) देवता ।
तट् वेच्यधीते ५१ तस्येदमेवमादेरण. इव्यते ॥ 9 ॥
रागयोगाद्रागः। कौसुम्भम् (१२)। दारिद्रम् । कुसुम्भेन १२)
दरिद्रया वा(५१ रक्तमित्यर्थः। कथं काषायौ (१४)गदंभस्य कर्ण ।
हारिद्रौ कुकुरस्य पाद्ाविति(१५) तद्भुणाध्यारोपात् ॥ नच्तचस्य
१ श्पुखूषगोमाथुर० 1; ग्कारक ६ विधीयते प. ; ४. 2. ०५० अणो
एभ्यः प. ऽपवादः।
२ "अभिधानात् ४. प.; संख्यादि- ऽ चविदविः। प
भ्यो ऽनभिघानात् ४. खूप. ०0. एव; °एव स्यात् ष
3 त्वज स्वकोपं कुलकीर्तिनाशनं ९ बङ्खनाम प
भज स्वधर्म कुलकीर्तिव्चनं । १ रागान्नचचयोगात्समूहा° ^. ए.
.
प्रसीद जीवेम खवान्धवा वयं ११ ^. ए. ए. ००० वा.
प्रदीयतां दाशरयायमेधिली॥ १२ कौमु ^.
ट. ध. त. १३ कुगुम्भिन ^.
४ इत्यन् 8.; 9. ००. 7०7 तस्य १४ काखायौषि.
५ इन् ए.; दूगाप्रत्ययो ^. १५ ४. ००. दूति; तह्रुणस्याध्या० ४.
१२० कातन्ते [का०२. ई. ७.
योगः(१। दृन्दुनैव। तव्यवन्धात्कालो ऽभिधोयते'२) । अ्रणविधिम्तु
सरुतादेव नक्तचणब्दात् । पौषमहः । पौषो रातिः) । पुष्येण
चन्रयुक्ेन युक्ता ४) राच्रिरित्यथैः। कृत्तिकासु (५) विशाखासु 1६)
मवासु भरणीपु(9) देति नक्त चणव्दैरोवाभेदो पचारात् । वद्यपि
कालाभिधानं तयाप्यण नास्ति विकल्पनात् ॥ धर्मिणो दयभिननः
समूद: । वायसम् । काकम् । मैच्तम् । यौवतम् ॥ शिवो देवता-
स्येति वः । एवभैन्द्र दविः । रन्द्रो मन्तः ॥ कन्दो वेत्यधोते वा।
कान्द्सः। एवं वैयाकरणः ॥ ग्टगच्येदम् । मार्ग मांसम् । एवं
शौकरम् ॥ एवमादि यस्येति शब्दार्थयोः संबन्धेन गणो ग्यते ।
चचृषा ८) गर्यते(*) । चा च्षं रूपम् । एवं वणः शब्दः ॥ दू श-
दि९) पिष्टाः। दार्शंदाः१०) सक्तवः॥ उदू खले (११) चृष्वाः । चरो -
दूखला मुद्गाः ॥ श्रञचैरु्यते । आश्चो रथः ॥ चतुर्भिरू द्यते ।
चातुरं शकटम् ॥ चतुद ण्यां दृ श्यते । र्तः चाद एम् (१२) ॥
तचभवस्तच जातस्ततो वागत(१२) दूत्यादि वियदः कार्यः ।(१४)
आरतिगणो ऽयम् ॥
१००. षि. ९ दृषदि 0. ४. पि.
२ विधीयते भ. १० दार्षदाः . >. ; शक्तवः \158.
३ 2. ०१०५ तैषमहः तैषी राचिः ११ उदू खलेन ^. 7.
४ युक्तावा7. १२ चातुर्दशं.
५ छत्तिका ^.; कतिकास्तु; ९७ 5० १३ 7. प. ०. तचभवः; 7. ग.
एष्८ 118, १०६८ 9. ततो वागतः; °तच आगतः
£ विशाषासु 7. भ. 7. ; तचलजातेस्तत अगत 1.
७ मघाद्राभरणीपु ^. १४ एवमादि रारूति° ».
८ 07. 7.
कार्. ६. र] नाम्नि चतुष्टयम् । ९२१
तेन दीव्यति संसृष्टं तरतीकण चण्यपि ।
पण्याच्छिस्पान्नियोगाच्च क्रीतादेरायुधादपि ॥४॥
तेन दीव्यति । तेन सं्टष्टम् । तेन तरति । तेन चरत्यपि ।
तअरभेदोपचार त्तेः) । पण्याच्छिल्पानियोगाच यथासंबन्धं(र)
क्रीतादेरायुधादप्यभेदोपचारदृत्तेरिकणप्रत्ययो भवति । अरे
दीव्यति अआचिकः॥ दधा संद्टृष्टम् । दाधिकम् ३) । एवं मारी-
चिकम् ॥ गोपुच्छेन तरति। गौ पुच्छिकः । एवं (४) काण्डञ्चविको
नद्याः । ४)अआआमेधिको ब्रह्यदत्यायाः ॥ शकटेन चरति । शा-
कटिकः। एवं घण्टिकः (५)। प्ररङ्गवेरेए चरति । शा ङ्गवेरिकः:(६॥
ताम्बलपण्छयो गात् ताम्बूलिक :। म्द ङ्गशिल्ययोगाद् मादङ्गिकः।
एवं पाणएविकः ॥ दवारनियोगाद् दौवारिकः । एवं शौ ल्कशा-
लिकः ॥ दिश्टर्यण क्रीतः ।(७) दि शौ पिंक (८)। एवं सादसखिकः(९)॥
काषापणएमर्दंति । काषापिकः ॥ तोमरायुधघयोगात् तौम-
रिकः। एवं चाक्रिकः(१०)॥ क्रीता दे रप्यभेद मपेच्छ (११) पञ्चमी करि-
याविमावञ्च(१२ स्यष्टार्थः । कद्ालेन खनति । कौद्ालिकः ॥
१7. क्वि. ०. नणि अभेद ; {०.४ & शरङ्गन्वेरिक 11
1८ 15 2१०६१०६ [लाट ल्मणृणंणडठ ७ 7. ५१०१४ छ्रचिदुत्तरपदस्य चु
०» अपि ८० 80८५ 10.
२ सं्वधक्रीता० प. ८ दिमूर्पेण क्रीतः । दिमूपिकः। १
3 अ. ०१५ भां डं ।
% 7. ०१8 काण्डख्चवेन तरति । ५०१ ९ ए. 0. ०). ०7 एवं
अ्यमेयेन तरति। १० चक्रायुधयोगाच्चाक्रिकः । ए.
५ चाण्टिकः 7. ¢. पि. (श व्मण.रभ ११ कछता० 4^.; क्रित 1.; पि. ग.
शरा.) ; ग. 0. (8.); वषि. ११०९ अपि.
घटया चरति. १२. ००. च.
२२२ कातन्ते (का० ९.६.१०.
्रोजःसदोऽम्भसा वतंते। पौजसिकः रूर: । सादसिकञ्चौरः।
अम्सिको मत्य द्रत्यादि॥
नावस्तार्ये विषाहध्ये तुलया संमितेऽपि च ।
तच साधो यः॥ ९॥
नावस्तुतोचान्तात् तायं ऽयं । विषात्तृतीयान्ताद् वध्ये ऽय॑(१।
तुलयेति टतीयान्तात् संमिते ऽय(२)। तेति सप्तम्यन्तात् साधा-
वये यम्रत्ययो(२) भवति । नावा तार्यं नाव्यम् (४)। विषेण वध्यो (५)
विष्यः । तुलया संमितं तुल्यम् । कर्मछि साधुः कर्मण्छः(६॥ रपि
चेति वचनाद् गिरिणा तुल्यो इस्तो(ऽ गिरित्ुल्यः ॥ तुल्यः(८)
सदृश इत्यन्ये | कुशलो योग्यो हितञ्च साधुरुच्यते(९) ॥
ईयस्तु हिते ॥ १०॥
दिते ऽ ईयप्रत्ययो (१०) भवति । वत्सेभ्यो हितो (११) वतीयो
गोधुक्। एवम् श्रद्मोयः॥ यो गविभागात्छराणएामाद्ावाहृद्धिमतः
शषेऽथं दईैयः स्यात् । शालायां भवो जातो वा शालीयः । एेति-
१07. 7). ७ 0". 7.
२. प. ०११ अपिच । ~ हस्तितुच्यः 7.
३यः प्र. रि. ९ ऽ९८ #. 121, ४०६९ 1.
४ नाव्यं जलं 7. १० ईयः प्रत्ययो 7.; शयो ^. ए.;
५ 7. ०००5 हस्ती. देयस्तु प.
६ ए. ००. (णण कर्मणि. ११ 7. ०११३ देशी.
का०र.६. र्र्.) नानि चतुष्टयम् । ९२२
कायनसेमे१) द्ाच्चाः । रेतिकायनीया:१)। एवम् चौ पगवीयाः।
एवमन्ये ऽपि ॥ ।
यदुगवादितः ॥ ११॥
उवणणान्ताङ्गवा दिभ्यञ्च(र) दिते ऽय यम्मत्ययो र) भवति। छक-
वाङ्ुभ्यो दितं पयः कुकवाकव्यम् 1 वधुभ्यो हितो देशो वधव्यः (४)
गोभ्यो दितं वनं गव्यम् । एवं दविय्यास्तण्डुलाः ॥ खुगव्यम् ।
अतिगव्यमिति तद् न्तविधिरिष्टः ॥ गो । विम् । चष्टका८५) ।
बर्दिंस् । मेधा । सुच (£ दत्याद यो ऽप्यनुसर्तव्याः ॥ विरूतिवा-
चिनः(७) शब्दात््ररतावभिघेयायां यथोक्त र) दिते ऽ प्रत्ययो (९)
मन्तव्यः । श्रङ्गारौीयाणि काष्टानि । पिचव्यः५० कापासः (११) ॥
उपमाने वतिः ॥ १२ ॥
उपमितिरुपमानम् । उपमाने ऽर्य(१२) वतिग्रत्ययो भव-
ति५ॐ । राजेव वर्त॑ते । राजवत् ॥ ब्राह्मणस्येव त्ति र स्वेति (१४)
१ रेतकाय० .; एतिकाय० ध. स= 0. 7.
२ °गवादिख ^. ९ ईयः प्रत्ययो ए.; इयो ».
३ यद् ए. 9. प. १० विपच्यः पि.
४ मधुभ्यो . . - - मघव्यः। ^. ११ कपास 0. 1. 7.; 0. ४१०5 एव-
५ इष्टिका 1. ; इष्टकाप. मन्येऽपि।
£ शुच ^. ए. १1. प; सुच 2.5; पि. १२0८४. प.
५००९ सर्पिस् ° मेधा । १३ वतिभवति । ए.
७ विरुतवाचिनः ^. ; ४. प्र. ००७. १४ वृत्तमस्य 7. ४1. प.
श्न्द्ात्-
१२४ कातन्त्र [का०र्. ६. ९२.
त्राह्मणवत् ॥ मथुरायामिव पाटलिपुत्रे प्रासादः१)। मथुरावत्॥
राज्ञेव व्यवद्तमनेन । राजवत् ॥ देवमिव(२) भवन्तं पण्ामि।
देववत्(२)॥ पर्वतादिवासनादवरोदति । पर्वतवत् ॥ त्राद्मणा-
येव देवदत्ताय धनं दद्ाति। ब्राह्मणवत् ॥ च्रचापि तदर-
मिति परैरेष्टव्यमेव ॥ गुणमाग्ये ऽपि) । देवदत्त द्व स्वूलो (५)
देवद न्तवत् ॥ गृणद्दीनादपि। अ्रन्धवत् । जडवत्(£) ॥ द्रव्यसाम्ये
ऽपि। देवदत्त द्व गोमान्(७)। देवद त्तवत् । सद्भावात् (सक्र
यासाम्यमस्तोति सव॑ च भवितव्यमेव (९) ॥
त्वौ भावे ॥ १३॥
शब्दस्य प्रत्तिनिमित्तं भावः । भावे ऽभिेये१०) तली
भवतः । प्एक्तस्य पटस्य भावः । प्रटक्तता । ररक्तत्वमिति भ्रक्तगृणस्य
भावः । प्रक्तस्य गुणस्य भावः ॥ प्ररक्रता । प्क्तवमिति (११) श्एक्त-
गृणएजातिः ॥ गोता । गोत्वमिति गोजातिः । एवं पाचकत्वम् ।
दष्डिवम् । विषाणिविम् । राजपुरुषत्मिति क्रियादि संबन्धि-
त्वम्(१२) ॥ देवद त्तम् । चन्द्रत्वम् । खर्यतमित्य वस्याभेदात् ॥
१ प्रासादा मर. 7. ९ वक्तव्ये 1 7.; 0. 1. ००. एव ।
२्देवदत्त णि देवष. १० 7. ०१०५ लिङ्गात्.
३ 07. ए. भा. परि. ११ 7. 7. 1. ण. गुक्कगुणस्य भावः;
४ एवमन्ये ऽपि ा.; गण. प. ^+ +. ००. मुक्तस्य गुणस्य
५ स्थुलेव 7.; ^. ४. ०१ गोमान् . भावः; ए. 7. ०, स्युक्तताः
& 31. पि. १११ मूकवत्. 71. ०0. शुक्तत्वमिति |; ति, ०ण).
७ देवद त्तगोमान् प.; 9, ००. णण इति.
देवदत्त १२ °संवन्धित्वात् । 0. षष.
स 0णा. 4.
का० र्. ई. ९५.] नानि चलुष्टयम् । ९२१
आआकाशत्वमिति प्रदेशभेदात् । अभावत्वमिति संबस्पिभेदात् १) ।
नानेत्यस्य(२) भावो नानात्वम् (२) ॥
यण् च प्रकीतितः ॥ १४ ॥
भावे ऽभिधेये यण च प्रकोर्तितः । चकारात् त्वौ च(४)।
जडस्य भावो जाद्यम् । जडता । जडवम् ॥ ब्राद्मणस्य(५) भा वो (५)
ब्राद्यण्वम् । ब्राह्मणता । त्राद्यणत्वम् ॥ एवं माणव्यम् (६) । वाड-
व्यम् ॥ प्रकोतितय्रदणं लच्छा नरोधा थेम् (७) । तेन गुणव चनन्राद्य-
एादिभ्यो ऽन्येभ्यो() ऽपि क्रियायामपि दश्यते । जडस्य क्म
जाद्यम् । त्राद्यणएस्य कमं त्रा द्यण्छम् ॥
तटस्यास्तीति मन्तवन्त्वीन् ॥ १५॥
तदिति प्रथमान्तात् । चरस्यास्तीत्यसमि यं मन्तु । वन्तु। विन् ।
द्रन् । इत्येते प्रत्यया भवन्ति । गावो विद्यन्तेऽस्येति गोमान् ।
एवम् श्रा युश्रान् । लच्छीवान्। किंवा न्(९)। विद्युवान् । पयखान्।
भाखान् (१०) । कर्मवान् । खच्तवान् । माला वान् । तेजखीो। पयखी।
दण्डो । मायी । मायावी ॥ दतिशब्दो१ विवच्ाथः ॥
१ स॑वन्धभेदात् 9. ८ 0. ए. ; गुणवचनादिभ्यो त्रा
२ नानेहास्य० ?.; नानित्यितस्य 1. प. ^.
३ नानात्वमिति ^. ए. ९ ०००. ४.
४ °्तत्वौ भवतः. ०. भ. १० ००. 7. ४. ति. ; 4. ए. गण. ४१८
५ 001. £. त. ति. ९४६ +07त.
६ मानर्व्यं ^. ए. 7. ११ शश्रब्दो ऽच ^. ए.
७ लचानु०^.7.;.; लघानिरो० प.
१२६ कातन्ते [का०२. ई. १५.
भ्रमनिन्दाप्रशंसासु9) नित्ययोगे ऽ तिशयने।
संसग ऽ स्तिविव्तायां मन्वादयो भवन्त्यमी ॥९॥
तया मोपधमान्ताञच्(२) धुडन्तादशिडन्ततः३) ।
अवर्णोपधतञ्चापि वन्तुरवणतस्तया ॥ २॥
मायागशषात्खरूपा च (४) न्रीदेर थात्खरूपतः ।
यथया ब्रीदोति शलीति ट्न्ननेकस्रादतः॥२॥
मायासूमेधाखजो (५) विन् स्यादाधिकारादिभाषया।
विहिताः सव एवैते शेषेभ्यो मन्त्रि व्यते ॥ ४ ॥
दन्दनिन्दितरोगेभ्यः प्राणिस्येभ्य नेव दि।
कटकवलयी (६ कुष्टी स्यात्काकतालुको यथा ॥ ५॥
स्यात्खा ङ्गा त्तु) यथाप्राप्तं स्तनकेशवतो यथा ।
कः खाय नित्यमेतैषां वातो ऽस्यास्तीति वातकी ॥ ६॥
अतोमारक्यपोटृक् स्यात् पिशाचकी तथा स्मृतः।
कग्मलसोन्मत्तवे(र) पिशाचशब्दो ऽभिधीयते ॥ ७ ॥
वयसि गम्यमाने च पूरणान्तादिनेव दि।
पञ्चदिनानि मासा वा९) पञ्चमी बालको यथा ॥ ८॥
१ भूमिनिन्दा० 7. 7. प. £ "कुवलयी पि. १०१ ०. प.
२ °मान्ताख् ए. ७ स्वाङ्ाच्च 7. ४. प.
3 शिडन्तरः 1 ए. ८ कसाल० प.
४ °शोषासख० ४. प. ९ सामाञ्चप्ष.
५ मायामेधा० ०.7.
का०२. ६.९५] नानि चद्ष्टयम् । ९२७
सुखादिभ्य दन्नेव स्याद् बाह्धरुभ्यां बलाद पि%।
खुखी दु:खी अलीकी च करूणौ ऊकपण्णे खली ।
द्री कृच्छ्री प्रतोपी च सोच्याश्यसखीत्युदा दतम्(२)॥ < ॥
बाङवल्युरुवली च सवदे नित्य मिंस्तया ।
विज्ञेयं सवेवीजोति सर्वेकेशीत्युदा दतम् (४) ॥ ९० ॥
स्याद्धमशोलवणान्तादिन्नेवेति विवचया ।
ब्रह्मधर्मी सुशोलो च ब्र्मवर्णैत्युदा दतम् ॥ ९९॥
जातौ तु दस्तदन्ताभ्यां कराचैव(५) दूनेव दि।
स्तो दन्तोकरी ज्ञेयो वणी दिन्त्रह्मचारिणि॥९२॥
स्य्रद्मचरणणाद्धेतोर्वरिनो ब्राद्मणस्तयः ।
ब्रह्य चर्यं विनापि स्युः संभवाद्राद्यणा दति ॥ १९२॥
पुष्करोत्पलपद्ोभ्यो नडविसतमालतः(६) ।
कपित्यक्मृद्ाग्यां च ृणालात्कदं मात्पयः-0७) ॥ २४॥
शालूकक रौपेभ्य्च दिरण्वाद्रूढदेशके ।
विवच्तायामिन्नेवेति यथा पुष्करिणीति च ॥ ९५॥
मन्न्तमान्तगन्देभ्यः संञा यामिन्नेवेय्यते (८) ।
श्रप्रा्निनियमार्यं च दामिनी सोमिनो यथा ॥ ९६॥
१ प्व. भण. (णण बादर ५ करश्चैव ए.
२ तुपी ^. £ नलविष० 7.; लडविष० ए.; न-
३ सोस्म्यास्त्री 7. सोद्यस्यास्री० ए.; उविश० "1. ; नडविंश्० प.
सोद्यस्मय्यी "1.; सो स्ताम्रीत्युर. ७ कर्दमाचतः ॥ 7.
४ पि. णण, पपर प्यव ८८ एरव्ल्वण्डठ र ९दूति वेष्यते ४; दूनितीष्यते। 0.
141[-कामर०. इूनिवेचते 1.
र्द्म
~
कातन्लं
[का०र्. ६. ९७.
दृन्िषयद्को वाच्यः भागक्तान्नियमार्थतः(१) ।
स्वायं कः स्यान्न वाच्योऽयं दण्ट्योव दण्डिको यथया॥२७॥
संज्ञामाले ऽटकावीणणमेखलावडवाशिखा-।
वलाकाभ्यः पताकाया दन्विभाषा विधीयते ॥ र ॥
वा क्मचर्मवर्मभ्य्यूलोत्सादवलोदट्ाम-(२)।
मलदलक्लायामारोद3प्रयामउपयाम-(४)॥ ९८ ॥
व्यायामावरोद्ाणणम्(५)॥
= (६) न ति = {> १
दरन्नन्तानां सद तेषां.“ खाय को नय्यत बुघ
एवमन्ये ऽपि) ॥
:॥२०॥
संख्यायाः पूरणे इमो ॥ १६ ॥
संख्यायाः पूरणे ऽयंडमौ भवतः व्यवस्ितवाधिकारादासं-
ख्यादे नान्तायाश्य(८ मो भवति । शेषा च (९)
डः । एकादशानां
पूरणः । एकाद शः। एकादशो, एवं पञ्चमः पञ्चमी ॥ संख्यायाः
पूरण दृति किम् । एकादशानां पञ्चानां वोद्रिकाणां पूरणो चटः॥
देस्तीयः ॥ १७ ॥
देः पूरणेऽय तोयो(१० भवति । इयोः पूरणः । दितीयः ॥
१ प्रागुक्तो नि ).; प्रारुक्तानि० ४.
२ व्मभ्य ४ गूलोत्सादह° त्मा, . स्थ
लोत्साह० 31. > .; °वलोद्नमे ४.
३ ग्यामावरोह ^ 0.; °कलाया-
मामवरोदह ".; कुलायामाव-
रोदाणामिनन्तानां° ४.
8 प्रायाम०.०.; प्रयामोपर0.1.;
प्रयामोपायामव्ययाम० ^.
५ ग्वरोहणां भ.
नाम्° 1).
६ सदेवेषां 70. ४. प.
७ द. ०). 7णण एवम
८. ग. च; असंख्यादेनान्ताख
9.; असंख्यादेः संख्याया मो प.
९ ओषा ए.; शेषायाख 7...
१० तीयः म्रत्ययः ए.
प्.; "वरोदाणा-
का०र्. ६.२२.] नानि चतुष्टयम् । ९२९
चेस्तृ च ॥१४॥
चेः पूरणेऽयं तोयो भवति । चादेशख(२ । चयाणां
पूरणः । ठ तोयः ॥
ऋन्तस्थो ड रघोः) ॥ १९॥
रषोरन्तस् यो भवति । डे परे । चतुणा पूरणः । चरथः ।
एवं षष्ठः ॥ च्रागमलादिसर्गो (४) उत्वं (५) न स्यात् ॥
कतिपयात्कतेः ॥ २०॥
कतिपयात्कतेख पूरणे ऽयं यो भवति। कतिपयथः । कतिथः॥
विंश्त्यादेस्तमट् ॥ २१॥
विंशत्यादेः पूरणेऽयं तमड् भवति । विंशतेः पूरणः । विंग-
तितमः। विंशतितमो । चिंश्त्तमः। चिंशत्तमी॥ उत्तरच नित्य-
ग्रदणादिकन्यो लभ्यते । विशः । चिंशः ॥
नित्यं तादेः ॥ २२॥
शतादेः पूरणे ऽयं नित्यं मङ् भवति । एकशततमः । एक-
खहखतमः(६) । एककोटितमः॥
१ तीयः प्रत्ययो ए.; तुतीयो ». ४ आगमादि० 1.
२ त्यदेशय्य .; तुचादेशख र. ५ उत्वत्वं च ^.; त्वं च 7.
३ ड रपोः॥4^. ६ 1. पर. ००० एकलच्तमः ।
9
९२० कातन्त्र [का०२. ६.२६.
षट्याद्यतत्परात् ॥ २३ ॥
नस्या; परस्तत्परः । संख्यायाः पर इत्यथः । षच्यादेर-
संख्यापरान्नित्यं तमड् भवति पूरणे२)ऽयं (२) । षष्टितमः । ख-
तितमः । अश्ोतितमः । नवतितमः ॥ अतत्यरादिति किम् ।
एकषष्टः । एकसप्ततः) ॥
विभक्तिसंज्ञा विज्ञेया वष्यन्तेऽतः परं तु ये ।
द्यादेः सवैनाग्बस्ते बहोश्चैव परः स्मृताः ॥ २४॥
शरुतलाच्छवेनामकारयं प्रत्ये (४) विभक्तिसंज्ञा । तेन यदा (५1
कदेति घोषवति न दीघंः॥ बड्धशब्दो ऽत संख्यावचनः सवनाम-
सादच्यात् ॥
ततरेटमिः ॥ २५॥
तेषु विभक्तिसंज्ञकेच्विदमिकारो (£ भवति 1 दतः । दद ।
ददानोम् । च्रघुना॥
रथो रेतेत् ॥ २४ ॥
रथोः परत) द दम् एत । इत् । दत्येतौ प्राप्नोति?
यथासंख्यम् । एतद । दत्यम् ॥
4 1. °. "०" सख्यायाः & गसंन्नेष्विद्० 0. ८. °सं्तिके-
२००.५. ८. प. पष ष्विद० 7५.; संत्तकेषु तकारा-
३ एकषष्टितमः प. प. ; ०. 7. दिषु डद ^.
४ प्रतिक षि.; प्रतिभ. ७ पर ^.
५तद्ा गति. ८ भवतः ए.
का०२.६.२९.] नानि चतुष्टयम् । ९२९
तेषु त्रेतद्कारताम् ॥ २७॥
तेषु तकारादिष्वेतदकारतां(१ म्राप्नोति। चरतः । च ॥
तकारादिष्िति किम् । एतथा(२॥
पञ्चम्यास्तस् ॥ २४॥
सर्वनास्नो ऽद्यादेर्वंदोओ्चैव(ॐ पञ्चम्यन्तात् तसप्रत्ययो भवति
वा(४) । सर्वस्मात् सर्वतः । तस्मात् ततः । बङ्भ्यो बडतः ॥
शअरह्मादेरिति किम् । दाम्धां भवतः ॥ उगवादितः मयोगतच्चेति
ज्ञापकादसवेनान्ो५) ऽप्यवधिमा ते तस् वक्तवयः । यामात् ।
यामतः॥ इागरूदोरवधौ न भवति । युरद्धोयते । साथा-
द्धीनः । पवेतादवरोदति ॥
च सत्नम्याः ॥ २९॥
सवेनान्नो (9) ऽद्यादे र् ८) वदो ञ्चैव (९) सक्षम्यन्तात् चम्रत्ययो
भवति वा । सवंस्मिन् सर्वं (१०) । ब्षु बच ॥ श्रह्यादेरिति
किम् । दयोः । त्वयि । मयि ॥ श्राद्यादिभ्यस् (११ तस् वक्तव्यः ।
१तेषु तकारादिपु विभक्तिसंन्न- £ स्यात् ^ ४.
केषु एतद् ४.; °विभक्तिसंन्ञेषु ७ ^. ००८ लिङ्गादकारान्ताद् ;
एतद कार° 7.; तेषु विभक्ति- ग्ण. क.
संन्निकेषु एतदकारतां 1.
२ 1. ०५८० अकारवचने तथा॥
३ ए. प. ०. णण सर्वनाम्नो; 7.
फ. 07. बहो धैव.
४ तस् भवति वहोद्यवा प्र.
५ न्नापयति । अरसर्व° 7. ष. प.
८ दवादिव्जितात् ए.; ०. ४.
९ च .; #. वि. ०7, त्ति बहो
१० ए. ००० तसन् । तच।; 0.
यच । तच।
११ 7. ००० सप्तम्यन्तेभ्यस्.
९द२् कातन्त्र [का०र्. ६. द४.
रदौ । च्रादितः। मप्ये। मध्यतः । चअरन्ते। अन्ततः। षष्ठे । षष्टतः।
मुखे(१ । सृखतः(१ । पारं । पा्यैतः ॥ श्रारूतिगणो ऽयम् ॥
इटमो हः ॥ ३०॥
दद्मः सप्तम्यन्ताद् दो भवति वा(२)। असन् । इद(२॥
किमः ॥ ३१॥
किमः सन्नम्यन्ताद् दो भवति वा४)। कस्िन् । कुद ॥ कन्द
स्येवेत्यन्ये(५) ॥
च्छत् क्रं च ॥३२॥
किमः स्नम्यन्तादद् भवति। क्राटेश ख (६) । कस्मिन् । छ ॥
तदोः कुः ॥ 3३ ॥
तकारदकारयोः(ऽ) परयोः) किं) कूुर्भवति । कुतः ।
कुद ॥
काठे किंसवेयदेकान्येभ्य एव टदा ॥ ३४॥
एभ्यः काले वर्तमानेभ्यः सप्तम्यन्तेभ्यो द्ाप्रत्ययो भवति (१०)।
१००.7१.४.; 7. ००५० प्ये) अयतः। ६ क्चदेशदख ध. प.
२0०. ए. 7. ह. त्ष. ७ तदहो: ४.
३ "1. ५०५ चस्यापवादो ऽयम् ॥ ष्ट 0. ^. $.
४ ००.70. ९. पि. ९ किमः ०.८. पि.
५ °्दूतयेके ९.; °दत्येवमादयः 0.; १० भवति वा ^.
छांदसाविच्यिके भ.
का० २. ६. २७.] नानि चतुष्टयम् । ९ददे
कस्मिन्काले । कदा । एवं सर्वदा । यदा । एकदा । अन्यदा ॥
काल इतिकिम् । सवे देरे॥
इदमो द्यैधुना दानीम् ॥ ३५॥
काले वतेमानादिदमः सप्तम्यन्ताद् दिं। अधुना दानीम् ।
द्त्येते मत्यया भवन्ति। अस्मिच्ताले । एतद । अधुना । ददा नोम्॥
दादानीमौ तदः स्मृतौ ॥ ३६ ॥
काले वतंमानात्तदः सप्तम्यन्ताद् दादानीमौ म्रत्ययौ(१)
स्मृतौ । तस्मिच्ाल्े(२) । तदा । तदानीम् ॥
सद्यसाद्या निपात्यन्ते ॥ 3७ ॥
२सखमाने ऽनि। सद्यः । समानस्य सभावो यख (४) पर वि-
धिः॥ परस्मिनरदनि परेद्यवि (५ । परादेरे यवि (६ ॥ श्रसमिनदनि।
शरद्य । ददमोरऽद्खावो द्य च परविधिः(७)॥ परूत् । परारि। पूवे
पूवेतरयोः पर उदारी च॥ असिन्संवत्सरे । रेषमः। इदमः सम
चिष(=) ॥ पू्ंसिन दनि । पूर्वदयुः । पूवीदेरेदुम् । एवमपरे युः(९)।
१००. ^. त. ६ श्यविः ^. ४.; परदे्यैवसि
- २ 0०. 1). का. पि. ; ^. ०. काले । क. ; ००. 7. पि.
ॐ 0. 1. 7. ०० सद्य [सद्यस् श. ; ७ द्यख० प.; 0. ००. (णग ऋस्िन्°
अव्यस् 1.] आद्याः शब्दाः काले र सिन् ^. 8.7.
ऽभिघेये निपात्यन्ते । ९ परेद्युः ^.; पृवीन्यान्यतरापरा-
9 चस् च ^. 7. धरोत्तरेभ् एदुस । अपरेद्युः ।
५ प्रेदविः ^. ४. ॥.; °्विस् प.; 1.8
7. ००. 7०० पर् स्वि
९२४ कातन्त्र [का०२. ६. २९.
श्रधरेयुः। उत्तरेद्युः अन्येद्युः । अन्यतरेचुः । दतरेदयुः । उभये-
दुः । उभवाद् दयुञ्च(१॥ किमन्ययत्तद्भो (२) ऽनद्यतनटत्तिभ्यो ३
दिवा । कस्मिन्कराले(४)। किं । कद् । अन्यि । अन्यदा । यदि।
यदा । तदि । तदा (५ । अद्यतने ऽपि(& ॥ एवं पुरस्तादादयो
ऽप्यनृसतेव्या :(७) ॥
प्रकारवचने तु था ॥ ३४॥
सवेनान्नो ऽद्यादोः प्रकारवचने तु याप्रत्ययो भवति। सा-
मान्यस्य भेदकः प्रकारः | सर्वेण प्रकारेण । सर्वया । एवं यया ।
तया ॥ वाक्यायैवशेन(८) सर्वविभक्तिभ्यो ज्ञेयः ॥ या इति व्धव-
चनं(९)वा। तेन संख्यायाः प्रकारे घा। एकधा । दिघा। चिघा। च-
धा । पञ्चधा। सप्तधा(१०)॥ दिचिभ्यां घमुण् एधा(११) च। दैघम्।
देधा। तरैधम्। चेधा ॥ एका द्यमुए्(१२) वा । रेकष्यम् (१३) । एकधा ॥
इदम्किम्भ्यां थसुः कायैः ॥ ३९॥
दरदम्किग्धां प्रकारवचने थमुः कार्यः । अनेन प्रकारेण ।
दूत्थम् ॥ केन प्रकारेण । कथम् ॥
= "अर्वन ४,
१ दयस् च ^. ए.
२ °यत्तदेतद्यो ०. ५. ९ बह वचनान्तं 0. ४1. प.
३ ००. 4^.; ग्वा. १० बह्ृघा #. दे. ४०१ पाक. 21.
४ 0.0. ६. ४. प. ११ घमणेधा प.
५ ५. ०००, एतरहिं । एतद् । १२ एकाद्यमण प.; एकाद्धसुण् ^.
& ^. १०५७ तरिः; 7. ००). पणिण खद्य० १३ ेकदम् ॥ ^.; ४. ०१०३ छेन
७ ^... अपि; पुरस्तादयच्ानु° प्रकारेण.
7.7.; परस्तादिल्यादयो का. ति.
का० २.६. ४०.] नाम्नि चतुष्टयम् । ९३१
साख्याताच तमाट्यः ॥ ४० ॥
नान्न च्राख्याताच तमादयः प्रत्यया१) निपात्यन्ते(र) ।
आख्यातं क्रियाप्रधानम् । च्रा्यतरः । च्राव्छतमः। म्ररुषटच्राद्छ
उच्यते निपातनय्येष्ट विषयत्वात् (२) । तथा ४) पचतितराम् । पच-
तितमाम् । किन्तराम् । किन्तमाम् । पूवाहेतराम् । पूवोहेत-
माम् (५) । उच्चैस्तराम् । उच्चैस्तमाम् ॥ च्राख्यातकिमेकारान्ता-
व्ययेभ्यः क्रियागृएप्रकर्षडृत्तिभ्य एव तराम् तमाम् ॥
तथा गुणणदिषेयन्सौ(&) वा ॥ पटिष्ठः । पटीयान् । पटुतरः ।
पटुतमः ॥
अकं रूपः(७) ॥ म्रकूष्टं पचति । पचतिरूपम् । मरुष्टो वैयाकरणः
च्ैयाकरएरूपः ॥
ईषदसमाप्तौ (=) कन्दे श्यदेभीयाः ॥ पटुकल्पः । पटुदेण्वः। पटु-
देशीयः । पचतिकल्पम् । पचतिदेश्यम् । पचतिदे शौयम् ॥
कुत्सितद्टत्तेनाच्र एव पाशः ॥ कुत्सितो वैयाकरणः । वेयाकरण-
पाशः॥
तयपुवटत्तेखरय् ॥ गतप ्राच्छः । च्रा्छचरः । ्रा्छचरी ॥
षष्यन्ता द्भ तपु ऽभिधेये ९) रूप्यख ॥ देवद त्तस्य ग्ढतयूर्वा गोः ।
देवद ््छष्यः(4०) । देवद त्त चर :(११) ॥
१ प्रत्ययान्ता ^. ७ तथा प्रचषटे सपद ॥ ०. ए. प. ;
२ भवन्ति 4. गण. क.
2३ निपातनात् । 9. ए. ४. प. रू दैषदपरिसमाप्तौ ०...
४ ००. क. प्र; ^. ०4, आद्या ९ °भूपाभिधेये ^.; °भूतेऽभिधेये
ता. ए. 7.
५ पूर्वेतमाम् । ». १० देवद ततस्च ख्टप्यः ४.
£ ग्यंसी ए. १. पर. ; "यन्तु ^. 8. ११ ^. ४. ००० देवद त्तचरी .
१९३६ कातन्ते [का०र्. ६.४०.
वङ्धन्पाथात्कारकाच्छम् वा मङ्गले गम्यमाने ॥ बड़ देदि। वड़-
शो ददि । एवं प्रण्डत१) ददि । प्र्डतशो देदि।(२) च्रन्पशो
देदि २ स्तोकशो देदि॥
संस्येकाथाभ्यां वीष्मायाम् ॥ दौ द्रौ ददि दिशो देदि। ए३८३)
काषापणशो देदि। कुडवश्ः। पादशः ॥
कतिगणएवन्तूनां संख्यावत् ॥ कतिशः । गणग्रः । तावच्छः ॥
वारस्य संख्यायाः रुत्वम् ॥ पञ्च वारान् भूद्धे । पञ्चकूलः । कति-
रुत्व । गणक्ृतः । तावक्कलः । शतं वारान् भुङ्ख । शते (४) वा-
राणां वा भुङ्के । शएतकत्वः ॥
बहोरविप्रकषे५) धा च॥ बहन् वारान् भुङ्के । बधा दिव-
सस्य (६) । वड़्रूलः ॥
दित्रिच्भ्यैः सुच्(७)॥ दौ वारौ भुद्धे। दिरभद्धे। विभुद्धे । चतभु ॥
मरस्तुतटत्तेमेयर् ॥ अन्तं प्रस्ठतम् । अ्रननमयम् । एवं यवागूमयो ॥
म्रकूेरविंकारे ऽ वयवे वाभक्ता च्छादनयोः(८)॥ अश्ममयम् । भस्म
मयम् । सुवणंमयम् ॥ भक्ाच्छछादनयोस्त॒(९) । मौद्गः खपः ।
कापासमाच्छादनम् । मयटाऽण न वाध्यते॥
एकसरान्नित्य म्(१०)॥ वाञ्चयम् । त्वद्ययम् (११) । ग्टन्मयम् ॥
१०. ५.८. ७ °संख्यावारे सुच । ?. ४. त.
२४. प. ०५५ अत्यं देहि । स्तोकं न्वा ऽभच्याच्छाद० ^. ०. ४.;
देदि। 7. ०१5 अश्मनो विकारः ।
३ ४. 9. ०० काषापणं देदि. ९ भवा०^..; तु न भवति 17.
४ ०१. 4. १० °नित्यं मयर् ?1.; नित्यमयर् प.
५ बहोरपि प्रक ^. ५४० ०. ए. ११ त्वन्मयं ^. 1.
& 07. ए.
का०र्- ई. ४०.] नानि चतुष्टयम् । ९२७
श्रग्डततद्धावे कुभ्बस्तिषु विकाराच्चिः ॥ आ्रण्एक्तं प्ररक्तं करोति।
श्एक्तीकरोति ॥ श्रष्रक्तः प्रक्तो भवति । प्एक्तीभवति । प्रएक्रोस्यात् ॥
अरूमंनखचृखेतोरदोरजोभ्यः॥ छुतसलोपेभ्य एवायं विधिः। नि-
पातनस्येष्ट विषयत्वात् । अनरूर रुः करो ति। अररूक रो तीत्यादि१)॥
अभिव्याप्तौ संपद्यतौ च साति्वा ॥ वषौखु लवणमृद्कं संपद्यते ।
उद्कसात्छंपदयते । उद कसात्करोति(२) । उदकसाद्धवति। उद-
कसात्छात्(२) ॥
स्वाम्याद् यत्ते(४) ॥ राजायत्तं करोति । राजसात्करोति ।
राजसाद्धवति। राजसाव्छात् । राजसात्संपद्यते ॥
देये चाच ॥ देवायदेयं करोति । देवचा करोति । देवता
भवति । देवता स्यात् । देवचा संपद्यते) । एवमन्येऽपि ॥
श्रव्यक्तानृकरणएणादनेकस्वरादनितौ डाच् ॥ पटत्पटत्करोति (६) ।
पटपटाकरोति। पटपटाभवति। पटपटा संपद्यते । पटपरास्ात्॥
दितीयद तीयशम्बनीजेभ्यः(७) छषिविषये(र करोतौ ॥ दितीयाक-
रोति। दतीयाकरोति। शम्बाकरोति(ऽ) । बीजाकरोति(९) ॥
१ गदत्येवमादयः ॥ 7.; #. पि. ०११ ४ °अआ्आयत्ति च ॥ .; °आयति। ग.
507९ 70076 ९2701९8 ४ 7. ४५१5 देवसात्करोति ॥
२ वपासु लवणमुदकसात्संपद्यते० । ६ 0" . »- पर.; अपरत्परत्°
0. प.; वधासु लवणं अन॒दकं ए.
मुदकं करोति। उदकषात्करो- ७ संव० (संव) 7188. न्टव्थ ध.
ति। ण. ८ विषयेभ्यः 7.
३ ». *405 पक्वे उदकोकरोतीत्या- ९ ^. ००० चेच॑ .
इ - कातन्ते [का० र्. ६.४९.
संख्यादेर्मुणात् ॥ दिगुणाकरोति । चिगुणाकरोति चेच् ॥
समयाद् यापनायाम् ॥ समयाकरोति॥
सपतचनिष्पत्राभ्यामतिव्ययने(१) ॥ सपचाकरोति । निष्पचाकरो-
ति म्टगम् ॥
निष्ठलाननिष्कोषणे ॥ निष्कुलाकरोति दाडिमम् ॥
प्रियसुखाभ्या मानकर ॥ प्रियाकरोति । सुखाकरोति ॥
दुःखाप््रातिकरू्ये॥ दुःखाकरोति ॥
श्रटलात्पाके ॥ भरले (२ पचति मांसम् । षएलाकरोति ॥
सत्याद पये ॥ सत्याकरोति वणिग्भाण्डम् (२) ॥
मद्र भद्राभ्यां वपने॥ मद्राकरोति। भद्राकरोति४)॥
समासान्तगतानां वा राजादीनामटन्तता ॥ ४१॥
समासान्तगतानां वा राजादीनामदन्तता निपात्यते५) ।
श्रत्रत्ययो वा ऽद न्तो वा येषामिति विग्रहः । ्रवयवावयवो (ऽ)
ऽपि समासस्यावयवः । तेनोपराजम् । श्रध्यात्मम् । च्रवययोभा-
वाद् विभक्रीनामम्(९) ॥ दिपुरी । चिपरी । दिगोनंदादि-
१ °अतिव्यज्ञने ॥ 7. £ ००. 4.; अत्प्रत्ययो ऽन्तो वा 7.
२ म्मूलेन ^. #.; ण्वांतो प.
३ विकं भ° ए. ७ अवयवो 11.; अवयवा अवय-
४ ४. ०१०ऽ तमादरिराकतिगणोऽयं। वो.
५ °अद्न्ता निपात्यन्ते ४. 9. ८. प. ००० अकारान्ताद्.
९ अव्ययीभावादित्यम् ए.
का०र्. ६. ४२.] नानि चतुष्टयम् । ९२९.
त्वादौ ॥ खक्कविनी । दन्दनिन्दितिरोगेभ्य इतीन्(२ । एव-
मन्येऽपि॥
प्रणम्य रुद्रस्य हरेर्भवान्या
वाण्या गणेशस्य च पाद पद्यम् ।
तनोति रलेश्चरचक्रवर्ती
राजादि वृत्तिं पठतां हिताय ५
राजन्न् च्रदन् सखि ॥ ९॥ प्रागुक्तो विधिस्तत्पुरूष एव वच्यति ।
एते तत्पुरुषे राजादयो भवन्ति । राजादिवाददन्तता स्यादित्यर्थः। म-
हाराजः। परमाहः। द्य हः । विवुध्सखः॥ तत्पुरुष इति किम् । शोभनराजा
मगधः । दीघादहो निदाघः । वायुसखा राजा ॥
गौरतद्धिताभिधेये ॥ २॥ तद्धिताभिधेयं वर्जयित्वा तत्युरुषे गौ
राजादि्भवति । राजगवः । परमगवः ॥ अतद्धिताभिधेय इति किम् ।
पगु: । अन्यच चिचगुः॥
उरःप्रधानार्थम् ॥ २॥ प्रधानार्थं उरःशब्दो राजादिर्भवति ।
ऋअग्योरसम् । दस्त्युरसम् । अश्चानां हस्तिनां च प्रधानमित्यथैः ॥ प्रधाना-
यैमिति किम् । अद्योरः। अचरानां वच्च इत्यथः ॥
श्रनस् च्रण्न् श्रयस् सरस् जातिसंज्ञयोः॥४॥ नातौ संन्नायां
च एते चत्वारो राजादयो भवन्ति । उपगतमनः । उपानसम् । जातिः ॥
महानसम् । संज्ञा ॥ अमुताश्मः। जातिः ५ रशाश्मः । सन्ना ॥ पिण्डाय-
खम् । जातिः ॥ लोहितायसम् । संन्ना ॥ मण्डूकखरसम् ! जातिः ॥ जलस-
रसम् । सन्ना ॥ अनयोरिति किम्र । वृषृद्न इत्यादि ॥
ग्रामकौटाभ्यां तचन्(२ ॥ ५ ॥ आभ्यां तचा राजादिभैवति ।
य्रामतचः। कौटतच्ः ॥ आभ्यामिति किम् । राजतत्ता ॥
१ °त्वादीप्रत्ययः प. ३ यामकूटाभ्यां . ४. प्र.; तचण 7.
२ न्रोगेभ्वदून् । 0. ध. प.
१४० कातन्त्र [का० २. ६. ४९.
अतेः शन् ॥ ६ ॥ अतिपूर्वः खा राजादिभवति। अतिशयो वराहः।
वेगवानित्यथैः॥ अतिश्व: सेवकः । सुस्वामिभक्त इत्यथः ॥ अतियो सेवा ।
निरु्टेत्यथैः ॥
उपमानाद्प्राणिनि॥ ॐ ॥ अप्राणिविषय उपमानं यः। स रा-
जादिभैवति। आकर्षः श्चैव । आकर्षश्चः॥ फलकः श्चैव । फलकश्चः॥ "अरप्राणि-
नीति किम् । व्याघ्रः ञ्चैव व्याघ्रश्च: ॥
ग्टगपूर्वो त्तरेभ्यञच सक्ि(१) ॥ र ॥ एभ्य उपमानाच्च सक्थि रा-
जादि भवति । मुगसक्थम् । पू वैसक्यम् 1 उत्तर सक्थम् । फलकसकथम् ॥
अ्रतद्धि तार्यं दिगोर्नः॥ ९ ॥ तद्धिता व्जयित्यो त्तर पदे समा-
हारे च दिगोः संबन्धिनी नौ राजादिर्भवति । दिनावं घनम् । पञ्चनावं
धनम् ॥ अतद्धित दति किम् । पञ्चनौः ॥ दिगोरिति किम् । परमनौः ॥
अधो च ॥ ९० ॥ अर्धशन्दाचच परान्नौ राजादि भवति । अर्धनावम् ॥
लिङ्गस्य लोका्रयत्वात्तपसकत्वमेव ॥
वा खारी ॥९९१॥ अधात्परा। अतदितायं दिगो: खारी राजा-
दिर्भवति वा । अर्धखारम् । अरधखारी । अद्धिधानवलान्न स्वीलम् ॥ दि-
खारधनम् । दिखारी । अतद्धिते द्विगोः स्त्रोप्रत्ययस्य निवृत्तेनास्ति
व्यावृत्तिः । पञ्चभिः खारीभिः क्रोतः। पञ्चखारः ॥
दितिग्यामच्जलिः ॥ ९२ ॥ शआ्राभ्यां परो ऽ ज्ञलिशब्दो राजादिम-
वति वा । द्यज्ञलम् । द्यज्ञलि । व्यञ्ञलम् । च्यज्ञलि । द्रञ्ञलप्रियः(२) । द्य-
ज्ञलिप्रियः । च्यज्ञलप्रियः । व्यज्ञलिप्रियः(२) ॥ उत्तरपदे ऽ तद्धिता
नेच्छन्त्यन्ये ॥ अत्ता दिगोरिति किम् । द्यज्ञलिः ! व्यज्ञलिः ॥
जनपद्द् ब्रह्मन् ॥ ९२ ॥ जनपद वाचकाच्छब्दात्यरो ब्रह्मन् रा-
जादिर्भवति। अवन्तिषु ब्रह्मा । अवन्तिब्रह्मः ॥ वा न वर्तते परच वाग्ह-
णात् ॥
१ सक्यिवा।7. २ द्यज्ञलः प्रियः । द्रज्ललिः प्रियः 1 ०४८. 248.
का० २. ६. ४९.] नालि चतुष्टयम् 1 ९४९
क्मदद्धयां वा ॥ ९४ ॥ आभ्यां ब्रह्मन् राजादिर्भवति वा । कत्सि-
तो ब्रह्मा । कुब्रह्म 1 कुब्रह्मा । महान्रह्मः । महाब्रह्मा ॥ आभ्यामिति किम्र् ।
परमब्रह्मा ॥
उक्तेषु) स्त्रोत्वसंभवे नदादौ इष्टव्याः ॥ ९५॥ एते ऽत्प्रत्यया-
न्ताः स्त्रियां वर्तन्ते चेत्तदा नदादी द्रष्टव्याः 1 दैप्रत्ययान्ता भवन्तीत्यथैः ।
यथा राजानमतिक्रान्ता । अतिराजी। इत्यादि ॥ संभव इति किम् । अर्ध-
नावम् । अर्धारम् ॥
संख्याव्ययाद् ङ्गःलिः(२)॥ ९६॥ संख्याव्ययावादी यस्येति वियदहः।
संख्याचयादङ्गलिशब्दौ राजादिर्भवति । दयोरङ्गल्योः समाहारः । द्यङ्क-
लम् ॥ द्ध अङ्गुली प्रमाणमस्य । द्यङ्गुलं दारु ॥ तदिताभिधेये दविगुरयम् ।
तेन तमादि विदिताः प्रमाणे दयसरदघ्रटमाचरप्रत्यया न भवन्तयक्तार्थत्वात्।
यथा अङ्कलिः प्रमाणमस्य । अङ्गलिदयसम् । अङ्कलिद्घ्रम् । अङ्ुलिमा-
चम्(२) ॥ अव्ययादि । निर ङ्लम् ॥
अदः संवैकदे शमं ख्या तपुष्वषं दोघे दि ख (४) रातिः ॥ ९७॥
एतिभ्यः संख्याव्ययादिभ्यश्च राचिशब्दो राजादिर्भवति । अहोराचः। सर्व-
राचः ॥ पृवेराचः। अपरराचः। एकदेशे वर्तमानस्य पूवैदिशव्दसेकदेश-
स्वात्कर्मधारयः । अन्यत्र पर्वराचिः। अतिक्रान्ता राचिरित्य्थैः॥ संख्या-
तराचः। पुण्छराचः। वचीराचः। दीर्धरात्रः ॥ संख्याव्ययादिद्च । दिरा-
चम् । चिराम् ॥ एभ्यो ऽद्भो ऽति नलोपो न दश्यते । पृवीक्त इत्यादि ॥
संख्याताद्धा । संख्याताः । संख्याताः ॥ समाहारद्िगौ नलोपः । द्रहः 1
च्यहः॥
प्रागुक्तो विधिस्तत्पुरुष एव ॥ ९८ ॥ राजन्र्टन् सखीत्यादियों
१०0. 70. ४. ति. ३ †7,111. १५०. काठम् ॥
२ संस्याव्ययाभ्यामङ्गुनिः 9. ० 9 दीघादिभ्यच्).
८". ४.; ग्व्ययाभ्यां द्यङ्ुलिः ए.
१४२ कातन्त्र [का०र्. ६. ४९.
विधिः स तत्पुरुष एव राजादि भवतीति वेदि तव्यः। तेन वज्नत्रह्यादरौ न
भवतीत्यर्थः । इन्द्रः सखा यस्य । इन्द्रसखा ॥ उपसखि । राजाहसखायः।
इत्यादि ॥
पन्थ्यपृपुरः ॥ ९८ ॥ एते समासमात्रे राजादयो भवन्ति । स्थूल-
सौ पन्थाशचेति स्थूलपथः ॥ विमला आपो यच । विमलापं खरः । ललारं
पुरिव। ललारपुरम् ॥
धुरनक्तस्य ॥ २०॥ अत्तसं बन्धिनी धुरं वजेयित्वा धुरशब्दो राजा-
दिर्भवति । राजघुरा१) । महाघुरा ॥ अनयेति किम् । अचतधूः। दृढघू-
रत्तः॥
छत् ॥ २९॥ समासमात कशब्दो राजादि भवति । अधच: ।
सप्तचैः ॥
नजुबह्धादिखच माएवकचर एयोः(२) ॥ २२॥ चकारः समुच्चय
मापे । नजवद्भादि ञ्च छक्शब्दो२) रानादिभवति । माणवकचरणयोः ।
अनुचो माणवकः । वह्कचञ्चरणः ॥ अनयोरिति किम् । अनृक्क साम।
वद्धः सूक्तम् । ओेषाद्वेति कप्रत्ययः ॥
म्रत्यन्ववेभ्यः४) सामो मनी ॥ २२ ॥ प्रति। अनु । अव । एभ्यः
सामलोमनी राजादी भवतः । प्रतिषामम् । प्रतिलोमम् ॥ अनुसा-
मम् । अनुलोमम् ॥ अवसामम् । अवलोमम् ॥ प्रतिगतं साम दत्यादि-
वाक्यम् ॥
श्रचक्तर्ति॥२४॥ अचचुविषये वर्तमानम् अक्षि राजादि भवति।
लवणमत्तौव । लवणाच्तः । गवाकः ॥ अच्ुरिति किम् । ब्राह्मणाचि ॥
१ 15. ०1६. राजधघुरः; (णा. 1१८० ३ 07१. 3.
राजधुर ¶ाण्ल)). १५ ०७०५९. ४ अभ्यन्वर प.
२ माणवचरणयोः ए. ००१ णए. व.
का० २. ६. ४१.] नानि चतुष्टयम् 1 ९४२
त्रह्मदस्तिराजपन्येभ्यो °) वच॑स् ॥ २५॥ एभ्यो वचों राजादि
भवति । वर्चो दीक्तिः ॥ ब्रह्मणो वचैः ब्रह्मवर्चसम् हस्तिवचैसम् । राजव्च॑-
सखम् । प्यवर्चसम् ॥ एभ्य इति किम् ! देववर्च॑ः ॥
अन्धस मवेभ्यस्तमस् ॥ २६ ॥ एभ्यस्तमो राजादि भवति । अन्धं
करोतीति । अन्धम् ॥ अन्धं च तमयति । अन्धतमसम् ॥ सन्ततं तमः 1 सन्त-
मसम् ॥ अवच्तीणं तमः । अवतमसम् ॥ एभ्य दति किम् । महातमः ॥
खसो ऽवसोयस् ॥ २७ ॥ अस दत्यस्मात्परम् अवसीयो राजादि
भवति । शोभनमवसीयः। योऽ वसीयसं कल्याणमिति ॥
निसख (२ ज्रेयस् ॥ २८॥ चकारः खसो ऽ नुकर्षणार्थः। निसः खस्य
परं श्रेयो राजादि भवति । निःञ्ेयसम् । शछःञ्ेयसम् । कद््याणमित्यर्थः ॥
अन्ववत्रेभ्यो(२) रस् ॥ २८९. ॥ एभ्यो रहो राजादि भवति ।
अनुरदसम् । अवरदहसम् । तप्नरदहसम् ॥
अतेरुरस् आधार येत् ॥ २० ॥ यव्याधारः स्यात् तद् प्रतेः पर
उरसशब्दो राजादिर्भवति । उरसि वर्तते । प्रत्युरसम् । उरसीत्य्थैः ॥
आघार दति किम् । प्रत्युरः ॥
च्रनृगवमायामवति ॥ २९॥ आयामो दर्ष्यम् ॥ अनुगवम् अत्प्-
त्ययान्तं निपात्यते देय चेत् । गवामनुयातं शकटम् । अनुगवम् ॥ आया-
मवतीति किम् । गवां पद्यात् । अनुगु । पञ्चादयं ऽव्ययीभावः ॥
उपसगा द्ष्वन् ॥ २२॥ प्रादेः परो ऽध्वन्शब्दो राजादिर्भवति।
म्रगतो ऽच्वानम् । प्राध्वो रथः । अत्यध्वं शकटम् ॥ उपसगेयदणं सुखार्थं
प्रादेरिति सिच्चत्वात् ॥
१ ग्पख्ेभ्यो ^.; °पापेभ्यो 7.; न्प- २ निखष.; निरद्च ग.
लभ्यो पष. ०१ ०१. ब्रह्महस्ति. ३ °तलतेभ्यो भ.
९४४ कातन्त्र [का०२. ६.४९.
उद्कपाण्डुकृष्णेभ्यो १ गमिः ॥ दे ॥ एभ्यो भूमी राजादि-
भेवति । उदीची भूमिर्य । उद गभूमः। एव पाण्डुभूमः। छ्टमूमो देशः॥
संख्याया नदौगोद्ावर्यौ च ॥ २४ ॥ एकादयः संख्या । अस्याः
परा नदी गोदावरी भूमिय राजाद्यो भवन्ति। पञ्चनदम् 1 पञ्चगोदा-
वरम् । नदीवाचकानां समाहार अव्ययोभावो दृश्यते । द भूमो यस्य ।
दिभूमः प्रासाद्ः॥
उक्तेषु स्तरीत्वसंभवे स्तियामाद्ा ॥ २५॥ उक्तेषु पन्ध्यपपुर दत्या-
दिष्वत्रत्ययान्ति स्वो त्वसंभवे सति स्ियामादा भवतीत्य: । स्थूलः पन्था
यस्याः सा स्थूलपथा नगरी ॥ स्त्रोत्वसंभव इति किम् । ललाटे पुरम् ॥
समादारदन्द्चवगदषदान्तः(२)॥ २६ ॥ समाहारदन्दसमास-
स्था वग न्तद्ान्तपान्तहान्ता राजाद यो भवन्ति । वाक्त्वचम् । ग्री खजम् ॥
दकारान्त। समिद्दटृशदम्॥ षान्त । वागद्धिषम् ॥ हान्त । पौठच्छात्तोपा-
नहम् ॥ समाहार दन्दस्थादिति किम । र क्ततचौ ॥
दूतो ऽव्ययीभावः॥ २७ ॥ इतः परो वज्गव्रीहेः पराग्यो विधिःस
राजाद्यो वच्यन्ते । तेऽव्ययोभावसमासे भवन्तौत्यधिक्रियते ॥
शरद् विपाश्रयस॒च्तेतस्मनस्उपानरविदः संज्ञायाम् २
॥ २८ ॥ एते ऽव्ययीभावसमासान्ताः संज्ञायां राजादयो भवन्ति । शरदः
समोपम् उपशरदम् । उपविपाशम् 1 उपायसम् । उपचेतसम् । उपमन-
सम् । उपो पान हम् । उपविदम् ॥
दिमवन्त् दिधा(४) ॥ <. ॥ एतौ राजादौ भवतः । उपहिम-
वतम् । उपदिघम् ॥
१ °कष्टेभ्यो ^. दिविविद ॥ .; उपानह सह
२ ०दन्दचवर्गदषहान्ताः ^. 71.; [विपास् 7. द].
३ °उपानदविदन्स ॥ पर.; °उपानह- ४ ?. ०. दधा.
का० २.६. ४९.] नाननि चतुष्टयम् । ९४१
अनद्खाद्् विश् चत्वार् यद् तद् ॥ ४० ॥ अव्ययौभावसमास
एते राजाद यो भवन्ति । उपानड्हम् । उपवि शम् । उपचतुरम् । उपयदम् ।
उपतदम् ॥'
४ &
जरा जर ॥ ४९॥ जराशब्टो राजादिर्भवति निर्दिष्टस्य जरा-
शब्दस्य जरसादेशख । उपजरसम् ॥
म्रतिसमनुभ्यो ऽचि ॥ ४२॥ एभ्यो ऽचिशब्दौ रानादिर्भवति । म्र
त्यच्चम् । समच्तम् । अन्वच्तम् ॥
उपञ्चन् (१) ॥ ४२ ॥ उपादेव अन् शब्दौ राजादिर्भवति । नान्य-
स्मादिति । उपशुनम् ॥ नियमः किम् । अधि ॥
सद्रजस् (२) ॥ ४४॥ सहात्परो रजस शब्दौ राजादिभैवति। सर-
जसमभ्यवहर ति । साक्च्य ऽव्ययीभावः ॥
च्रनन्तः (३) ॥ ४५॥ अन्नन्तशब्दो राजादि्भवति । अध्यात्मम् ।
उपराजम् ॥ °
नपुंसकं (४) वा ॥ ४६ ॥ नपुंसखकलिङ्गमनन्तं राजादि भवति वा ।
उपचर्मम् । उपचर्म ॥
घुडन्तः ॥ ४७ ॥ नपुंसकमिति न वर्तेते । अधिकारस्येष्टविषय-
त्वात् । धुडन्तशब्टो राजादि्भवति वा । उपसमिधम् । उपसमित् । उप-
दूशदम् । उपद्शत् ॥
गिरि नदौ पौणमासो श्राय्रहायणी ॥ ४८ ॥ एते चत्वारो
रानाद्यो भवन्ति वा । उपिरम । उपगिरि । उपनदम्। उपनदि । उप-
पौर्णमासम् । उपपौ्णमासि । उपाय्रहायणम् । उपाय्रहायणि ।
१ उपाच्छन् 1. 7.; उपानत् खन्. ३ अनन्तं 1. प. गण. 7.
२ °रजखम् 0. ४ अनुं ०.
१४६ कातन्त्र [का० २. ६. ४९.
दूतो बद्धव्रीदिः॥ ४९ ॥ इतः परं य अदन्ता वच्यन्ते ते बछत्रीहौ
समासे भवन्तीत्यर्थः ॥
सक्यचिणी स्वाङ्गे१) ॥ ५० ॥ एती स्वाङ्गे वतैमानौ राजादौ
भवतः। दी सक्थ्यस्य । दीचैसक्थः। एवं विशालाः ॥ स्वाङ्ग इति किम् ।
दीर्धसकिथः। स्थूलाचिरिलुः । अप्राणिस्थतलवादस्वाङ्गता ॥
दारूष्ङ्गुलिः ॥ ५९ ॥ दारूणि वतमानो ऽ ्गच्यन्तो बजत्रीदौ
राजादिभवति । दवे रङ्कली यस्य । द्रङ्गलं दारु ॥
दिचिभ्यां मूर्धन् ॥ ५२ ॥ आभ्यां मूधनशब्दो वड्त्रीदौ राजादि-
भवति । दौ मूधानौ यस्य स द्विमूर्धः । एवं चिमूधैः ॥
उक्तेषु स्तीत्वसंभवे(२) नदा दि त्वादौ ॥ ५२॥ उक्तेषु सक्थ्यिणी
स्वाङ्ग र्त्यादिपु य अदन्ताक्तेभ्यो नद्ादितवाद् प्रत्ययो भवतीत्यर्थः । दौ-
सक्थ । विशालात्तीत्यादि ॥
पूरणोप्रमाण्ठौ ॥ ५४ ॥ पूरणप्र्ययान्ता स्न पूरण । पूरणी
माणीगशब्दी राजादी भवतः । सा चेद्र्व्रीहिस्तस्यामेव पूरण्यामन्यप-
दार्थते न वर्तेते ॥ तदेतन्युख्यपूरणी यणात् । कल्याणीपञ्चमा रायः ॥
मुख्यपूर णीति किम् । कल्याणपञ्चमीकः पत्तः । स्तरीप्रमाणाः कुटुम्बिनः ।
प्रमाणशब्देनेव सिद्धे कप्रत्ययवाधनार्थो(२) ऽयम् । यथा कल्याःणपञ्चमी कः
पक्तः॥
अरन्तवदिभ्यौ लोमन् ॥ ५५ ॥ आभ्यां लोमनशब्दो राजादिभै-
वति । अन्तर्लोमः । बदिर्लोमः ॥
१ सि. ०. {0 स्वा्धे ६० पूरणी प २ स्त्रियां 8. 7. ४.
(4 ३ कप्रत्ययो बाधनार्थं ४5.
का २. ६. ४२.] नानि चतुष्टयम् । ९४७
नच्तचान्नेद ॥ ५६॥ नतचमचिन्यादि । नचचवाचकाच्छब्दात्यरो
नेतुशब्दो राजादि भवति । मुगनेचा राचिः। पुष्यनेचा ॥ नच्तचादिति किम् ।
देवद त्तनेचकः ॥
नजसुब्युपचिभ्यञ्चत्वारः१) ॥ ५७॥ एभ्य्चत्वार शब्दौ राजा-
दिर्मवति । अचतुरः । सुचतुरः । विचतुरः । उपचतुरः । चिचतुरः ॥ एभ्य
दूति किम् । पञ्चचल्ारः ॥
संज्ञायां नाभिः ॥ ५८ ॥ वङ्गत्रीदौ नाभी राजादिर्भवति। सं-
च्नायां गम्यमानायाम् । पद्यनाभः। वज्ननाभः॥ संन्नायामिति किम् । पदना-
भिः।
नञ् खदुग्यंः सक्थि वा ॥ ५८ ॥ एभ्यः सक्थि राजादि भव-
ति वा। असक्यः। असकिथः । सुसखकथः। सुसखकियः। दुःसकथः । दुःस-
किथः॥
॥ इति रने श्चरचक्रवतिविरचितराजादि वृत्तिः समाघ्ता ॥
राजादिरारूतिगणो ऽयम् ॥
डानुबन्धे ऽन््यस्व रादेर्छखोपः ॥ ४२॥
डानुबन्धे मत्यये परे ऽ न््यखरादेरवयवस्य लोपो भवति ।
चलारिग्रतः पूरणः । चलारिशः। एवं पञ्चाशः । सरसिजम् ।
नलजम् । सप्तमी पञ्चम्यन्ते जनेडः ॥
१ मुदुद्युप० ५. ; न्युत्प° 2. ; °चत्वार् भ. त.
९४८ कातन्त्र [का० २. ६. ४५.
नेर्विशतेरपि ॥ ४३ ॥
डानुबन्धे प्रत्यये परे विशतेरपि तेर्लोपो भवति । विंशतेः
पूरणः । विशः ॥
इवणा वणेयोर्छोपः स्वरे प्रत्यये ये च ॥ ४४॥
दवणावर्णयोर्लोपो भवति । तद्धिते खरे? ये च म्रत्यये
परतः(२)। आरतेयः। द्रौरेयः । दकि: । साकिः(२) । गाङ्गेयः ।
गाग्यः । तुच्यः(४)॥ पृनर्लोपयदणादव्ययानामन्त्यस्रादेर्लोपो
लच्छतः(५) । सायंप्रातर्भवः । खायंम्रातिकः £ पौनःपुनिकः ।
श्राद्यमित्यादयः॥
नस्तु क्रचित् ॥ ४५॥
नकारस्यलोपो भवति(ऽ) ्विल्च्यानु रोधात्) । तद्धिते
खरे परे(९) । श्रौ डुलो मिः(१०) । च्राभ्नि शमिंः(११ । दे च्रदनो(१२)
समाहते । इरः । च्य दः ॥(१२)
१ तदधितस्वरे ^.; 0.०".येचः; ४. ८ ग्लक्ता° ^. 7.८. पि.
णा. [णि तद्धिते {० °अन्त्यस्व- ९ तदितस्वरे ५.; 1. ६. अ. प्रि. ग.
रादेलोपो. 7०» तद्धिते.
२ परे ए. भ. १० अदेलोमिः (अल?) ^.9.7.;
३ ०. ए. 7. अौद््० 7).
४ 0. ^. ११ अमिशर्मिः ^. ए.
५ लक्षितः ए.; लतः ^. 7. ५. १२ अह्री पा. प.
£ ४. ०११ पुनःपुनभेवः। १३ 7. ५०० क्रचिद्वहणादुपधालो-
७ ए. ०००5 समासे. पः । आद्धिकं-
का० २. ई. ४९.] नानि चतुष्टयम् । ९४९
उवणेस्त्वोत्वमापाद्यः ॥ ४६ ॥
उवण॑स्त्लोत्मापादनीयः । तद्धिते स्वरे ये च अत्यये पर-
तः) ॥ श्रौ पगवः । वाभ्व्यः(२) ॥
एयेऽकदूास्तु दुष्यते ॥ 89 ॥
उवणंस्त॒ लुष्यते । एये मत्यये2 परो । न तु कद्र शब्दस्य ।
कामण्डलेयः । मादर् वादेयः(४)॥ ्रकद्भा दति किम् ॥ काद्रवेया
नागाः॥ $
कायाववावावादेशावौकारोकारयोरपि ॥ ४८॥
श्रोकारौकारयोः स्यानेऽवावावादेशौ कार्यौ । तद्धिते खरे
येच प्रत्यये परे । च्रौपगवः। गव्यम् । नाव्यम् ॥
वृद्धिरादौ सणे ॥ ४९॥
स्वराणां मध्य५)्रादौ खरस्य इद्धि्भवति । सणकारानु-
बन्धे तद्धिते भरत्यये परे £) । शेवः । श्रौ पगवः । कार्पष्छम् ॥ कथं
वासिष्ठः७) । श्रादावित्याकारग्रक्नेषात् ॥ कविदधिकारादुत्तर-
पदस्यापि लच्यतः(८ । अवयवाद्ृद्धनाम्(९)। पूवेवार्षिकम् । अप-
१परे। 7.7. .; प. गण. त्न्णच्. ६ परतः 8. 7.; ण. 1. ; 7. ४.
२ काद्रव्यः। ४.; 7. ०40, भार्गव्यः। ०. प्रत्यये.
प. ००4 कौशिके पत्ये खः । ७ वाशिष्ठः ^. ८. ४.; वयशस्तु । ४.
वधव्यः॥ = लतः ^. ए. ए. ; लकितः प. ;
३ ००. ^. 0. वुद्धिलै्तः +.
४ माद्रवहियः। >. ९ ००. श.
५ 00. 7. भा. ति.
१५० कातन्त्े [का०२. ई. ५०.
रदेमन्तम् । वैके रे देमन्तेकदे रे वषादेमन्ती (१ ॥ सुसवीर्भभ्यो
जनपदस्य च सुपाञ्चालिकः(२)। सवपा च्चालिकः(२) | चरघपा-
ञचालिकः(२) ॥ क्चिदुभयपदस्यापि2 । सौभाग्यम् । सौदहा-
दम् । सक्ुप्रधानाः (४) सिन्धवः । ततरभवः साक्तन्धवः(५ । एव-
= ¶व्या-(६)
मन्ये ऽप्यनुसतव्याः(९) ॥
न य्वोः पदाद्योवद्धिरागसः ॥ ५०॥
दह प्रतिषेधो विधिख गम्यते। ्रादि शब्दः समीपवचनः(७)।
पदस्याद्यो्यकारवकारयोः समीपे ठद्धिनं भवति । तयोखादौ
दृद्धिरागमो भवति। सणकारानुवन्धे८ तद्धिते९)। स्याने ऽन्तर-
तम दूति न्यायाद्१०) यकारद्यैकारो वकारस्यौकारः॥ व्यसने
भवः । वैयसनः(११) । ब्युद यस्या पत्यम् । वैयुद यः(१२) । ख स्याप-
त्यम् । सौवश्चिः । व्याकरणं वेत्त्यधीते वा चैयाकरएः(१२) ॥ य्वोः
समोपद्ति किम् दाध्यश्िः। माष्वञ्चिः। तन्निमित्तो दद्धिरा-
१ श्ैमंतौ भ. पि. ९ ^. ०००5 प्रत्यये परे; ». प्रत्यये
२ °पाञ्ालकः 0. €. परतः
३ ४. ०११ वुद्धिः; पि. वुचिलैषिता ; १० ००... ४..; ऽन्तरतम्यात्। ए.
ए. ०". क्विद्. ` ११ भवं । वैयसनं 1 ५. प.
४ शक्तु° ४. 0. ए.; सक्तः प्र° ^. १२ ब्युदासस्यापत्यम्। ेयुदखः। 8.;
५ शाक्तु° ४. ए. ; चक्तु° 0. च्दयस्वायं 1 ०. प. ब्युद-
६ एवमन्येऽपि । ए. स्यायम् । वयुदस्वः ?.
७ सामोप्यम् प. १३ व्याकरणमधीते । वै° पि.; ०".
८ षण ० ४. #.
का० २. ६. ५०.] नानि चतुष्टयम् । ९५९
` गमो न स्यात्) ॥ पुनडद्धियदणं व्धनाहृद्धिरिति२ ज्ञाप-
नाथैम् २) ॥ क्विदधिकाराद्४) द्वारादीनां चापदायोरपि
दद्धिमरतिषेधो५ द्धिरागमञ्च(& । दारे नियुक्तो) दौवा-
रिकः ॥ द्वार्९) । द्वारपाल(१०) । स्वर । व्यल्कस । स्वस्ति ।
स्वर्(११)। खगेमन । रूपय छत (१२। सखा दु-ग्ट दु (१३) । न् । सव (१४)।
एवमन्ये ऽ प्यनुख्ंव्याः ॥
॥ दति दौर्गसिंद्यां त्तौ नान्नि चतुष्टये तद्धि तपादः खमाप्नः०५)॥
१ तत्िमित्ती° प.; ग्गमोऽपि न
स्यात् 0.7. प.
२ वर्चनावु° ४. 2. ००१ व्ण. ए.
३ ब्युत्पत्य्ं प.
४ चिद पीत्यधिकाराद् ४. प.
५ ^. ०. अपि; चापद्ाय्वोरपि°
7.; चापद्ायोरपि स्वोवुंदि°
षा. प.
£ ^. ए. ००० स्यात्.
७ द्ारनियोगाद् .;.०. ^. ए.
ए द्वीवारिकः ^. 2. ००॥ ग्ट. ए. ;
बौवारपालिकः 8.
९. 079. ^. 7.
१० द्वारपालकः 7.
११ ४. ०. 70" व्यल्कस .
१२ स्फयुरुत् क. ; स्फछतः 9. ; ०.
7.
१३ सवादु । 7.
१४ ख ^.; स्वनसखयाम7.; खनसु।
ए.
१५ तद्धितः पाद्ः० 188. दर्व्ध 1;
1. प. ००. नान्न चतुष्टये; .
००. चतुष्टये ; °तद्धितप्रकरणं
समाप्तं । ष.
रभरर् कातन्त [का० २.९. ३.
॥ च्रयाख्यातम् ॥
अथय परस्मेपदानि ॥१॥
चअ्रयानन्तराि त्यादीनि स्यामदिपर्यन्तानि पर स्तैपद संज्ञ-
कानि भवन्ति । नव पराण्यात्मन इत्युक्तिबाधया पूवि नवेव (१)
वचनानि सवासां विभक्तीनामिति ॥ अर्थस्य विभच्ननादिभक्तय
दरति। ति तस् अन्ति। सि थस् थ। भि वस् मस् । एवं सर्व॑च।
परस्मैपदप्रदेशाः गेषात्(२) कर्तरि परस्मैपद म् [का०२. २.४७]
द्रत्येवमादयः॥
नव पराण्यात्मने ॥ २॥
श्रय पराणि(२ नव नव वचनान्यात्मनेपद संज्ञकानि(४) भव-
न्ति। पदानीति गम्यते॥ ते राते अन्ते। सेश्रायेष्वे। ए वदे मदे।
एवं सवेच ॥ ्रत्मनेपदम्रदेणाः । आत्मनेपदानि भावकर्मणोः
[का०२.२. ४०] दृत्येवमादयः॥
चीणि चीणि प्रथममध्यमोचमाः॥3॥
परसरैपद्ानामात्मनेपदानां च््ौखि चीणि वचनानि म्रय-
ममष्यमो त्तमसंज्ञकानि भवन्ति यथासंख्यम् । ति । तस । अन्ति ।
१ नव नव ए. ३ अथानन्तराणि पराणि ^.
२ शेषाः ^. ४ °संन्नानि ^.
का०२.९.५.] अख्यातम् । ९५
दति प्रथमः ॥ सि। यस् । य । इति मध्यमः ॥ मि । वस् । मस् ।
इत्युत्तमः ॥ ते । त्राते । रन्ते । दति प्रथमः ॥ से। ्राये।ष्वे।
दति मध्यमः ॥ ए । वदे । महे । इत्युत्तमः । एवं मवे ॥ संज्ञाप्र-
~> =
देशाः । नान्नि प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः । युञ्मदि मध्यमः । च्रस्म-
दुत्तमः [का०द्.९. ५-७] दूत्येवमादयः॥
युगपद्चने परः पुरूषाराम् ॥ ४ ॥
युगपदेककालाथैः। युगपद चन -एकक्रियाकालाभिघाने पुरू-
षाणां मध्ये यः परः सभवति। सचत्वं चाद्ं च पचामः। सच
त्वं चां चापाच्छ। सचत्वं चाहं च पच्यामः॥ वचनमतन्लम् ।
सच त्वं च पचथयः। त्वं चाद्दं च पचावः॥ युगपद्चनद्रतिकिम् ।
स पचति । लं पच्छसि। अदमपाक्मिति भिन्रकालोक्तौ वयमपा-
च्छेति मा शत्(१)॥ वचनयणं युगपददिषये मा गत् । ख पचति।
त्वं पचसि । अदं पचा मीत्येवं प्राप्नोति॥ अरप्रत्तौ पयायेवा प्राप्त
परिभाषेयम् ॥
नान्नि प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः ॥५॥
नान्नि प्रयुज्यमाने ऽ प्रयुज्यमानेऽपि प्रथमः पुरुषो भवति ।
म पचति । तौ पचतः । ते पचन्ति । स पचते । तौ पचेते । ते पचन्ते।
एवं पच्यते चटः । पच्येते घटौ । पच्यन्ते घटाः ॥ श्रभरयुज्यमाने
ऽपि । पचति । पचतः । पचन्ति । एवं सवच ॥ प्रयुज्यमानग्रहणं
१४. ००. "०7 सच त्वं चाहं च पच्यामः।
९५४ कातन्त [का०द.९.८.
किम् । घातुना युक्ते यथा स्यात् । तेन देवद् त्तेन दन्यसे लम् ।
मध्यम एव युग्रद्योगात् ॥
युष्मदि मध्यमः ॥ ६॥
युश्मदि प्रयुज्यमाने ऽप्रयुज्यमाने ऽपि मध्यमः पुरूषो भवति।
त्वं पचसि । युवां पचथः । यूयं पचथ ॥ अप्रयुज्यमाने ऽपि । पचसि।
पचथः । पचथ । एवं सवं च ॥ प्रयुज्यमानयदणं किंम् । लया पच्यत
श्रोदनः॥
ऋ स्मद्यु्तमः ॥ 9 ॥
श्रस्मदि प्रयुज्यमाने ऽ प्रयुज्यमाने ऽ णुत्तमः पुरूषो भवति ।
अदं पचामि। च्रावां पचावः। वयं पचामः॥ श्रप्रयुज्यमानेऽपि।
पचामि । पचावः । पचामः । एवं (१ सर्वत्र) ॥
अवं त्वं संपद्यते। अनदमदं संपद्यते । त्वद्भवति । मद्धवतीति भवि-
तव्यमेव । यृद्रदस्म्दोर्गौणत्वात् । वन्मदी तु शब्द माचाश्रय-
लात्(२॥ एदि मन्ये रयेन यास्यसि ॥ यातस्ते पितेति । खविषय
एव (२, मध्यमोत्तमौ ॥
अदान् दाधौ दा॥४॥
दाप्दैपौ वज॑विला दाधावित्ये तौ (४) द्ासंज्ञको (५ भवतः ।
१ 0०. 8. ४ दाघा दवेत ८.
२ शन्द् माश्रयत्वात् ४. ५ °संन्नौ 8.
३ ००. 4.
का० रे. ९. ९०.1 आख्यातम् । ९५१
दीयते । धीयते । ॥ अदाविति किम् । दायन्ते ब्रीदयः । निदा-
यन्ते भाजनानि । पकारो ऽयं गणे मतिषेधाथं एव निर्दिश्यते ॥
क्ियाभावो धातुः ॥ ९॥
यः शब्दः क्रियां भावयति प्रतिपादयति स धाद्संन्ञो भव-
ति । भवति । अत्ति । जुदोति । दीव्यति । सुनोति । तुदति ।
रुणद्धि । तनोति । क्रीणाति । चोरयति) ॥ क्रियत इति क्रिया
साध्यमुच्यते । खा च पुवापरीग्डतावयवैव ॥ कथं तदं । रस्ति ।
नग्यति । वेते माखादः । संयुज्यते । सखमवेति। सत्ता नित्यता ।
अभावो नाशः। खेतसंयोगावपि गुणौ । समवायो ऽप्यथान्तरम्।
सत्यमिद दि साघनायत्तोदयं(र सर्व॑म् अरतस्तदधोनतया सिद्ध-
मपि क्रियालेनावभासते2) । क्रिचाकारकव्यव इतेरवुद्यवस्थानिन-
न्धनात् । तथा गतिवदनेकदे ओ विध्यवयवे(४)ऽपि । अद्रो जायत
दरति जन्म चाग्डत् । प्रादुभाव एवेति । च्रथवा जायते विेषेणणो-
पलभ्यते । श्रतो ऽ ङुरस्य करत् । तथा चोक्तम् ।
यावत् सिद्धमसिद्धं वा साध्यलेन प्रतीयते।
श्राञ्चितक्रमरूपवात् सा क्रियेत्यभिधीयते ॥
धातुप्रदेशाः । घातोख डेतौ [का० २. २. १०] द्रत्येवमाद यः ॥
काटे ॥ १०॥
काल द्रति सक्नम्यन्तमनुङूतम् । काल द्रत्यधिरतं वेदित-
१ 8. ०००, चिन्तयति । ३ °अवभाषति १188.
२ साघनात्तो ^. ४ विदि अवयवे ए.
९५६९ कातन्तत [का० ३. ९. ९४.
व्यम् । तेन साधने वतमाने ऽतीते भविव्यति च नस्यात् । यामं
गतो गमिष्यति चायं देवदत्तः रामो वनमगच्छनत् । बलिरिन्द्रो
भविव्यति ॥ वर्तमानादिभिः किम् । धातोर्विंशेषणं द्रव्यस्य वेति
मदेदेऽयमधिकारः। नित्यो व्यापो संप्रतिश्धतभविच्यतक्रियायो-
गाद्ाकाशकल्प एको द्रव्यस्थो भिद्यते कालः ॥
संप्रति वतेमाना ॥ ११॥
संप्रतिकाले वर्तमाना विभक्रिभ॑वति। पचति । यजते ॥ स्वसं-
ज्ञयैव कालो विशिष्यते ॥ संप्रतीति किम् । तस्थुः । स्थास्यन्ति
गिरयः ॥
स्मेनातीते ॥ १२॥
समशब्देन (१) योगे ऽ तीते काले वर्तमाना विभक्तिभंवति ।
ददतिस्म तरिपुरं दरः। इति स्म जनः कथययति॥ अरतीतविषया-
णां बाधको ऽयम् ॥
पोषा ॥ १३॥
अतीते काले परोच्ा विभक्रिभैवति। जघान कंसं किल वा-
सुदेवः। कटं चक्रे देवदत्तः ॥
भरूतकरणवत्यश्च ॥ १४ ॥
तकालः करणं तदिद्यते यासामिति । पारिशेष्याद् इस्त-
१ सेन ^.; सेन शब्देन ४.
का०२. ९. २६.] आख्यातम् । ९५७ `
न्यद्यतनीक्रियातिपत्तय एव रूढाः । एता तकर णएवत्यस्तिखो
विभक्तयो ऽ तीते काले भवन्ति । अकरोत् । अरकार्घोत् । च्रकरि-
स्यत् ॥
भविष्यति भविष्यन्त्या शीःश्वस्तन्यः ॥ १५॥
भविय्यति काले भविय्यन्त्याशोः-खस्तन्यस्तिस्ो विभक्रयो भव-
न्ति। कटं करिव्यति। शक्रं वध्यात् । रोदनं भोक्ता ॥
तासां स्वसंज्लाभिः काटविशेषः ॥ १६ ॥
तासां वर्तमानादीनां खसंज्ञाभिः कालस्य विषो ज्ञेयः ।
तेन वर्तमाने काले वतमाना । वतेत दति वर्तमानः । प्रारम्भो
ऽपरिसमाधिः॥ मांसंन खाद्ति। इद कमारः क्रोडन्ति। तिष्ट
न्ति पर्वताः। कद्ागतोऽचि। एष आगच्छछामि। कद्ागमिग्यसि ।
एष गच्चछामि॥
परोखेऽ तीति काले परोकेति। अक्वाणं परं परो्म् । दद्दिया-
णामविषय दत्यर्यः॥ कथं सुप्तो ऽदं किं विललाप। मन्तोऽद्ंविं
विचचार । चित्तस्य विदेपात् ॥ नादं कलिङ्गं जगाम । इति गम-
नदोषभयात्रत्य चमप्यपन्हुते ॥ परो लोकविज्ञाते प्रयोक्तु शेन-
योग्यलात्य रो चस्या विवच्ायां दस्तन्यपि । अयजत् । इयाज ।
खतोऽपि चाविवक्वा। यथानृदरा कन्येति ॥
दयस्तने ऽ तीते काले द्यस्तनी । द्ोभवः कालो स्तनः । अदय द्यो
वाभुच्छदोति व्यामिच्रे संनिधानाद्दयतनी॥
९१ कातन्त [का० २.९. ९६.
अद्यतने ऽतीते मा) ऽद्यतनी । श्रद्यभावोऽद्यतनः।चान्या-
स्वादुत्यानादा न्याय्याच्च संवेशनाददः। उभयतो ऽधराचं(रवा
लोकतः सिद्धम् ॥ कथम् अ्रमुचावात्सं सकलां रात्रिंजागरितः।
रातेरप्रभावलादद्यतनमिव३) कालं मन्यते। यो मृद्धतंमपि स्तः
सोऽ नद्यतन(४) जानन्न् अमु चावसमित्याद ॥ अगमाम घोषान् ।
अपाम पय दूति दस्तनस्याविवक्ैव द्योऽ गमाम घोषानिति
पदार्थंद्यस्तने द्यस्तनी न वाक्याथ दति मतम् ॥
क्रियातिपत्तावतीते काले क्रियातिपत्तिरिति। एधां ेदलप्स्यत।
च्रोदनमपच्छत् । भविय्यति क्रियातिपतने भविव्यन्तयेव ॥
भविष्यति (५) काले ५) भविव्यन्ती(५)। भविव्यत्कालस्य भविव्यदिशे-
षणात् । श्रद्यश्धो वा गमिय्यतीति खस्तनीमपि वाधते॥
आ शर्ते भविग्यति काल त्राः । च्रनागतस्ेष्टायेस्य लाभेना-
विष्करणमाणीः। श्रा द्विष्यदिषयेव । यदस्या भविव्यदिधानं (£)
तत् सुखप्रतिपत््यथेम् ॥
श्चोभवः कालः स्तनः । स चाय विष्यन् । यदस्या भविव्यदि-
घानं(£) तच्छा मान्यप्रतिपत्तय्थ॑म्(७) । खो गमिव्यति। मासेन गमि-
स्यतीति पद संस्कारात् ॥ अन्वर्थ संज्ञायाः८) प्रायो ढत्तितवात् शङ-
रः(९) स्यादिति । परिभाषेयम् ॥
१ काले ४. & यदस्या्चवि° ४.
२ उभयतोरधराच ए. ७ सामान्यभविष्यत्रतिपत्यधै ४ए.;
३ राैरभावत्वाद्० ए.; °प्रभात- सामान्यसुखप्रति° ए.
त्वाद० ^. ८ °संच्नया ^.
४ ऽव्यतनं ए. ९ सद्धरः £.
५ 0). 7.
का० र. ९. ९७.] आख्यातम् । ९५९
प्रयोगतश्च ॥ १७ ॥
अयुज्यत दूति प्रयोगः । प्रयोगाद्वधेः कालस्य विशेषो
ज्ञेयः । ्रथात्पद्ान्तरसंबन्धे । यावह्ुङ्घे ततो व्रजति । भविव्यत्ता
गम्यते । भविव्यन्ती विवच्चायां तु यावच्छब्दस्याप्रयोग एव ॥ अघोष्व
माएवक पुरा विद्योतते विद्युत् । चिप्र करु कटं पुरा गच्छसि
रामम् । वतंमानसा मीष्यस्व(१) तद्र देन यदणएम् (२) । पुरा शब्दा-
द्वविय्यदवगमे सुति तद्ा तस्य वर्तमानता वा(२॥ कद्ाकर्ददियोगे
वतंमानाभविष्यन्तीखस्तन्यः । कदा गुद्धे । कदा भोच्ते। कदा
भोक्ता । कदं भद्ध । कदं भो च्छते । कदं भोक्ता ॥ (४)भविव्यति
परोच्तादयोऽपि। कदा वुभुजे । कदा भुक्तः । कदा भूक्तवान्॥
तया किमो विभक्रिडतरडतमान्तस्य प्रयोगे लिष्छायां गम्यमा-
नायाम्(५)। भविव्यति(&) भविष्यति सामान्ये । को भवतां भित्तं
ददाति दास्यति दाता वा । कतरो भवतां कतमो भवतां
भिचा ददाति दास्यति दाता वा॥ श्रूतविदिता रपि दूश्यन्ते।
को भवतां (= पाटलिपु्रमगच्छत् । ्रगमदिति वा ॥ तया लि-
प्स्यमानात्(९) सिद्धावपि । यो भवतां भिक्तां ददाति दास्यति
दातावा सख सखगलोकं याति यास्यतियातावा। यो भवतां भि-
चामद्ात् स स्वर्गलोकमगमदिति(१०) । एवमन्ये ऽ प्यनुसतेव्याः ॥
१ वर्तमाने सा० ^. ६ ००. ष.
२ हणात् ए. ७ भवतः ^.
३ ००. ^. ए. ८ ४. ०००५ भिचा ददाति.
४ एवे भग ८. ९ लिष्स्यमाना ४.
५ 0. ४. १० गदति वा४.
१६० कातन्त्र [का० र्. ९. २०.
पच्चम्यनुमतो ॥ १४ ॥
कदुमिच्छतो ऽनुज्ञानुमतिः। सा च वतेमानभविव्यदिष-
चेव(१ । अनुमतौ वतेमानाद्धातोः पञ्चमो भवति । एवं कुरू 1
कटं कुर् ष्णां हिन्दि। भज माम् । कुरू द्याम् ॥
समथेनाश्िषोश्च ॥ १९॥
पहर शक्यस्य वस्तुनो ऽध्यवसायः समर्थना । दृष्टा येस्ा शंस-
नमाशरोः । समर्यनाररिषोख वतमानाद्धातोः पच्चमी भवति।
प्वैतमय्युत्याटयानि ॥ समुद्रमपि शोषयाणि(र२) । क्िद्ाद ।
समुद्र: शोषयितुमशक्यः। स च्राद। समुद्रमपि शोषयाणतिसम-
यैयति मतमस्य ॥ च्रारिषि च । जीवतु भवान् । नन्दतु भवान् ।
अपि शिरसा पर्वतं भिन्द्यात् । चपि सिच्चेन्मूलसदखमिति विधौ
सप्तमी । अपिशब्दो ऽ च संभावने(3) प्रयोगतञ्चेति सिद्धम् ॥ नचि
छाशंसनमपि प्रार्थनमेव । सत्यम् । आआशोर्विभक्या बाधिता पञ्चमो
यथास्यादिति वचनम् ॥
विध्यादिषु सप्नमी च ॥ २०॥
विध्यादिषु वतमानाद्धातोः सक्नमो भवति पञ्चमी च(४।
^ विधिरज्ञातज्ञापनमेव। कटं कुयात् । कटं करोतु भवान् ॥ यच
^ अ्त्याख्याने म्रत्यवायस्तज्निमन्तएम्(५) । ट भुञ्जीत । दद शुद्धां
१ वतमानाभ° ^. 8 च भवति ए.
२ शोषयानीति 7. ५ म्रत्यवाय° ^.
३ ४. ००० वतैते.
का००द.९.२९.] च्राख्यातम् । ९६९
१
भवान् ॥ यच प्रत्याख्याने कामचारस्तद्ामन्ल्रणम् । इदासोत।
दास्तां भवान् ॥ सत्कार पूवको व्यापारो ऽष्येषणम् । माणएवक-
मध्यापयेद् चध्यापयत्(१) भवान् ॥ निरूपणा सप्र: कि नृ खलु
भो व्याकरणमधोयोय(२)। उत च्छन्दो ऽधोयोय(२। किंनु खलु
भो व्याकरण मध्ययै(2) । उत ऋ न्दो ऽध्यचै(२)॥ याञ्वा ्रार्थना।
लभेय भित्तम् । देहि मे भिक्ठाम् ॥ त्रैव्यप्राप्तकालयोरपि सप्तमी
पञ्चमी(४) स्यादेवेति मतम् । प्रेषितस्तवं यामं गच्छेः । ग्रामं गच्छ ।
भाक्षस्ते कालः कटकरणे । करं र्यात् कटं करोतु भवान् ॥
कथं विदध्यात् । निमन्त्रयेत् । ्रामन्लरयेत् । अधोच्छेत् । सं्-
च्छत् । प्रार्थयेत् । रत्य रूपेषु विध्यादिषु तयोविधानात् । यदा
त प्रत्यर्थस्य न कर्तव्यता तद्ा विद्धातीत्यादयः सिद्धाः ॥
क्रियासमभिहार ५ सवेकारेषु मध्यमेकव चनं पञ्च-
म्याः ॥ २१॥
क्रियायाः समभिद्ारः(५) पौनःपून्यं ख्शार्यो वा । क्रिया-
समभिद्ारे५ वर्तमानाद्धातोः सर्वक्रियाकालेषु मध्यजैकवचनं
भवति पञ्चम्याः । लुनोदि लुनीदि। दत्येवायं लुनाति । लुनीतः ।
लुनन्ति । लुनासि । लुनोयः। लुनीथ । लुनामि । लुनीवः ।
लुनीमः । च्रलुनात् । लविय्यति ॥ अरधीव्वाधीव्व । इत्येवायम-
१ 07. 4. ४ सप्तम्यपि ४.
२ °अधोय। ^. ५ °समविदारे ०५८. ^.
३ °्रध्ये। ^.
11
१६२ कातन्त [का० २.९.२२.
धीते । अ्रघ्येत१) । अभ्येव्यते ॥ सवैक्रियाकालेष्िति वचनात्संख्या-
विशेषो(र) न गम्यत दत्यनुप्रयोगः । प्रत्यासन्तेस्तेनेव धातुना
कारकेेति सुखाथमेवेदम् । अन्यया । एवमसौ त्वरावान् यद्-
न्यानपि प्रेरयन् क्रियां करोतोति विवक्तया ३) सिभ्यति ॥ तथा ।
लुनीत लुनीत । इत्येवायं यूयं लुन (४) । अधीष्वमधोष्वमिल्ये
वायं यूयमधीष्वे ॥ तथा भ्राग्रमट । मठमट । खदूरमट । स्या
न्यपिधानमर । दृत्येवायमर तोत्यादयो विव्ताः(५) ॥
मायोगे ऽद्यतनी ॥ २२॥
माश्ब्देन योगे(&) धातोरद्यतनी भवति । मा कार्षीत् ।
मा भवान्पारीत् ॥ कथं मा भवतु । तस्य पापंमा करिय्यतीति
निरनुवन्धय्रदणात् ॥ डननुबन्धमायोगे(ऽ) न स्यादिति केचित् ॥
वर्तमानभत्रिव्यदिषयाणणां वाघको ऽयम् ॥
मास्मयोगे ह्यस्तनी च ॥ २३ ॥
मास्मशब्देन योगे(र) घातो स्तनी भवति । चकारादयत-
नीच। मास्म करोत् । मास्म कार्षोत् ॥ यस्तेऽपीच्छन्ति
केचित् । स करोन्मा ॥ एयग्योगात् केवलमायोगे न स्यात् ॥
१ अध्येत । ^. ए. ५ विवच्ता ^. .; धानम अरती-
२ संख्यादिर्विशेषो ए. त्वादयो विवत्ताः॥ ए.
३ विवत्ता ४. & माशब्दयोगे ^.
४ लुनीय सुनीथ ^. ७ °यहणे° ^.; °नानुबन्ध० ए.
८ ए. ०१०० वतेमानाद्-
का०२.९.२७.] आख्यातम् 1 ९६२
वतमाना ॥ २४ ॥
ति तस् श्रन्ति। सि थस् थ। मि वम् मस् ॥ ते राते अन्ते।
सेश्रायेष्वे। ए वदे मदे॥ इमानि वचनानि व्तमानासंज्ञकानि
भवन्ति ॥ वर्तमानाप्रदेशाः । संप्रति वर्तमाना [का०२. ९. ९९]
दृूत्येवमादयः॥
सप्तमी ॥ २५॥
यात् याताम् युख् । यास् यातम् यात। याम् यावयाम॥
ईत ईयाताम् ईरन् । ईैयास् ईयाथाम् ईध्वम् । ईय ईवहि
ईैमदि॥ दमानि वचनानि सप्नमीसंज्ञकानि भवन्ति ॥ सप्तमीम्र-
देशाः । विध्यादिषु पक्तमो च [का० द्. २. २०] इत्येवमादयः ॥
पञ्चमी ॥ २६॥
तु ताम् अन्तु । दितम् त। आनि च्रावच्राम॥ ताम्
तरताम् च्रन्ताम् । खश्राथाम् ध्वम् । रे ्रावद्दे ्मदे॥ दमा-
नि वचनानि पञ्चमीसंन्ञकानि भवन्ति ॥ पञ्च मीप्रदे णाः । पञ्चम्य-
नुमतौ [का०द्.९. १८] इत्येवमादयः ॥
ह्यस्तनी ॥ २७ ॥
दि ताम् श्रन् । सितम् त। श्रम् वम॥तश्राताम् अन्त।
थास् च्राथाम् ध्वम् । द वहि मदि ॥ इमानि वचनानि स्त-
नीसंज्ञकानि भवन्ति ॥ दस्तनीप्रदेशाः । मास्मयोगे स्तनो
[का० र. ९. २२] दरत्येवमादयः॥
१६४ कातन्त [का० ट्. ९. २९.
एवमेवाद्यतनी ॥ २४॥
एवमेवाद्यतनी भवति ॥ चअरद्यतनीप्रदेशाः । मायोगे ऽद्यतनो
[का०२. १. २२] इत्येवमादयः ॥
परोषा ॥ २९॥
श्रर् तुस् उस् । यल्(१ ्रयुस् अ । अट् वम॥ एआ्राते
दरो । सेत्रायेष्वे। ए वहे मदे॥ इमानि वचनानि परोक्तासंज्ञ-
कानि भवंन्ति॥ परोक्ठाप्रदेशाः। परोच्वा [का० २. ९.९३] दत्ये-
वमादय+॥
श्वस्तनी ॥ 3३०॥
तातारौ तारम् । तासि तास्यस् तास्व । तासि ताखस्
तास्मस् ॥ ता तारौ तारम् । तासे तासाये ताध्वे । तादे ताखदे
तास्महे ॥ दूमानि वचनानि अस्तनीसंज्ञकानि भवन्ति ॥ अ्रस्तनी-
म्देशाः। भविष्यति भवि्यन्या भीः स्तन्य: [का० ३.१.२५] दूत्ये-
वमादयः॥
साशीः॥ ३१॥
यात् यास्ताम्(२) यासुस् । यास् यास्तम् यास । याषम
याखयास्म॥ सीष्ट रोयास्ताम् सीरन् । सीष्ठास् सोयास्थाम्(२)
सीष्वम् । सीय सोवदहि सोमदि॥ टूमानि वचनान्याभौ संन्ञकानि
-----________-----_~__~_~__~-
१ थस् ^. ३ सीयास्तां 1198.
२ याताम् । ^.
का २.९. २४.] आख्यातम् । ९६५
भवन्ति ॥ आआशःप्रदेशाः । आशिषि च परस [का०२. ५.२२]
दत्येवमादयः॥
स्यसंहितानि त्यादीनि भविष्यन्ती ॥ ३२॥
धातोः पराणि स्येन खंडितानि^ त्या दीनि भविग्यन्तोसंज्ञ-
कानि भवन्ति(२ । स्यति स्यतस् स्यन्ति । स्यसि स्ययस् स्वय । स्यामि
स्यावस् स्यामस् ॥ स्यते स्येते स्यन्ते । स्यसे स्येथे स्यध्वे । स्ये स्या वद्
स्यामरे(२)॥ भविष्यन्तो प्रदे णाः । भविष्यति भविष्यन्त्या शीः खस्तन्यः
[का० ३. २. ९५] दत्येवमादयः॥
द्यादीनि ४) च्ियातिप्चिः ॥ ३३ ॥
धातोः पराणि स्येन संडितानि५) दद्यादीनि(४) क्रियाति-
त्तिसंज्ञकानि भवन्ति । स्यत् त्यताम् स्यन् । स्यस् स्यतम् स्यत ।
स्यम् स्याव स्याम ॥ स्यत स्येताम् स्वन्त । स्ययास स्येयाम् स्यध्वम् ।
स्ये स्यावदि स्या मदि ॥ क्रियातिपन्निप्रदेशाः । अङ् धालादिद्ये-
स्तन्यद्यतनीक्रियातिपन्तिषु [का० र. ८. ९६] दरत्येवमादयः॥
एताः पवौ चार्प्रसिद्धाः संज्ञा (£) चन्या दद ज्ञाष्यन्ते (७) ॥
षडाद्याः सावेधातुकम् ॥ ३४ ॥
चषा विभक्रोनामाद्या वर्त॑मानासप्तमोपञ्चमो द्यस्तन्यः (= षा-
१ स्यरसंहितानि ^. ५ स्यसंहितानि ^. ए.
२8. ०. धातोः & ००. 8.
३ ४. ०००, बमानि वचनानि भवि- ७ ऋप्यन्ते 8.
च्यन्तीसश्ञकानि भवन्ति । ख 8. ०००० चतसखो विभक्तयः
४ त्यादीनि ^.
१६६ कातन्त्र [का०२.२.२.
व॑धातुकसंज्ञा(१) भवन्ति ॥ सार्वधातुकप्रदेशाः । जुदोत्यादीनां
सावधातुके [का० २.३. ८] दूत्येवमादयः॥
॥ दति दौ्मसिंद्यां छत्तावाख्याते प्रयमः पादः समाप्तः ॥
प्रत्ययः परः ॥१॥
प्रतीयते येनार्थः सप्रत्यय दति रूटिः । ययाप्रत्ययात्रयमं
क्रियत द्रति प्रकूतिः। भ्रृतेः परः प्रत्ययो वेदितव्यः । टचः ।
श्रश्वकः । यावकः । खद्धा । श्रौ पगवः। जुगु्ते । गोपायति ।
कतं । कतव्य: ॥ अनियमे प्राने परिभाषेयं विध्यङ्गशेषण्डता वा ॥
गुपतिज्किद्यः सन् ॥ २॥
गुपतिज्किद्ः(२) सन् परो भवति खाय । जुगुष्एते माम् ।
तितिचते तपस्तापसः । विविकित्सति मे मनः । विकित्सत्यातुरं
वैयः। रिपुं चिकित्सति । चिकित्थानि२) केषे दणानि॥
गुपो बधेख निन्दायां चयायां च तथा तिजः।
संशये च रतोकारे कितः सन्नभिधीयते ॥
अ्रकारोञ्चारणं किम् । खरादेदिंतीयस् [का०२.३.२] दतिदि-
वंचना्थैम् । तेनाथोान्मतीषिषति ॥
१ °संन्ञकानि ए. ३ चिकित्सानि ४.
२ एभ्यः 8.
का०द्.२.५.] च्राख्यातम् । ९६७
मानबधदानश्णन्भ्यो दीधेश्वाभ्यासस्य ॥३॥ 1
मानादिग्यः खन् परो भवति सार्य । दीर्धञचैषामभग्यासस्येतो
भवति। मीमां सते । बीभत्सते । दीदांसते । शो शां खते ॥ चअभ्याखवि-
कारेष्वपवादो नोत्छर बाधते ॥ कथम् अवदानम् । निशानमि-
ति यतेः श्छतेञख युटा१ सिद्धम् ॥ चोरादिकेन मानः। मानयति॥
दान् शान् उभयम् । कित्र ॥
धात्तोवेा तुमन्तादिच्छतिनेककतैकात् ॥ ४॥
वा तुमन्तो यसेति वियद: । वा ठमन्ताद्धातोरि च्छतिने-
ककटढंकात् सन् परो भवति । कदमिच्छति । चिकीर्षति । भोक्तु-
मिच्छति । बुभुक्ते ॥ सना द्योतितलादिषेरभ्रयोगः । केचित्
सनि चानिरि [का० द. ५. ७] दति ज्ञापकात् तुमविषयादि-
त्याः ॥ धातोरिति किम् । भाचिकीर्ष॑त् ॥ तुमन्तादिति किम् ।
भोजनमिच्छति ॥ इच्छायामिति द्ध एककटढेकादिति सखष्टा-
यम् ॥ इ च्छासनन्तात्सन्न भवति खात्मनि क्रियाविरोधात् ॥ कथं
नदोकरूलं पिपतिषति । खा मुमूषेति । यथया वाक्यं तयेदं विवचये-
तिर मतम् ॥
नान्न सात्मेच्छायां यिन् ॥५॥
नाच आआत्मेच्छायामर्य यिन् परो भवति । पुचमिच्छति ।
पुत्रीयति । एवं चटीयति ॥ श्रात्म न्दो ऽ चध्यात्मवचन एव
१ जुटा ^.; वयते खत युटा 8. २ विवकचेति ॥ ^. ए.
श्य कातन्त्र [का०द.२.स.
मन्दधियां सुखाः । भ्रातुः पुचमिच्छति । महान्तं पुरमिच्छ-
ति । आत्मनः पुचमिच्छतोति सापेक्तत्वात् । भ्वाद्पुत्रीयतीति
युक्ता्थैलात् ॥ इच्छया(१) नान्बरः संबन्धाद् दा चेणेच्छतीत्यकम-
णोनस्यात् सापेक्तवात् ॥ व्यवसितवास्मरणणाद् मान्ताव्ययाभ्यां
नस्यात् । किमिच्छति । स्तरिच्चछति॥
काम्य च॥६॥
नासर ्रात्मेच्छायाम्यं काम्यः परो भवति। चकारायिंख।
एतच्च त रार्थमेवानन्तरः काम्यो मा ग्छदिति(२। पचमिच्छति।
पुचकाम्यति । ददंकाम्यति(२ । स्वःकाम्यति २ ॥
उपमानादाचरि ॥ ७9 ॥
(४)उपमानानाखर ्राचारे ऽभिधेये यिन् परो भवति। पुच-
मिवाचरति । पुत्रीयति माणवकम् । माणवकादि दितीया
नोक्तार्येति ॥ आआघारादपि स्याद् निरपेक्तवात् । कुचखामिवाच-
रति। कुटोयति मरासार्॥
कतुरायिः सलोपश्च ॥४८॥
कतुरुपमानान्ान्न च्राचारे ऽ भिधेय श्रायिः परो भवति
सलोपख यथासंभवम् (५) । श्येन दवाचरति 1 श्येनायते । एवं
१ इच्छाया. ४ उपभितिरूपमाणं । उप० ए. ;
२ माभूत् । ^. कतुरूप ४.
३ 07. ^. प ००.
का०द.२.र८.] च्राख्यातम् । ९९९.
सारखायते% 1 ्रोजायते। अप्रा यते । पयायते । पयस्यते! वा-
शब्द सेष्टाथैतात् ॥ अये लोपः। गर्दभ दूवाचरति। गदंभति।
अरखतीति मतम् ॥ कथं गल्भते । क्तीवते(२) । दो डते । एत च्रात्म-
नेपदिनः । म्रत्ययान्तत्वादामिष्यत एव ॥
श्रोजसो ऽप्छरसो नित्यं पयसो तु विभाषया ।
आयिलोपञ विज्ञेयो न चासो गर्दभत्यपिर॥
तया यर्थ भृशादेस्तसोर्लोपञचेति । अग्शो श्रो भवति। ग्टशा-
यति । एवम् उन्मनायते । दुर्मनायते ॥ वेदत् । वेद्ायते॥ शत् ।
शच्ायते ॥ वावचनाच्चिरपि ४) । टीभवति५। अरष्टशो यो
ग्टश्नो भवति ख चश दूवाचरति । सादृश्यादभेदो वस्तन द्रति
मतम् । तलोपेष्टिरिति ॥ तथा (९ डाक्लोदितादिभ्यश च्रे ।
परटपटावति। पटपटायते 1 लोदितायति। लोदितायते। यजा-
दिषुपाटठद्व्यते॥ कष्टाय कर्मे क्रामति। कष्टायते। एवं पापा-
यते । कल्तायते। सचायति(ऽ) । गदनायते॥ पापटत्तिभ्यो ऽन्य
न भवति । कष्टाय तपे क्रामति ॥ रोमन्यं वतेयति । रोम-
न्थायते गौः । दनु चलन(८ एवेद न स्यात् । कीटो रोमन्यं
वर्तयति ॥ बा्यमुदमति (९) । ना व्ययते) । एवसु यते (११)।
१ परायते । ए. ७ श्रचायते ए.; छच्छायते ए.
२ क्रोभते ^. ८ हनु° ^.
३ गदंभित्यपि 8. ९ वास्मुन्रमयति ^. ; वास्पसुदध-
४ श्चीरपि ^. मयति 8.
५ 0०. ^~ १० षास्ायते ^. ए. ए.
& तथाच. ११ ऊष्मायते ^. ए.
९७० कातन्त् [का०२.२. ९.
फेनायते ॥ सुखादीनि वेद यते । सुखं १) वेद यते१। सुखायते ।
एवं१ दुःखायते ॥ शब्दादीनि करोति । शब्दं(१) करोति१।
शब्दायते। एवं वेरायते। कलहायते ॥ नमस्तपोवरि समस्त चिन्।
नमस्करोति । नमस्यति देवान् । एवं तपस्यति अ चन् । वरिव-
स्यति गुरून् ॥ चिङ् आरा खयं । त्राय चिं करोति । वचिचो-
यते॥ कण्ड्वादिभ्यो यन्(२। क ण्ड्ञ्(२)। कण्डुं(४)करोति। कण्डू
यति(५)। कण्डूयते ॥ मरीङ्ः। मरीयते। दत्यादयो ऽप्यनुसतेव्याः।
एतत्सर्व वाशब्देन(£) बह्लार्थेन वा सिद्धम् ॥
इन कारितं धात्वर्थे ॥ ९॥
धात्वथं(७क्रियाना्र दन् परो भवति धालर्येस च कारि-
तसन्ञकः । दलि कलिं ्ाति। दलयति । कलयति । एवं कतय-
ति। वणैयति । लचयति ॥ द्ध स्तानि (२८, विदन्ति । विद स्तयति(९॥
वस्तं समाच्चादयति। संवस्तरयति ॥ वर्म॑णा संनद्यति । संवम-
यति ॥ चूर्तेर वध्वसते। अवचूएंयति(१०॥
तत्करोति । तदाचष्टे ॥ मुण्डं करोति । मुण्डयति । एवं मिश्र-
यति । स्च्छएयति (११) । लवणएयति । सूचयति (१२) । पयो ्रतय-
१ 070. ए.
८ तुस्तानि 7.
स्यण् ए. ९ वितुस्तयति ४.
३ कण्डूञ् ए.; ०. 5. १० ६. ०००, तूज्ञेरवकुष्णाति । अव-
४ कष्डुं ए. तुलयति ।
५००.४. ११ खच्यति ^.
& ००. 4. ५१२ ००, 4.
७ घालर्धः ८.
का० २. २.९०.1 छराख्यातम् । ९७९
ति। पयो मुद्ध दति गम्यते । टषलान्नं त्रतयति । मुङ्ख इत्यथैः ॥
सत्य माचष्टे । सत्यापयति । एवम् चरथो पयति । वेदापयति ॥ भि-
यमा चष्टे। मापयति । ्ावागमख ॥ तेनातिक्रामति । दस्िना-
तिक्रामति । शअरतिदस्तयति ॥ कर्टकरणा्य । वीणयोपगायति ।
उपवीएयति% । द्व ज्ञैर व्ुष्णाति (२) । अवतूलयति(२ । सोके
रूपस्दौति । उपन्नो कयति । सेनयाभियाति । अभिषेणयति ॥
कदाचिद् ने । खूपं पश्यति ! निरूपयति। वड्धलमेतन्निद शनम् ॥
तथा । इनङ् आअङ्गनिर सने ऽपि । ₹स्तौ निरस्यति । स्तयते ॥
पादो ४) निरस्यति) । पाद यते ॥ एवं पुच्छमुर्छिपति । उत्पु-
चऋयते गोः ॥ पुच्छं परि किपति । परि पृच्छयते ॥ एवं भाण्डानि
समाचिनोति । संभाणष्डयते विक् । चीवर संमाजेयति परिद-
धाति वा । संचीवरयते भिचुः ॥ दि द्धा चमिदं गणएकारवचना-
दप्युद्यम् |||
धातोश्च हेतौ ॥ १०॥
देदुश्ब्देन देत्कर्ढव्यापारो ऽथीद्धम्यते । धा लथं वतेयन्त्न्ये।
देतुकर्टव्यापारे वतमानाद्धातोखेन् परो भवति खचकारि-
तंज्ञकः । कुर्वन्तं युद्धे । कारयति ॥ पचन्तं परयुद्धे । पाचयति ॥
तया भिचां वासयति । कारीषो (& ऽ ध्या पयति ॥
१ उपवीणायति ए. ४ एवं 8.
2 0/0. ‰,+ &९९ ००६४6 10, 29८ 1270. ५ 4. ५११8 धाव्य.
३ इनि .; इनिन ^ ६ कारीभ्रो 8.
९७२् कातन्् . [का०३. २.९२.
तया कथकः कसं (१) घातयति। सीतां दारयति । राजानमागम-
ति(२)। तथा च कि) गतेन इतः क स४) इति लोकविवत्ता ॥ तया
रात्रिंविवासयति। विपूर्वो वसिरतिक्रमे(५)॥ उज्जयन्याः प्रसितो
मादिग्मत्यां खर्यमद्गमयति । तथा पु्येणए चन्द्रं योजयति ॥
चुरादेश्च ॥ ११॥
चर् दृरत्येवमादिम्यश्चेन् परो भवति । खार्यै। सच कारि-
तसंज्ञकः । चोरयति । चिन्तयति ॥ कारितग्रदेशाः । कारित-
स्यानामिद्धिकरणे [का० २. ६. ४४] दत्येवमादयः ॥
इनि लि ङ्गस्यानेकाक्षरस्यान्त्यस्व रदेर्छोपः ॥ १२॥
स्वराणां मध्ये यो ऽन्त्यस्व रादि स्तस्या वयवस्येति (६ वियदः ।
न चरति न चलतीति प्रधानत्वादच्तरं खर उच्यते । दनि
परे लिङ्गस्यानेकाक्तरस्य यो(७) ऽ वयवो ऽ न््यखरादि स्तस्य लोपो
भवति । च्रतिदस्तयति । उपवीणयति ॥ अननेकात्तर स्येति किम् ।
वाचयति ॥ शखेताश्चाशतरगालोडितङ्रकाणामश्चतरेतकलोप-
सखेति गणएकारवचनादेव । खेताख्माचष्टे । खेतयति ॥ अ्रश्तर-
माचष्टे । श्रश्चयति ॥ गालोडितमा चष्टे । गालोडयति (ख ॥
१ कंशं ४. ५ °अतिक्रमे वर्तते। ए.
२ ए. „०११5 यथा वाह्यं तथेदं विवक्त- £ स्वराणां मध्ये योऽन्त्यः स आदि-
येति। यैस्यावयवस्येति ए.
३ 7. ०. कि. ७. 00. ए.
४ कश्च 8. ८ ग्गलो० ^.
का० २.२. ९४.] श्राख्यातम् । ९७द्
ङरकमाचष्टे । करयति ॥ तददिष्टेमेयःखु वङ्लम् । पटिष्ठः ।
पटिमा । परीचान् ॥ मन्तुवन्तुवणणं *) लुक् चेति गणे । ई ण्मन्त-
माचष्टे२) । ईशयति । खुग्बन्तमा चष्टे २) । खुचयति 2) । खम्वि-
णमा चष्टे ४) । खजयति (४) ॥
र्ब्ट् ऋतो रघोव्येञ्ननादेः ॥ १३ ॥
व्यच्ननादे लिङ्गस्यानेकाच्रस्य छतो लघो रशब्दादेशो
भवति, दनि परे। णु प्रथयति । ग्टदु चदयति। दृढ दढयति।
कश क्रशयति । भृश भ्रश्यति । परिटढ परिब्रटयति। एषामे-
वानिधानम् ॥
धातोयेशब्दश्चेक्रीयितं क्रियासमभिहर ॥ १४॥
क्रियायाः समभिद्दारः पौनःपुन्यं भृणशार्योवा। क्रियासम-
निद्ारे वर्तमानाद्धातोव्यै्ननादेर्यशब्दः परो भवति । स च
चेक्रीयतसंज्ञकः । पुनःपुनः पचति । पापच्यते । भृशं ज्वलयति ।
जाज्चन्ते ॥ पाकादीनां प्रधानक्रियाणणं पौनःपुन्यं प्रधानक्रियो-
पकारकाणामधिश्रयणादीनां५) च भृशता फलातिरोको वा ।
व्यवस्यितवाधिकारादेकस्वरात् । तेन पुनः पुनज गति॥ छप्रभुति-
भ्यद्य । च्रार्यते । अरा खते । श्र भोजने । ्रशाश्छते। मोर्ण-
नुते । सो दधच्यते । मोमूच्यते ॥ प्रभिरुचिभ्यां न स्यात् । भृथ
१ न्विनां ^. ४ ^. 7.
२ श्णमान्तम्° ^. ५ °अधिच्रयादीनां 2.
३ ००.४8. सम्बन्तमाचे । सजयति.
१७४ कातन्त्र [का० दे.२.९६.
शोभते । भृशं रोचते॥ गत्यथात्^१ कौटिल्य एव । भृषं पुनःपु-
नवा कुटिलं क्रामति। च॑क्रम्यते॥ लुपादेर्गच्यात् । भुशं पुनः पुनव
गितं लुम्पति । लोलुप्यते । एवं सासद्यते । चंसूरयते । जंजप्यते ।
जेजभ्यते । द् द् द्यते । द् द श्यते । निजेगिल्यते ॥
गुपधूपविच्छिपणिपनेराय(२ ॥ १५॥
गुपूप्रभुतिभ्य त्राय) परो भवति खार । गोपायति। धूपा
यति। विच्छायति । पणायति । पनायते(४) । पनिसदचरित दृद
परिः स्ठत्यथं द्रत्यन्ये ॥ छतेर्नी यङ् (५) वक्रव्यः। तीयते । ङम्कार
श्रात्मनेपदाथैः। नकारो(६) ऽ गुणार्थः ॥ कमेरि नङ् कारितं च॥
कामयते । व्यवस्यितवाधिकारादायादयो ऽसार्वधातुके वा भव-
न्ति। गोपायिता गोप्ना। गोपाया। गृिः । खतीयिता । अति-
ता। कामयिता । कमिता॥
ते धातवः ॥ १६ ॥ ।
ते सनाद्यन्ता धातुसंज्ञा भवन्ति । जुगुष्पते । मीमांसते । वि-
कीषंति । पृच्रीयति । पुचकाम्यति । श्येनायते । उपवोणएयति (७) ।
पापच्यते । गोपायति । तीयते । कामयते ॥ धादुलाद्धातु-
१ गत्यथतवात् ^. ५ ऋतेर्णीयङ् ए.
२ °पनेरायः॥ ए. ६ णकारो ष.
३ आय. ७ ए. ५०० कारयति । चोरयति ।
४ पनायति ए.
का०.२.९९८.] . ्रख्यातम् 1 ९७१
कार्यम् । श्रष्रद्ध क्रियताद चनम् । दतरेषां गणे ऽप्रसिद्धलात्सु-
. खार्थेम् ॥
चकासकासप्रत्ययान्तेभ्य“ साम् परोक्षायाम् ॥ १७॥
चकासकासमप्रत्ययान्तेभ्य(१) म् परो भवति परोच्ा-
याम्(२ । चकासांचकार (१) । कासां चक्रे) । लोलूयां चक्रे ।
विकी्ा चकार ॥ चकासग्रदणएमनेकसखरोपलच्तणम् ॥ तेन दरि-
दां चकार । चुलुम्पां चकार (४)॥ प्रत्ययान्तयदणएमेकस्राथंमपोति
मतम् । तेन सखमिवाचचार (५) । खां चकार ॥
ट्ययासश्च (६ ॥ १८ ॥
दय। च्रय। च्रास। एभ्यच्राम् परो भवति परोक्लायां पर-
ज्धतायाम्(७) । द यां चक्रे । पलायां चक्रे । आसां चक्रे ॥
नाम्यादेगुरुमतो ऽनृखः ॥ १९॥
नाम्यादेर्गुरुमतो धातो च्ेदवजितादाम् परो भवति परो-
चतायां परतः । ई दां चक्रे । उलां चकार । उज्छछां चकार ॥ कथ-
मियेष । उवोष । (९) धाद्ुसंज्ञातो नित्यं गुमान् ॥ चनु दूति
किम् । ्रानच्छं ॥ व्यवस्यितवाधिकारात् मरोणुनाव॥
१ चकाशकाश० ४. £ दययासाञ्च ^.; दयायास ए.
२0.7.; परोचायां परतः। ए. ७ परतः ए.
3 चकाशाकरे ४. ८ 0,०. 5. ; परभुतायाम् । ए.
४ 0". 8. ९ नायं घातु° ह.
५ खमिवाञ्चार । ए.
९७६ कातन्ते [का०२.२. २२.
उषविदजागृभ्यो वा ॥ २०॥
उषादिभ्यञ्राम् परो भवति वा परो्ायां परतः । जा-
गर्तिना सदचरितो विदिरद्ादिः। उषांचकार। उवोष ॥ वि-
दांचकार। विवेद ॥ जागैरांचकार । जजागार ॥
भी हीभुहु वां तिवच्च ॥ २१॥
एषां परोचायाम् श्राम् परो भवतिवा।सचतिरिव। तेन
दित्वमित्वं चेति। विभयां चकार । विभाय ॥ जिद्धयां चकार । जि-
दाय ॥ विभरांचकार। बभार ॥ जुदवां चकार । जुद्ाव॥
सामः कृजनुप्रयुज्यते ॥ २२॥
आमन्तस्य धातोः ठञ् अनुप्रयुज्यते परो तायाम् । ई हां चक्रे।
चकासांचकार (२)॥ प्रदुज्यत इति स्पष्टाथेम् ॥ रामो मकारस्या-
नुख्वारो भवत्यन्तत्वात् । तदगंपञ्चमो वास्यात् ॥
अस्भुवो च परस्मे ॥ २३॥
आमन्तस्य धातोरम्गुवावन्प्रयुज्येते परोक्तायाम् । परसी-
पदं चातिदिश्यते । ईक्तामास । ईचतांबग्डव । चकासामास(र)।
चकासांबग्डव(३)॥ अन्वाचयशिष्टोऽ यमादे णोऽ य॑स्यान्तरतम्यात्।
तेन । ई्तामासे | ई्तांवभ्डवे कन्या दात्चेए । ई दां व्तिनग्डवे च्ा-
१ ०. ए.; परभूतायाम् । ए. लुयाश्चक्रे। चि कीषीाञ्चकार । ^.
२ चकाशाघ्चकार ।; ^. ५५०३ लो- ३ चकाश० ४.
का०२. २.२५] अ्रख्यातम् । ९७5
्ः॥ अस्ते न स्याद् विधानवलात् प्रकते ख (१)। ुतञखकारश्रादे-
शेन सद संबध्यते ॥ विद् त्राम् कुञ् पञ्चम्यां वा। विद्ांकरोतु।
विदांकरवाि । वेत्तु । वेदानि(२)॥
सिज् अद्यतन्याम् ॥ २४ ॥
च्रद्यतन्यां परग्डतावां धानोः सिच् परो भवति । अनैषीत् ।
अरेषीत् । च्रपाचीत् ॥ व्यवस्यितवाधिकारात् स्पशिग्टशिरूषि (२)
पिद पिभ्यो वा । अरसयार्चीत्(४) । अस्प्त् । त्रमार्चीत् । अग्ड-
चत् । चकार्चीत् । श्रुत् । अतार्यीत् । अरपत् । अदारीत् ।
अदृपत् ॥ पक्वे शिडन्तात् (५ खण (६) पुषादिलात् । दपिदू-
प्योरण ॥
सण अनिटः श्डिन्तान्नाम्युपधाद्हशः(५) ॥ २५॥
(५ शिडिन्तान्नाम्बुपधादनिटो (= धातो दटंशव्जितात् सण्(९)
परो भवति । श्रद्यतन्यां परतः । अलि चत् । श्रक्रुचत् ॥ अनिर
इति ५० किम् । श्रकोषीत्(११)॥ कथम् श्रषुचत्। गु ह्र निडेकपत्ते॥
श्िडन्तादिति किम् । अभुक्त ॥ नाम्युपधादिति किम् । च्रधा-
चोत् ॥ च्रदट्श द्रति किम् । श्रद्राक्तोत् ॥
१ प्रतेः ए. ७ सन० ^. 7.
२विदरानिषट. ८ "उपधाच्च अनिटो 8.
३ रशि ^. ९ सन् ए.
४ अस्प्राचीत् ^. १० अनिडिति ४.
५ सिडन्तात् ए. ११ अकार्षीत् ^.
£ खन् ए. ८.
12
९९० कातन्त [का०२.२.२८्.
धिदुसुकमिकारितान्तेभ्यश्चण(२ कतेरि ॥ २६ ॥
(१ भ्रिद्रुखुकमिकारि तान्तेभ्यख्चए(२) परो भवति । कर्त्द्य-
तन्यां परतः । अशिभ्रियत् । श्रदुद्धुवत् । च्रसुसुवत्२) । अरच-
कमत(४) । च्रचीकरत् । च्रपोपचत् ॥ कतेरीति किम् । समा-
अविषातां राजानौ गरदे५) देवद त्तेन ॥
श्चिघेटो वौ वक्तव्यः । अ्रभिचियत्। अश्वयत् । च्रदधत्। श्रधासीत्॥
अण(£) असुवचिख्यातिलिपिसिचिड्ः ॥ २७॥
एभ्यो धातुभ्यो ऽ ए) भवति । कर्तयैद्यतन्यां परतः । च्रपा-
स्यत(८)। श्रवो चत् । ्रस्यत् । अलिपत् । असिचत् । अत् ॥ व्यव-
सितवाधिकाराल्लिपादीनामात्मनेपदे वा । अलिपत । अ्रलिप्न।
श्रसिचत। च्रसिक्त। चरङृत । च्रह्णास्त ॥ कतेरीति किम् । अलि-
प्यातां कुल्य देवदत्तेन॥ असुरित्युकारः । भ्रस् भुवि च्रस् दीप्तौ ।
च्राभ्यां(९ माग्छदिति॥
पुषादिद्युताद्युकारानुबन्धातिसतिश्स्तिभ्यच्च (१० प-
रसे ॥२८॥
पुषादिद्युताद्युका रानुबन्धातिसतिंशास्तिभ्यो ५० ऽए (७) भ-
१ ग्रीद्रुखुर 7.; चिद्ुश्रु° ८. ७ अन परो ए.
२ चन 7. ८ अपास्यत् ए. ए. ; अपास्य ^. ;
३ अश्युश्चुवत् ४. £. € ००६८७,
४ अचकमत् १185. ९ °असदीप्ताभ्यां ^. ए.
५0. ए. १० सास्तिभ्यख 8.
६ अनर.
काद. २.९८] च्राख्यातम् । ९७९
वति । अद्यतन्यां ^ परस्रैपदे परतः ॥ पषादि धु ज्रभिकाङ्खा-
यां यावत् । अपुषत् । अण्षत् ॥ द्युतादि । श्रदयुतत् । अधितत् ॥
ल्टकारानुवन्धः। अगमत् । अघसत् ॥ चछ ख गतौ । आरत् ।
अ्रसरत् ॥ शासु अनुशिष्टौ । अशिषत् ॥ परस्मा इति किम् ।
व्द्योतिष्ट ॥ दुता दौनामात्मनेपद मप्यस्तोति (२) ॥
दूरनृवन्धादा वक्तव्यम् । च्ररुधत् । अरौ तसीत् ॥
जच्रिस्लन्मुसुचृच्चुगलु चां वा वक्तव्यम् जु । ्रजरत्। अ्रजारीत् ३)
चि। च्रश्वत् । श्रश्चयीत् ॥ स्तन्मुं सौ चो ऽयं धातुः । श्रस्तभत्(४)।
श्रस्तम्भीत् ॥ अमुचत् । श्रग्रो चीत् ॥ च्रस्तुचत् । अनलो चत् ॥ अरग्लु-
चत् । श्रगलो चोत् । स्तेये गतावपि वर्त॑ते ॥
इजात्मने पदेः प्रथमैकवचने ॥ २९॥
पदेधातोरिच् परो भवति । कंर्यद्यतन्यामात्मनेपदे म्रय-
मैकवचने परतः(५ । उदपादि । समपादि॥ दरच ते पदेरिति (£
सिद्धे गुरुकरणं योगविभागार्थम् । तेन दौपजनवृधपूरि ताचि-
प्यायिभ्यो वा । श्रदीपि। अदीपिष्ट । रजनि । ्रजनिष्ट । अवो-
धि। अबुद्ध । अपूरि । अपूरिष्ट । च्रतायि। अतायिष्ट । अरप्याचि।
श्रष्यायिष्ट ॥
१ कर्तर्यव्यतन्यां ^. ४ अस्तम्भत् ए.
२ °अस्तोति मतं । ^. ५०. 4.
३ ए. ५००० दिवद्वक्व्यम् । ६ पदिरितिए.
म कातन्ल [का०र२. २. रर.
भावकमेणोश्च ॥ ३०॥
सर्वस्माद्धातोरि च् परो भवति। भावकमणो विदिते प्रत्यये१)
परे) । अरद्यतन्यामात्मनेपदे प्रथमैकवे परतः(२) । च्रस्यायि
भवता । श्रकारि कटो भवता ॥ व्यवल्यितवाधिकाराद् नानो-
स्तपः । अन्वतप्त ॥
सावेधातुके यण(२ ॥ ३१॥
सवस्माद्धातोयैए (२ परो भवति भावकर्मणोविदिति सा-
वधातुके परे ।४) शय्यते भवता । यामो गम्यते भवता ॥ रुजः
श च [का० ४.५. ७७] । क्रिया ॥ चकारात् तपेस्तपःक्मकात्
कतरि भवति(५)। त्यते तपस्तापसः । तपो ऽजंयतीत्यर्थः ॥ रुचा-
दिरतरार्थऽनोस्तुन स्यात् । अरनुतपते तपस्तापसः ॥
खन् विकरणः कतेरि ॥ ३२॥
धातोरन् परो भवति। सच विकरणएसंज्ञकः। कतरि वि-
दिते सावधातुके परे । भवति । भवन् ॥ विकरणएप्रदे शः । श्रनि
च विकरणे [का०२. ५. द] बरत्येवमाद यः ॥
दिवदेयेन् ॥ ३३ ॥
दिवादेगेणाद् यन् विकरणसं ज्ञकः(६) परो भवति(७) कर्तरि
१००१. ए. ५ कर्तैरि च भवति.
२ 07. 4. ६ 0". 4.7.
2 यन ए. ७ ए. ०००ऽ स च विकरणसंन्नकः ।
४ ए. ०१५० आश्यते भवता ।
का० रे. २. २५.] श्राख्यातम् । ९८९
विदिते सार्वधातुके पर । दीव्यति । सीव्यति ॥ ^ भराशभ्बाशश्वमु-
क्रमु चसियुटिलषियसिसंयसिभ्यञ्च (र) वा । भ््राश्ते । भ्राशते२ ।
म्ताश्यते । म्लाशते() । भ्वाम्यति । भ्रम्यति । भ्रमति । भौवादि-
कोऽपि अ्रमिरस्तोति । क्राम्यति । क्रामति । चस्यति । चस्ति ।
चच्यति । चुटति । लब्यति । लषति (४)। यस्यति । यखति । संयस्य-
ति५५) । संयसति ५ ॥
नुः स्वादेः ॥ ३४॥
स्वादेर्गणाद् नु विकरणसंज्ञकः परो भवति क्तरि विदिते
सार्वधातुके परे । नोति । खुन्वन् । चिनोति । चिन्वन्(४॥ यो-
गविभागाद तेव । अरच्छछोति । श्रच्तति ॥ तनूकरणे तच्नेञ्च ।
तच्छणोति । तच्चति ॥ तनूकरणए द्रति किम् । संतति वाग्भिः
शिय्यम् । निर्भत्सयतीत्ययैः ॥
श्युवः श्म च ॥ ३५॥
श्वो धानोनुं विकारणसंन्नकः परो भवति त्रादेख कत॑रि
विदिते सावैधात्दुके परे । प्ररणोति । भ्रटण्वन् । उभयं विधेयं
भौवादिकलवात् ॥
धिविरछष््यो धिं छ चेति वक्तव्यम् । धिनोति । कछणोति ॥
१ शरासनग्नाख० ए. ४ लस्यति । लखति । 1158.
२ लसि 158. ; जसि्संजसिभ्यख ह. ५ 0. ^.; ए. ४० संयस्यति; सं-
३ ००. 8.; धास्खते । भासते । ्ला- जस्यति । संजसति। ए.
स्यते । भ्नासते 1 ए. ६ चिन्वानः। ए.
शर् कातन्ल [का०२.२. २९.
स्वगदूधादेः परो नशव्टः ॥ ३६॥
रुधादे गणस्य स्रात्परो नशब्दो (१) भवति । स च विकरण-
संज्ञकः(२) । कर्तरि विहिते सार्वधातुके परे । रुणद्धि । भिनत्ति ॥
मरकतिम्रत्यययो र ्थाभिधानेनेव (२ सादाय्यं छृतमित्यन्न स्यात् ॥
तनादेरूः ॥ 39 ॥
तनादेगेणादु विकरणसंज्ञकः परो भवति कर्तरि विदिते
सावधातुके परे । तनोति । सनोति ॥
ना च्यादेः ॥ ३४॥
ऋ्यादेगणाद् ना विकरणसंज्ञकः परो भवति कर्तरि विहिते
सार्वधातुके परे । क्रीणाति । प्रीणाति॥
स्तन्भुस्ठन्भुस्कन्भुस्कु न्भुस्क्भ्यो नुखेति वा वक्तव्यम् । स्कन् क्रैया-
दिकः । शेषाः सौचा धातवः । स्तभ्नाति। स्तभ्नोति । स्म्नाति।
स्हभ्नोति । खम्नाति । खभ्नोति । स्कुभ्नाति । स्कुभ्नोति । स्कुना-
ति। स्ुनोति॥
सान व्यञ्ञनान्ताद्धौ ॥ ३९॥
ब्रयादे गेणाद्यज्ञनान्तादानो विकरणएसंज्ञकः(४) परो भवति
हो परे। पुषाण । बधान(५॥ व्यञ्ञनान्तादिति किम् । करीणोदि॥
१ नशन्दादेशो ए. ए. ४ ग्द्मानविकरण० ए.
२४.०7. सवच्० ५ वदान 4,
३ °अथाभिधानेन शब्देनैव ^.
का०र. २. ४९.] आख्यातम् । ९्य्द
आत्मनेपदानि भावकमैरोः ॥ ४०॥
धातोरात्मनेपदानि भवन्ति भावकर्मणोरथैयोः । अस्यते
भवता । शय्यते भवता ॥ भावः सत्ता । च्रौत््गिंकमेकव चनमेवा-
संख्यत्रात् ॥ कर्मणि च। क्रियते कटो देवदत्तेन । मास ्रास्यते(१)।
क्रोशौ (२ गुडधानाभिग्दयते। ओदनपाकः शय्यते। नदौ सुष्यते।
कालाष्वभावदेशानां कर्मसंज्ञा सिद्धेति(२)॥
कमेवत् कमकत ॥ ४१॥
क्मचासौ कर्ता चेति कर्मकतीा । कर्मकर्ता कर्मवद्भवति ।
क्रियमाणं तु यत्कमे खयमेव म्रसिष्यति ।
सुकरैः चखैरगुेः कलहः कमैकतेति तदिदुः॥
लूयते केदारः खयमेव । च्रभेदि कुश्रटलः(४) स्लयमेव । कर्मवद्धा-
वाद्ात्मनेपदम् । वत्करणं खाश्रयाथेम् । तेन भावेऽपि। पच्यत
श्रोदनेन खयमेव । त्यादिलान्न तव्यादिषु कभमैवद्धावः । कर्तव्यं
कटेन खयमेव । ईषत्करः कटेन खयमेव ॥ कर्मकर्तेत्यभेदाद् भेदे
तूनस्यात् । भिद्यमानः कुश्टूलः४) पाचाणि भिनन्ति। तथा ।
खन्योन्यमाच्निव्यतः। रात्मानं दन््यात्मेति दिविधो द चात्मा(५॥
तथा । पचत्योदनं राध्यति खयमेव । धातुभेदात् ॥ गच्छति या-
ममसौ स्वयमेव । गम्यत दति नस्यात् । क्रियाश्रयः कर्तैव केवलं
१ मासास्वते ४. ४ कुमुलः ^.
२ मासं ४. ५.००. हि
३ सिदिवेति.
९८४ कातन्ल [का० र.२. ४२.
कर्मेति भेदात् । उक्रा्थतापि कर्म॑कारयेम् । तेन न दितीया धा-
त्धिकाराच्च(१) ॥ कर्मकर्तेति किम् । साध्वसिच्ड्िनत्ति । साघु
स्याल पचति॥ कथम् । ब्रूते कथा खयमेव । अच्ोकरत कटमसौ
स्यमेव । वचनं प्रेषणादि च कटस्यमेव । आत्मनेपद तु (२ फल-
वदिवच्चयेति३) मतम् ॥ कायातिदे शो ऽयम् ॥
कतरि रूचादिडगनुवन्धेभ्यः ॥ ४२॥
रुचादिभ्यो डानुृबन्पेभ्यञ्च कर्तयंभिधेय च्रात्मनेपदानि भव-
न्ति। रोचते । वर्धते ॥ शङ् । ओेते ॥ रकिः । श्रा चष्टे ॥ रुच
दृरत्यनुद्ात्तानुवन्धो पलक्षणम् । ऊष्वैमादत्त द्रत्युदात्तः। तदि-
परीतञ्चानुदात्तः। उदात्तानुदात्तयोभिश्रख(४) समाहारो लो-
कोपचारात् । तेन रुचग्रकारेभ्यो भवन्ति(५) ॥ त्रादि यदणा च ।
निविशते । परिक्रोणीते ॥
नरविंश ॥ ९॥ परिव्यवेभ्यः क्रीज् ॥ २॥ विपराभ्यां जिः॥ २॥
श्राङो दान् अनात्मप्रसारणे ॥ ४॥ गमिन् चान्तो ॥५॥ नु-
मद्धौ ॥ ६ ॥ अनुपरिभ्यां च क्रीड् ॥ 9 ॥ समो ऽ कूजने ॥ र ॥
श्रपस्किर ॥ < ॥ गत्यनुकरणे ह् ॥९०॥ आशिषि नाथ ॥ ९९॥
शपथे शप ॥ ९२॥ मतिज्ञानिर्णयप्रकाशनेषु स्या ॥ ९२॥ सम-
वम्रतिभ्यः() ॥ ९४॥ उदो ऽनूष्वैचेष्टायाम् (७)॥ ९५॥ उपान्म-
१ धालाधि° ^. ४५ ऽपि भवन्ति। ए.
२तत् ए. £ °प्रविभ्यः ए.
ॐ °विवततेति ४. ७ ऽनु ए.
४ उदानु° ^.
का० ६.२. ४२.] चआ्रख्यातम् । श्त
न्त्रेए ॥ ९६॥ पथ्याराघधनयोख ॥ ९७ ॥ वा लिष्पायाम् ॥ ९८॥
अकमक ॥९९ ॥ समो गम्डदि ्रकिस्तु ^) ुवेत्यतिंद्-एः ॥ २० ॥
उपसगीदस्यत्युदौ (२) वा ॥२९॥ आङो यमदनौ खाङ्गकर्मकौ
च ॥ २२॥ व्युद्धयां तपः ॥ २द॥ तपःकर्मकः ॥ २४ ॥ निसंयुपे-
भ्योक्ा॥२५॥ स्पद्धायामाङः ॥२६॥ खचनावकेपणएसेवन-
सादस्यनकथयो पयोगेषु कञ् ॥ २७ ॥ अधेः शक्तौ ॥ रय ॥ वेः
श्रब्दकर्मकः ॥ २९ ॥ अकर्मक ॥ २० ॥ पूजो क्केपणोपनयनज्ञा-
नभृतिविगणनव्ययेषु नीङ्(२) ॥ २९॥ कटं स्यामूर्तक मेक ॥ २२॥
त््ुत्सादतायनेषु क्रमः ॥ इ२॥ परोपाभ्याम् ॥ २४ ॥ च्राडो
ज्योतिरन्नमे(४) ॥ २५ ॥ वेः पादाभ्याम् ॥ २६ ॥ म्रोपाभ्यामा-
रम्मे ॥ २७ ॥ अनुपसग वा ॥ ८ ॥ निन्छवे ज्ञा ॥ २८ ॥ अकमेकख
॥ ४० ॥ संप्रतिभ्या मस्मृतौ ॥ ४९ ॥ ज्ञानयनो) पच्छन्दनेषु वदः
॥ ४२॥ श्रनोरकर्मकः ॥ ४२॥ विमतौ ॥ ४४ ॥ व्यक्तं(५) सद्ोक्तौ
॥ ४५॥ तयोव ॥ ४६ ॥ श्रवाद्गिरः ॥ ४७ ॥ समः प्रतिज्ञायाम्
॥४८॥ किरादि न्िखनन्ताः क्मकट्ँस्थाः ॥ ४९ ॥ दु दः ॥ ५० ॥
श्रद्यतन्यां ख रान्तख वा ॥ ५९ ॥ खुनमौ खयम् ॥ ५९॥ उदः
सकर्मकख्चरः(४)॥ ५२ ॥ समस्तृतीयायुक्तः ॥ ५४॥ द्ाणए सा चेच-
त्यर्थ ॥ ५५ ॥ उद्वारे उपयम (७) ॥ ५६॥ शदिरनि ॥ ५७ ॥
१य्बु 8.; खु. ध व्युतं.
२ °अस्यद्युद्ौ ^. ए. ६ सकर्मकद्यच । ए.
३ णी ^.; नीञ् ए. ७ उपयमे ए.
४ ्योतिरूपगमे । ^. 8.
१८६ कातन्त [का० द. २. ४५.
आशोरद्यतन्योञ्च ग्टडः ॥ ५८ ॥ अशने भुजि ॥ ५९ ॥ समः च्छपुः
॥ ६°॥ सखराद्न्तादुपसगादयन्ञपातेपु युजिर् ॥ ६९॥ देतुकटंभो-
ष्मयोरिन्१)॥ ६र्॥ प्रलम््ने(२) एधिवच्योः ॥ ६द ॥ पूजानिभव-
योञ्लातेः॥ ६४ ॥ मिथ्यायो गे) ऽ ग्यासे कञ् ॥ ६५॥ अनियमे
चागतिदिंसाशब्दायेदसः ॥ ६६ ॥
चेरी यितान्तात् ॥ ४३॥
चेक्रीयितान्ताद्धातोः क्तयीात्मनेपदानि भवन्ति पापच्यते।
लोलूयते ॥
स्ाय्यन्ताच् ॥ ४४॥
आयिग्रत्ययान्ताच धातोः४) कतंयात्मनेपद्ानि भवन्ति ।
इदंसायते। पयायते । पयस्यते ॥ अन्तयदणएादायिलोपे५) न स्या-
दिति मतम् । तेन दरिद्रति। घरति॥
इन्जयजादेरुभयम् ॥ ४५॥
दनन्तार् जनुबन्धाद्यजादे खछोभयपदं भवति कतरि ६) । का-
रयति । कारयते । खुनोति । सनते । यजति । यजते । पचति ।
पचते ॥ खमादारानुबन्धा ये ते यजाद यः(७)॥ च्रफलवति कतंया-
त्मनेपद् च द श्यते । यथा । कं परिवारयन्ते कण्टकाः । शोषयते
ब्रीरीनातपः(८)। तव दशनं किंन धत्ते! कमलवनो ह्वारटनं कुवते
१ °द्ण् 7. ५ आयिन्ञोपे ^.
र्णे. ६ कतैर्यभिधेये ४.
३ भिथ्याभियोगे ए. ७ यजादय उच्यन्ति । ए.
४ ००. ए. ८ ब्रोहिनातपः ४.
का० २. २. ४७.] आख्यातम् । ९८७
ये। माणवकं चूते । मरीचीन्ितनुते °) ॥ फलवति कर्तरि पर समपदं
च दश्यते । खं कटं कारयति(२) । समङ्ग (2) कण्डूयति) । खं
यज्ञं यजति) खं पुचमपवद ति ४) । समय्धं जानाति ॥ अपद्ान्त-
रयोत्येऽपि दश्यते । तनोति प्दभ्वे^५) गुणसंपदा यश दति ॥
यजेरपि विवचया भवितव्यमेवेति मतम् ॥ गएकारवचनप्र-
माणार्थमिदम् ॥
पूवेवत् सनन्तात् ॥ ४६ ॥
सनः पूर्वा यो धातुस्तद्त्। सनन्तादपि तत्पदं भवति। रुरो-
विषते । अधिजिगांसते । पापविषते । शिश्वेनायिषते । पिपत्तति ।
पिपक्ते ॥ स्मृदुभी च षनन्तौी ठ रूचादौ ुरनाङ्न्रतिः।
अननुन्नाञ्च(७) विज्ञेयो यया सखुस्मूषंत(= दरति ॥
शेषात् कतैरि परस्मेपदम् ॥ 8७ ॥
येभ्य श्रात्मनेपद मुक्तं ततो ऽन्यः शेषः। गरेषाद्धातोः कतैरि(९)
पर खैपदं भवति । भवति । अत्ति । जुदोति । दीव्यति । तदति ।
रुणद्धि१०।विश्रति। पुचीयति। पुत्रकाम्यति। गो पायति(११॥ पुनः
१ मरीचिन षि ४. ७ अननुन्त् ^.
२ करोति। 8. २८ सुष्मुपेत ए८.; सुमसूर्षत ४.
३ ००. ^. ९ ^. ४५१5 पदं.
४ परचमुपवदति ए. १० ००. ४.; तनोति ए.
५ ग्यूथं 8. ११ ए. 9००5 गोपायते ।
& विवच्ाया ४.
स्य कातन्त्र [का० २. २.९.
कर्तरीति किम् । भिद्यते कुप्ूलः(१) स्यमेव । नायं श्रद्धः कतं
ति॥ कथम् अनुकरोति। पराकरो तोति (र नित्यं वक्तव्यम् ॥ प्रति-
क्िपति । अभिकिपति । अ्रतिक्तिपति 2 परस्मैपदमेव । तथा च
प्रवदति । परिष्टव्यति । विरमति । ्रारमति। परिरमति । देव-
दत्तमृपरमति। नात्मनेपद म्(४)। यजादे रुचादे खच गणएकूतस्या-
नित्यवात् ॥
॥ दूति दौ ग॑सिंद्यां टन्तपवाख्याते दितीयः पादः समाप्तः ॥
दिवैचनमनभ्यासस्येकस्वरस्याद्यस्य ॥१॥
धातोरवयवस्यानभ्या सस्यैकस्वर स्या यस्य दिवं चनं भवतीत्य-
धितं ५ वेदितव्यम् । पपाच । जुहोति ॥ वचनयदणं दे रूपे
भवत दूति स्यानिवाशद्धानिरासाथेम् । तेन जिघांसति । ्रारि-
टत् । चतव्कारितलो प्रतिपत्तिगौरवं (६) स्यात् ॥ अनभ्यासस्येति
किम् । जुगुश्ठिषते । बो ष्धयिषते। ग्रतिनिभित्तं दिरुक्तिने स्वात् ॥
एकस्वरस्येति बह्त्रीहिः किम् । व्यञ्जनेन सद दिर्वचनारथम् ।
१ कुसूलः ^. ४ 2.०. न्.
२ ^. ०. पराकरोति" ५४. ००. इति.
३ °चिपतीति ए. & गलोपः म्रति० ए.
काद. र. ९.1 च्राख्यताम् । ९८९.
तेन दिदरिद्रासति ॥ कथम् इयाय । आर । एकस्यापि सखरस्या-
चन्तवदुपचारात्(१ । तया । त्रा । अनेनिजुः । समुदायस्वापि
दिर्वचनमभ्यस्तकार्यं चेति ॥ कथं छक्ं ट्तं परिषिच्चति । यामो
ग्रामो रमणएणीयः। दे देऽ खाः । वीयां (२ वतंमानस्य पद् स्य
लोकत एव दिरूक्रिः सिद्धा(२)॥ तथा ४) । परि परि चिगर्तेभ्यो
ष्टो देवः । परेवंजने द्योत्ये विभावैव ॥ तया (५)। उपर्युपरि या-
मम् । अधोऽधो नगरम् । अ््यधि स्थापयति । उपर्यधोऽधीनां
सामीप्य एव ॥ तया(५। एकैक जुदोति । श्रादेरेकस्ख विभक्तेलक् ॥
तथा । डा भरिया मे गतगता नष्टनष्टा । सति संभवे पुंवद्भावो
ऽपि & पीडायां गम्यमानायाम् ॥ तथा । पदुषटुः । पटुपद्धो ।
पष्डितिपष्डितिः। पण्डितपण्डिता (७) । साद श्वे गृणएवचनस्या गृणएव-
चचनस्यापि(८) । भीतभीतः । चकित चकितः ॥ तया प्रियभ्रियेणए द-
दाति। सुखसखुखेन पश्यति । च्रप्राणिविषय एव । तथान्ये ऽ प्यनुस-
तव्याः ॥ तयाभीच्ख्छे९)। पचति पचतितराम् । पचति पचतित-
माम् । गच्छति गच्छतितराम् । गच्छति गच्छतितमाम् । तमा-
दयः पश्चात् ॥ तया १०) डाच्ययक्तानुकरणएस्स (११ च । पट पटा-
करोति । पटपटायते ॥
१ °आ्आव्यन्तत्वञ्नावात् ए. ७ पष्डितपण्डिताः ए.
२ विष्वायां ^. ८ गुणवचनस्यापि। ४.
३ षिद्ेति ^. ९ तथाभीच्ये ^.; ए. ००. तथा.
४ ०००. 8. १० ००. ४.
५ ०००. 4. ११ डाव्यक्ता° 2.; ए. "^°. डाचव्य्-
& सति संभवोऽपि ^+ क्ता
९९८० कातन्त्त [का०२.२. रे.
स्वराटेडितीयस्य ॥ २॥
येन नाम्रा्धिन्यायेन पूवस्य बाधकोऽयम् । सखरादेधीा-
तोर्दिंतीयस्यावयवस्यैक सर स्यानम्या सस्य दिव चनं भवतीत्यधिकतं
वेदितव्यम् । ्शिशत् । अटा खते । श्ररिरिषति ॥ खरादेरिति
किम् । पापच्यते॥ धातोरिति किम् । आटतुः ॥ खरादेरिति
कर्मधारयात्प च्चम्या सिथ्यति॥ दितीययदणएमिदो पलत्तणएम् । तेन
शिष्टप्रयोगानुसारेण कण्डूया दीनां ठतीयस्यापि । कण्ड्ूयिचिष-
ति॥ ई्खतेरयिंशब्दस्य सनो (१) वा दिर्व चनम् । ई्थितुमिच्छति(२।
दैयियिषति। सनो (१ऽपि । ईध्थिषिषति॥ नामधातोराद्यस्य दि-
तीयस्य ठ तीयस्य क्रमेण युगपदा । पुपु्रीयिषति। पुति चीयिषति।
पुचीयियिषति। पुपृति चोयिचिषति()॥ कचिद् दितीयद तीययो-
रपि४)। अशिखीयिषति । च्रखमीयियिषति॥
न नबदणः संयोगादयो ऽये ॥ ३॥
सखरादेधातो दिंतीयस्यावयवद्यैकस्वर स्या नभ्यासस्य नबद् राः
संयोगादयो नदिरुच्यन्ते। नतुये परे उन्दिदिषति। उजि-
जिषति। अड़डिषति । अरविचिषति॥ नामधातुव्वपि । इन्रीयि-
तमिच्छति । इन्दि द्रौयिषति(५) । एवमन्येऽ नु सतेव्याः.६) ॥
१ खणो. ४ 8. »००ऽ अश्चियितुमिच्छति। ए.
२ दे्यतुमि° ^; शर्षयितुमिच्छ- ५ इद्िद्रीयिषति ए.
ति 7.; दैर्षितुमि० ए. £ एवमन्येपि । ए. ; ०. ^.
३ परपचीयिविषति ^.
का २.२. ६.) आख्यातम् । ९९९
अय दति किम् 1 श्रायते अर्यमास्यातवान् । र्यदित्यपि
स्यात् ॥ कथं मरोर्णोनूयते । नायं ये परतः । सखरादााद् दिती-
योऽ वयवो वचना न्नम्यते ॥
पूर्वोऽभ्यासः ॥ ४॥
धातोर्दिरक्तस्य यः पूवैः सो ऽभ्धाससंज्ञो भवति । पपाच ।
देदि ॥ अभ्यासम्रदेशाः । अभ्यासस्यादिरव्य॑च्जनमवशेव्यम् [का०
इ. २. < ] इत्येवमादयः ॥
इ यमभ्यस्तम् ॥ ५॥
धातोरभ्यास इतरख दयमभ्यस्तसंज्ञं(१ भवति । ददति।
रेयरूः(२) ॥ इयमिति किम् । परमा चस्य र, मा गत् । अरन्या
जुद्धषतीत्य चाभ्यस्तस्य च [का० २. ४. ९५] इत्यभ्यासस्य (४) संप्रसा-
रणं नस्यात् ॥ अभ्यस्तप्रदेग्ाः । अभ्यस्तानामाकारस्य [का
३. ४. ४२] दरत्येवमादयः ॥
जस्ादिश्च ॥६॥
जचादिरनभ्यस्तो ऽ प्यग्यस्तसं ज्ञो (५) भवति । जति । जा-
ग्रति। दरिद्रति । चकासति (४ । शासति) ॥ पञ्चैते भाषायां
व्यवसिता दति(र) ॥
१ °संन्नोए. ५ °संन्नं ^.
२ णेः ए. ६ चकाशति ए. ए.
३ परमाव ^. ७ शाशति ए.
४ “अभ्यासे ४. ८ व्यवस्थिताः ॥ ^.
९९२९ कातन्त्र [का० र. २. ९.
चणपरोक्षाचेक्रीयितसनन्तेषु ॥ 9 ॥
चणाद्यन्तेषु १) दिर्वचनं भवत्यधिकारवशात्(२) । श्रपोप-
चत् । ्रौन्दिदत् । पपाच। पापच्यते। मो र्णोनूयते । पिपच्चति ।
श्रटिटिषति॥ अरन्तयदणं संक्री यितयोरपि दिवं चनारथम्। तेना-
थान्प्रतीषिषति । अ्रटाखते॥
जुहोत्यादीनां सावधातुके ॥ ४॥
जृदोत्यादीनां २ सार्वधातुके परे दिवचनं भवति । जदो-
ति ४) । अजुद्ोत् । जदवानि । जजनानि । जजन्यात् । अ्रज-
जन् ॥ चिक्तिद चक्तसचरा चर चला चलपतापतवदावदघनाघन-
पाटुपटा५वा। दूति नामग्धताः संज्ञारूढाः। नच क्तिदेना-
म्युपधलात् कः। (¢ क्सि चरि चलिपतिवदि हनिपाटयतिभ्यो नाच्-
म्रत्ययो दिवंचनं निपातनं चेति ॥
भ्यासस्यादिव्येज्ञनम वर्ष्यम् ॥ ९॥
अभ्यासस्यादि व्य॑ज्ननमवरेव्यं रचयं भवति। शअननादिर्लोप-
नीयमित्य य॑ः(७)। शि्राय। जग्लौ । ब॑भम्यते ॥ व्यज्ञनयदएमना-
दिवणंमाचस्यलोपो(रु्मा ग्दत् । कथम् ्रारतुः। श्रभ्यासजाते-
रवगतं शेग्यम् । शेग्यशब्दो निटत्ति प्रधाना (९) स्थिति माहत्यन्ये ॥
१ चन 7. £ कि० ४.
२ भवतीत्यधिरूतं वेदितव्यम् । 2. ७ लोपनीय इत्यर्थः । ^.
३ ए. ५००8 धातूनां. = 07. ए.
४ ८. ०१०७ विभेति. ९ “प्रधानं ए.
५ °पटुपटा €.
काः २.२.१४. श्राख्यातम् । ९९८२
शट्परोऽघोषः ॥ १०॥
शिरः परो१ऽघोषो ऽ वओेव्यो भवति। शिरो लोपदइत्यर्यः।
चृख्यो त (२) । तिष्ठेव । चस्कन्द ॥ शट्पर दति किम् । षष्ठौ ॥
अनाद्यर्थो ऽयमारम्भः ॥
हितीयचतुथेयोः प्रथमतुततीयो ॥ ११॥
अ्रभ्यासदितीयच्थेयोः स्याने प्रयमदतीयौ भवतः । चथा-
संस्यमान्तर तम्यात् । चखान । चिच्छेद । टि ठकारयिषति। तस्यौ ।
ज॒घोष । पफाल । डुढौके । दध्यौ । वभार ॥ कथम् ऊढमास्या-
तवान् । श्रौ जढत् । सिद्धं वदिरङ्गमन्तरङ्ग दत्येके ॥
रो जः ॥ १२॥
अभ्यासद्कारस्य जकारो भवति । जघान । जुदोति॥
कवैस्य च वगः ॥ १३॥
अभ्यासकवग॑स्य (२) चवर्ग भवति यथासंख्यम् (४) । चकार ।
चखान । जगाम । जघास । जुङुवे ॥ ।
न कवतेश्चे्रीयिते ॥ १४॥
कवतेरभ्यासस्य चवर्गो न भवति चेक्रीयिते परे । कोकूयते
खरः ॥ स्वविकरणनिर्देशात् कौतिङ्वत्योमे त् । चो कूयते ॥
१ ज्रिरपरो ए. ३ अभ्यासे क० ^.
{3 चुखोत 4. ४ ००. ^.
13
९९४ कातन्त्र [का०२. ३२.९९.
हस्वः ॥ १५॥
स्वरान्तस्याभ्या सस्य १) हृस्वो भवति । तस्यौ । लुलूषति ।
डुढौके ॥
ऋ वणेस्याकारः ॥ १६ ॥
अभ्यास चछवर्णस्य चकारो भवति। वद्धे । चक्रतुः ॥
दीधे इणः.२ परोक्ायामगुणे ॥ १७॥
दृणो(२) धातोरभ्यासस्य परोच्तायामगुणे दीर्घो भवति ।
द्यतु: । ईयुः ॥ रते दिर्व चन दयो बाधकं यत्वमिति वचनम् ॥
अगुण दूति किम्(३) । दूययिय ॥
पस्यादेः सवेत ॥ १४॥
परोत्तायां सर्व॑ गुणिन्यगुणे चाभ्यासस्यादेरस्य दीर्घो भव~
ति 1४) च्रारिय। च्रारतुः ॥ रेति किम् । द्येष । उवोष(५) ॥
आदेरिति किम् । पपाच॥
तस्मान्नागमः परादिरन्तश्चेत्संयोगः ॥ १९॥
तस्रादीर्धीग्डितादभ्यासात् परादिनंकारागमो भवति। धा-
तोरन्तश्चेत् संयोगः स्यात् । परोक्तायां परतः । च्रानच्छे । आान-
१ दीचघीन्तस्व० ^. ए. ०६०१०५८ ३ ए. ११०5 इयाय.
पुषा. ४ ए. ००११5 खर.
र्दन: 7. ५००. ए.
का०२.२.२२.] शआ्रख्यातम् । ९९५
च्छतुः । चानः । रान्न । भ्रान्तः । आनन्ुः॥ तस्मादिति
किम् । अञ्च । ्राञ्छतुः। ज्छरुः। नायमकारलोपस्य वा-
धको दीर्घैः ॥ चअन्तखेत् १ संयोग दूति किम् । च्रारतुः ॥
ऋकारे च ॥ २०॥
तस्माद् दीर्घोँश्रतादभ्यासात् परादिनैकारागमो भवति
परोच्ठायान्टकारो च परतः । रानु । च्रानृधाते । आनुधिरे ॥
कथम् च्रारथुः । निमित्ताभावात्(२)॥
अश्नोतेश्च ॥ २१॥
तस्माद् दीर्घोग्डितादभ्यासाद स्नोतेञ्च(2 परादिनैकारागमो
भवति । परोत्तायां परतः ४) । व्याने । व्यानशाते। व्यानभिरे॥
सविकरणएनिदे णाद् अ स्रातेनै स्यात्(५) । रशत ॥
भवतेरः ॥ २२॥
भवतेरभ्यासस्य परोच्ायामकारो भवति । बग्डव । बग्ड-
वतुः । वग्छवुः ॥
निजिविजिविषां $ गुणः सावेधातुके ॥ २३ ॥
निज्यादीनाम्(९) च्रभ्यासस्य सावधातुके गुणो भवति ।
१ घातोरन्त्चेत् ए. ५ सखविकरणनिर्देशात् । ए.
२ अभावादिति ४. & °विशां 7.
3 °अग्रोतेः ए. ७ निजादीनाम० ए.
४ 00. ए.
९९६ कातन्त [का०द्. २.२७.
अर्थादिकारस्य। नेनेक्ति । नेनिज्यात् । वेवेक्ति । वेविज्यात् । अने-
नेक् । ्रवेवेक् । वेवेष्टि । वेवेषछु ॥
भृज्हाङ्माडगमित्'१ ॥ २४ ॥
ग्टञ् हाङ्माडग मभ्यासस्य(२) सार्वधातुके पर द्द् भवति।
विभतिं। बिगटयात् । जिते । ्रजिदीत । मिमोते। अमिमोत॥
चि पिपर््योश्चि ॥ २५॥
च्रनयोरभ्यासस्य(र) दद् भवति सार्वधातुके परे । दयत्तिं ।
द्युयात् । पिपत्तिं । पिपृयात् ॥ पृथग्धोगो वैचिच्या्थः(४)॥
सन्यव णस्य ॥ २६ ॥
सनि परे यो ऽभ्यासस्तस्यावरणंस्य दूद् भवति। पिप्ति। पि-
पासति ॥ सन्यभ्यासस्येति किम् । पापविषते(५ ॥
उवणशेस्य जान्तःस्थापवगैपरस्या वर्े.६ ॥ २७ ॥
सनि परतोऽ) यो ऽग्यासस्तस्यो वणं स्य जान्तः स्था पवर्गपर-
स्याव पर दद् भवति। ज् दति सौवोऽयं धातुः । जिजा-
वचिषति(९)॥ यु । चियावयिषति । यियविषति ॥ रू । रिरावचि-
१ भुङ० ए. ६ उवणंस्यान्तस्था° ^.
२ भुडगदोनामभ्यासस्व ए. ७ परे ^.
३ अ्तिपिपत्योँाभ्यासस्व ए. पज.
४ वैचिचार्थः ^. ४. ९ ए. ००९5 जिजविषति ।
५ पापचिषति ^.
का०र्. २.२९.) श्राख्यातम् । ९९. ॐ
षति) ॥ लू । लिलावचिषति(% ॥ पूञ्(२) । पिपावचिषति ।
पूङनस्ठ । पिपविषते) ॥ । विभावयिषति॥ उवणंस्येति किम् ।
वोभविषति (४) ॥ वचनमिदं ज्ञापनार्थम् । दनि यक्तं तत् सवे-
स्थानिवदिति तेन जुहावयिषनीत्यादयः सिद्धाः ॥
श्रुखु दुम खुच्युडगं (५) वा वक्तव्यम् । शिश्रावयिषति । श्डुख्रावयि-
षति । सिखावयिषति । खुसखावयिषति । दि द्रावयिषति । दुद्रा
वचिषति । विम्रावयिषति । पुप्रावयिषति । पि्ञावयिषति । पुखा-
वयिषति । चिच्यावयिषति । चृच्यावयिषति ॥
गुण्चे्री यिते ॥ २८ ॥
चेक्रीयिते यो ऽभ्याखस्तस्य गृणो भवति । चेचीयते( । पो-
पूयते । बेभिदि ता (७) ॥ वणन्तताद् (= नामिन एव ॥
दीर्घोऽनागमस्य ॥ २९॥
चेक्रोयिते यो ऽगभ्यासस्तस्यानागमस्य दीर्घो भवति । पाप-
च्यते ॥ च्ननागमस्येति किम् । वनोवच्यते । वरीटख्यते ॥ च्रनाग-
मस्येति वचनमभ्यासविकारेव्वपवादो नोत्सर्म बाघत दति ज्ञाप-
नार्थम् । तेन मीमांसते ॥
५१ 8. ‰0व5 प्टमृव्लाष्लङ रिरविषति। ५.८.००. ग्रु.
लिलविषति। & चेकोयते ए.
२ पुज ४.; पिज ^. ७ 8. ०००ऽ बोभविता.
३ पुडनस्तु° ^ 2.; पिपविषति ए. ८ वणीन्तविधित्वान् ^.
४ बोभविषंते । ^.
९९ कातन्त्र [का०दे.२.२२.
वन्चिखन्सिष्वन्सिचन्सिकसिपत्िपदिस्कन्दामन्तो नी
॥ ३० ॥
एषां चेक्रीयते यो ऽग्यासस्तस्यातो ऽन्तो नीरभवति । वनी-
वच्यते । सनोखस्यते । द नीष्वस्यते । वनोश्वस्यते । चनी कस्यते ।
पनीपत्यते । पनोपद्यते । चनीस्कद्यते ॥ दीधविधानाह्ुणो ना-
शङ्ते॥
अतो ऽन्तो ऽनुस्वाो ऽनुनासिकान्तस्य ॥ ३१॥
श्रनुनासिकान्तस्य धातो ेक्रोयिते परे(२) यो ऽभ्यासस्तस्यातो
ऽन्तो ऽनुखारो भवति । बंभष्यते । वंभणिता । यंयम्यते । यंयमि-
ता॥ तकार उच्चारणाथैः॥ प्रतिपदोक्रग्रदणात् । बाभाग्यते२)॥
पृनरन्तयदणएमनृस्ारस्यापि स्यित्य थम् ॥
जपादीनां च ॥ ३२॥
जप दृत्येवमादीनां(४) चेक्रीयते यो ऽग्यासस्तस्यातो ऽन्तो
ऽनुखारो भवति । जंजप्यते । जंजपिता । जजभ्यते । जंजभिता ॥
जप। जभ । दद । दन्(५)। भन्न । पश । षडेते जपादयः ॥
चरफलोरुच्च परस्यास्य ॥ ३३ ॥
चरफलो खेक्रोयिते यो ऽभ्यासस्तस्यातो ऽ न्तो ऽनुखारो भव-
१ तस्यान्तो ४.; ऽन्ये ^. ४ जपम द° ^.
२0. ए. ए. ५दच् ^.; दन्त ४. ए.
३ वा भाम्यते ^.; वा भाव्येते 8.
का०रे.र.२५.] च्राख्यातम् । ९९ <€.
ति । परस्यास्यो ख (१) भवति । चंचू्यते । चंदुरिता । पंफुल्यते ।
पफुलिता ॥
ऋमतो रीः८२ ॥ ३४ ॥
मतो घातोखेक्रीयिते यो ऽभ्यासस्तस्यातो ऽन्तो रीर्भव-
तिर । नरोनृत्यते । परीपृच्छते(४)॥
अलोपे समानस्य सन्वछ्धुनीनि चणपरे ॥ ३५॥
समानसंज्ञकस्यालोपे खति लघुनि धालक्वरो ऽभ्यासस्य दनि
चणपरे खन्वत्कार्यं भवति । अपीपचत् । अलीलवत् । रशिख्रवत् ॥
श्रलोपे समानस्येति किम् । अचकथत् ॥ कथं पटुमाख्यातवान् ।
श्रपोपटत्। द्धौ सन्ध्यच्तरलोपः॥ लघुनीति किम् 1 ्रततच्छत् ॥
कथम् ्रजीजागरत् । श्रनेकवणंव्यवधानेऽपि लघुनि स्यादेवेति
मतम् (५ । रत् त्वरादीनां च [का०३. द. २७] दरति वचना त्(६)॥
दनोति किम् । च्रचकमत(७) ॥ दनीति जातिनिदेशात् । वादि-
तवन्तं प्रयोजितवान् ्रवीवदद् वीणं परिवादकेनेति। दनीनोर)
लोपेऽपि स्यात् ॥ चणएपर दरति किम् । रिरमयिषति । दोर्घो
लघो्मा ग्डत् ॥
ग्स्योख ५ 071. 4.
२ चैः ^. £ अतत्वरादिवचनात्। ए.
३ ऋर्भ° ^ ७ अचकमत् ए. ए.
४ ^. ००० वरीवुख्यते । स्दूनो8.; इनिनो.
+ कातन्त्र [का०र्. २. २९.
दीर्घो टघोः ॥ ३६॥
समानसंज्ञकस्यालोपे सति लघ्वन्तस्याभ्यासस्य लघुनि धा-
त्वच्तर दनि चणएपर दीर्घो भवति । श्रपोपचत् । श्रजूदवत् ॥ लघो -
रिति किम् । अतितचपत् ॥
सत् त्वरादीनां च ॥ 3७ ॥
त्रादीनामभ्यासस्य (१) लघुनि धात्र दनि चणपरो ऽद्
भवति। च्रतत्वरत् । श्रसस्मरत् ॥ त्वर । स्म ह । प्रय। च्रद। स्तु)
स्पश ॥ वा वेष्टिचेष्टी॥ ईख(२ गणः॥
इतो रोपो ऽभ्यासस्य ॥ ३४॥
दूतः सूचादारमभ्याभ्यासस्य लोपो भवत्यधिरूतं(३) वेदि त-
व्यम् । तेन पूर्वोक्ते(४) सन्वद्धावे सत्ययं न स्यात् । श्रमोमपत् ।
श्रदीदपत् ॥ पुनरभ्यासय्रदणं समस्तललो पायम् ॥
सनि भिमीमादारभलभशकपतपदामिस्(५ स्वरस्य
॥ ३९॥
मिडादीनां(५) खरस्य खनि पर दसादेशो भवति । अभ्यास-
लो पञ । डुभि ८६ । मित्सति । म् मोड वा । म्मित्सति। मरमि-
त्छते॥ मा दूति मेङ्माङोरपि यदणएम्। प्रभित्छते७)। उपमित्सते॥
१ त्रादीनाखाभ्य० ^. ५१द्त् ^.; ईस् ४.
र्दे. ६ मीजादोनां ए.
3 भवतोत्यधिषछतं ए. ७ इमि ए.
४ पर्वोक्किन ^. ८ उपमित्सति । ^.
का० २. २. ४२.] श्राख्ातम् । २०९
दासंज्ञकः। दित्सति । धित्सति ॥ रभ । आरि ्छते ॥ लभ । च्रालि-
एते ॥ शकु शक । शिति ॥ पतु, पिव्छति ॥ पद् पित्सते ॥ कथं
पिपतिषति । सनोति दिसखकारो ऽयं निर्देशो व्यकिर्वेति ॥
मरतिरिव्छतोति वक्तव्यम् । अतिपूर्वो राघो ददिंसायामिति॥
साघ्नोतेरीः ॥ ४०॥
च्राभ्नोतेः स्वरस्य द्भवति सनि परे ऽग्यासलोपश्य । ई ष्यति॥
चछधिन्नप्योरोरीतौ वक्तव्यौ१) सनि सकारादौ । ई त्संति। ज्ोष्छति॥
टन्भेरिच ॥ ४१॥
दन्भेः स्वरस्य दरद् भवति। चकारादीचख(र२)। सनि सकारा-
दो । चरभ्याखलो पञ्च । धिष्ति । घोषति ॥
मुचो ऽक्मंकस्वौ दा २) वक्तव्यः । मो चते वत्सः स्वयमेव । मुमु चते
वत्सः खयमेव । आनुक्रूच्यात् क्म॑कर्टतम् ॥
दिगि दयतेः परो्ायाम् ॥ ४२॥
देडः:४) परोच्ायां दिग्यादेशो भवति । अ्रभ्यासलो पञ ।
तिपा धातुरेव ५) निर्दिश्छते । दिग्ये । दिग्याते | दिग्यिरे॥ दय
दान दत्यस्यामाव्यवधानात् । दयां चक्रे ॥
॥ इति दौर्गसिंद्यां त्तावाख्याते तीयः पादः समाप्तः ॥
१ ऋधिन्नाप्योर्० ^. ४ देड घातोः ^.
२ ण्दीख ण. ५ धातुपरे ^.
३ कमस्यौदा ए.
२९९ कातन्त [का०३.४.२.
सपरस्वरायाः संप्रसारणमन्तःस्थायाः ॥१॥
सद परेण धातुखरेणन्तःस्थायाः संप्रसारणं भवत्यधिरूतं
वेदितव्यम् । परेव सखरल्वं लोकतः सिद्धम् । परयदणं स्यष्टा-
यम् । संप्रसारणं च्वृतो ऽन्तः स्यानिमित्ता ^ नित्यतेन सिता
अन्वाख्यास्यन्ते॥ अन्तःस्यायदणए मभ्याखविकार बाधनार्थम् । तेन
विये । विव्यास । इत्यादीनां यस्याभ्यासे संप्रसारणं सिद्धम् ॥
सहिज्यावयिव्यधि वषिव्यचिप्रच्छिवरश्िभरस्नीनामगुणे
॥ २ ॥
यद्यादीनाम्(रग्रन्तःस्थायाःसपरसखरायाःसंप्रसारणंभव-
ति। अगुणे प्रत्यये पर द्यते । खाति ॥ जोयते । जिनाति ॥
ऊयतुः । ऊयुः । न वाश्योरगुणे च [का० द. ४. €] दति म्रति-
षेधवाधनार्थं वेजो वयिरुच्यते ॥ विध्यते) । विष्यति ॥ ऊग्ः ।
उशन्ति?) ॥ विच्यते। विचति । ङटादिवलाद गृणवम् (४) कथम्
उरुव्यचाः । असुन्श्रौएादि कलात् ॥ एच्छते । षच्छति । कथं
म्रञ्नः। प्रश्नाख्यानयोः [का०४. ५. <°] दति वचनात् ॥ टख्यते।
टञचति॥ ग्डज्ज्यते ५) । खल्नति(६)॥ अगुण दति किम् । यदीता॥
१ ए. ०००७ बूति. ४ °यगुणः। ४.; कुटादित्वात् 1 ए.
२. 8. ०१०5 धातूनाम्. ५ भुज्यते ४. ए.
३ विव्याध । विविष्यतें । ऊषुः । € मून्यति 8.
ऊषन्ति । ए.
का० २. ४. ६.] श्राख्यातम् । र्ट्
स्वपिवचियजादीनां यणपयोाणशीःषु ॥ ३ ॥
स्रपिवच्यो ्यजादीनामन्तःस्यायाः सपरसखरायाः संप्रसारणं
भवति । यणि परोक्तायामारश्िषि चागुणे परतः । सुष्यते । सु-
घुपत्तुः । सुप्यात् ॥ उच्यते । ऊ चतुः । उच्यात् ॥ द ज्यते । ईजतुः ।
द्ज्यात् ॥
यजो वपो वद्दञ्चैव वेञ्व्येजी कयतिस्तथा ।
वद् वसौ यतिश्चैव नव यजादयः स्मृताः ॥
परोष्ायामभ्यासस्योभयेषाम् ॥ ४॥
उभयेषां ग्रदादिखपादीनामभ्यासस्यान्तःस्यायाः सपरस्व-
रायाः संप्रसारणं भवति । परो खायां परतः । गुष्षर्थो ऽयम् ।
जग्रा । जयददिय । जिच्यौ । जिच्धिय । उवाय । उवचिथ ॥ सखपा-
दीनां च । सुष्वाप । सुष्वपिथ । उवाच । उवचिथ । इयाज ।
दयजिथ ॥ परोच्तायाभिति किम् । विवच्चति । वावच्यते ॥
व्ययेश्च ॥ ५॥
व्ययेरभ्यासस्यान्तःस्थायाः सपरसखरायाः संप्रसारणं भवति
परोष्वायां परतः । विव्यथे । विव्यथाते । विव्ययिरे ॥ परोचा-
यामिति किम् । वाव्यय्यते ॥
न वाष्व्योरगुणे च ॥ ६ ॥
वेञ् । चि । इत्येतयोरग्यासस्यान्तःस्थायाः खपरसखरायाः
१ 0. £.
२०४ कातन्त [का० दे. ४.९०.
संप्रसारणं न भवति । परोक्षायाम् रगे गृणिनि च १ । ववौ ।
वविय । ववतुः । ववुः । शिश्ाय। शिश्चयिय(२ । शिथ्ियतुः। भि-
च्चियुः ॥ रगुण दूति वचनाद् २) वेनो ऽनभ्यासो ऽपि द्यते ॥ य~
तेव [का०द्. ४.१२] दूति परस्य विभाषास्येव ॥
स्व पिस्यभिव्येजां चेक्रीयिते ॥ 9 ॥
स्वपिस्यमिब्येजामप्राप्तं संप्रसारणं भवति ४) चेक्रोयिते परे।
सो पु्यते । सेसिम्यते । वेवीयते ॥
स्वापेश्चणि ॥८॥
स्वापेरिनन्तस्य चि परतः(५) संप्रसारणं भवति । अर्ध षुपत्॥
स्वापेरिनन्तस्येति किम् । खापमकरोत् । अ्रसुषुपत् (६) ॥
सहिस्वपिप्रच्छां सनि ॥ ९॥
एषां सनि परे संप्रसारणं भवति । जिचृ्ति । खुषुषएति ।
पिष्टच्छिषति॥
चायः कि्चेक्रीयिते ॥ १०॥
चायस्ेक्रीयिते परे किरभवति। चेकीयते ॥
१ अगुणे गुणि च ४.; ^ ०१७ ४ 0... `
परतः; ए. ०५०० प्रत्यये परे . ५ परे ^.
२ शिश्ियिय। ए. £ असुखवपत् ४. ए.
३ अगणवचनाद् ^. ।
का०र्- ४.९५] च्राख्यातम् । २०
प्यायः पिः परोस्ायाम् ॥ ११॥
प्यायसक्रीयिते परे परोक्तायां च पिर्भवति । पेपीयते ।
च्रापिष्ये । च्रापिष्याते। च्रापिपिरे ॥
श्वयतेवे ॥ १२॥
यतेखेक्रीयिते परे) परोक्तायां च संप्रसारणं भवति वा।
श्रो षरटूयते। शे यते। ष्रड़शाव। प्ट्प्ररवतुः । शि ख्ाय। शिञ्ियतुः॥
कारिते च संश्चणोः ॥ १३॥
अयतेः संखणो यत् कारितं तस्मिन्(२ संप्रसारणं भवति वा।
प्रुशावयिषति । गिश्वाययिषति । अश्रटुशएवत् । ्रशिखयत् ॥ दनि
रुतस्य स्वानिवद्धावा च्छ दिवं चनम् २ ॥
इ यतेनित्यम् ॥ १४ ॥
यतेः संखणोयंत् कारितं तस्िन् नित्यं संम्रसारणं भवति।
जुदावयिषति । अजवत् ॥ दिव चननिमित्ते कारितव्यवधानणएव
यथा स्यादिति वचन् । इायकयितुमिच्छ्ति । जिङ्ायकयिषति।
श्रज्धायकत् । इति ॥
न्यस्तस्य च ॥ १५॥
यतेरभ्यस्तमा चस्यान्तःस्थायाः सपरखरायाः संप्रसारणं
भवति । जुहाव । जोह्धयते । जृद्धषति ॥
१००. ए. ३ सुद्िवंचनम् 2.; सुर्दिवचनम् ए.
२. ०० कारिते च.
२०६ कातन्त्र [का० २. ४. २०.
द्युतिस्वायोर्यासस्य ॥ १६ ॥
दयुतिस्वाप्योरभ्यासस्य संप्रसारणं भवति । दि युते । दि दयुत्यते।
दि द्योतिषते% । अदिद्युतत् । सुष्वा पयिषति ॥ स्वापेरिनन्तस्य
ग्रहणाद् न घजादौ (२) । तेन सिस्वपयिषति(२) ॥
न संप्रसारणे ॥ १७॥
संप्रसारणे कृते पुनः संप्रसारणं न भवति । विध्यते । वेविष्यते।
विव्ये । त्रिविधतुः । विविधुः । संविव्यतुः 1 संविव्युः ॥ एकदेशवि-
कतस्यानन्यवद्धा वाद् व्यक्ती जातौ च(४) वचनम् ॥
वशेश्वेक्री यिते ॥ १४ ॥
वरेखेक्रीयिते परे संप्रसारणं न भवति । वावश्यते ॥
प्रच्छादीनां परोषायाम् ॥ १९॥
प्रच्छित्रियिभस्जीनां परोक्तायां संप्रसारणं न भवति। पप्र
च्छतुः । पम्रच्छ:। वव्र तुः । वत्रश्युः । बभञ्जतुः । वभर्नुः ॥
सन्ध्यक्रान्तानामाकारो ऽ विकरणे ॥ २०॥
मन्ध्यच्तरान्तानां घाद्नामविकरणएविषय श्राकारो भवति।
१ दि्वोतिषति ^.; दिदुतिरे । 3 सिस्वापयिषति। ए.; शिश्चापयि-
देदुत्यते । दिद्युतिषते । ए. षति। ए.
र्यघाजादौ^.; ननघनादौी४. ४ ४.००.च.
का २. ४. २२.] आख्यातम् । २०७
सेर् । धाता ॥ गलै । ग्लाता॥ चै स्ताता॥ टो । दाता ॥ खुग्लः।
खुम््रः । उपसर्गे त्वातो १) डः स्यात् ॥ अन्तग्रदणं धातुसंज्ञाकाले
सन्ध्यच्चरार्थम् । तेन चेता । स्तोता ॥ अविकरण दूति किम् ।
ग्लायति । स्ञायति॥
न व्ययतः परो्ायाम् ॥ २१॥
व्येजो धातोः परोक्तायामाकारो(२)न भवति) संविव्याय।
संविव्ययिथ ॥ अगुणे संम्रसारणमस्त्येव (३) ॥
मीनातिमिनोतिदीडःं ४) गुरणवृद्धिस्थाने ॥ २२॥
एषां गुणडद्योः प्रसङ्ग श्राकारो भवति । मीञ् । प्रमाता।
म्रमापयति॥ डमिञ् । निमाता । निमापयति ॥ दीङ् । उपद्ाता ।
उपद्ापयति। उपद्ायो वन्तंते ॥ इडगभ्यां चेति (५) घञ् स्यात् ॥
गृणदृद्धिस्यान दति किम् । म्रमोयते॥ व्णान्तविधिलादभ्यासस्य(६)
नस्यात् । प्रमेमीयते॥
सनि दीङः ॥ २३ ॥
दीङः सन्याकारो भवति । उपदि द्ासते । नाम्यन्तानाम- `
निरटाम् [का० द. ५. ९७] दत्यगुएलाद् वचनम् ॥
१ उपसर्गात्तातो ४. ५ चेत्यधिकरणे ए.
२ गकारो ^. ६ °विधिरित्वाद° ^.; व्णीन्तस्य
३ ^+. ०११ तेन संविव्यतुः विधिलाद° ४.
४ °दिडां 7.
शः कातन्त्र [का० २.४.२४.
स्मिजिक्रीडगमिनि ॥ २४॥
एषामिनि पर आकारो भवति । विस्मापयते । जापयति ।
क्रापयति । अध्यापयति ॥ हेतुक ठंभये स्मिङो ऽ भिधानात् । कुचि-
कथने) विस्माययति । करणाद् भये न स्यात् ॥ भातिरिनन्तो
देतुभये(२)ऽपि वर्तते । मुण्डो भापयते ॥ भोषिचिन्ति° [का० ४.
५. द] दूति वचनाद् भियः षान्तता३ । मुण्डो भीषयते ॥ वि-
स्फुरणं विस्फारः । तं करोतोत्यिन् । विस्फारयति । विस्फोरय-
ति।४॥ देतुविवक्तायाम्(५ टन् ॥ चप सान्वने चयने ऽपि टत्तिः।
चापयति । विजस्त चाययति ॥ डवपि प्रजनेऽपि । पुरोवातो
गा; म्रवापयति॥ वी(£ प्रजने प्रवाययति। गभं ग्रादयतीत्ययैः॥
तपः साघयति। घर्म साधयतीति पारलौ किकेऽपि साधिनाभवि-
तव्यमेव॥ सिधु गत्यामित्यनेन च। अन्नं सेधयति। यामं सेधयतीति
भवितव्यमेव ॥ सिष्यतिनापि । तपस्तापस सेधयति ॥ कस्वामुला-
पयते । श्येनो वत्तिका मुन्ना पयते । लातेरेवायं अ्रयोगः । विसंवा-
दाभिभवयोलिंयः कारिते प्रयोगो नास्यनभिधानात् । रुचादि-
रयम् । विलाता । विलेता । विलास्वते । विलेग्यते । विलाय ।
विलीय । लातेलिंयः प्रयो गो(७)ऽनेकाथत्ाद्धाद्वनामिति॥
१ कल्ञिकथेनं ^. ५ हेतृकतुविवच्षायाम् ए.
२ हेतुकतुभये ए. ६ वि.
३ सान्तता ४. । ७ प्रयोगि ^.
४ ०. ^.
का० रे. ४. ₹७.] चअख्यातम् । २०९
सृजिदणणेरागमो ऽ कारः स्वरात्ययो धुटि गुणवृद्धि-
स्थाने ॥ २५॥
खृजिदृशोः सखरात्यरो धुडादौ प्रत्यये गुणदद्धि स्याने(२)
ऽकारागमो भवति । खटा । अ्खाकीत् । द्रष्टा । अद्रा चोत् ॥
धुरीति किम् । सख्जं। ददश ॥ गुणटद्धिस्यान इति किम् ।
खटकीष्ट । दरीष्ट॥
योगविभागात् स्युशादीनां वा । स्पृश । स्प्रष्टा । अरस्प्राचीत् ॥
ग्टश। खष्टा । श्रम्राकीत् ॥ छष । क्रष्टा । अक्रा्तोत् ॥ दप । चप्ता।
श्रचास्लत्॥ दप। दर्ता । च्रद्रापीत्॥ पे स्प्टा । च्रस्पार्ची-
दित्यादि ॥
दीडे(ऽन्तो यकारः स्वरादावगुणे ॥ २६ ॥
दीङो ऽन्तो यकारो भवति । सखरादावगुणे म्रत्यये परे ।
उपदि दीये। उपदि दीयाते 1 उपदि दीचिरे ॥ दीडो (२5 वयव-
लेन (४) दिवं चनं स्याद् ्रात्वं च नस्यात् ॥
सलोपो ऽसावेधातुके ॥ २७ ॥
धातोराकारस्य लोपो भवति । श्रसार्वधातुके खराद्ाव-
गृे म्रत्यये परे । पपुः । तस्युः । गोदः । संस्या ॥ त्रसार्वधातुक
दूति किम् । यान्ति॥ सखराद्ाविति किम् । ग्लायते ॥ अगुण दूति
किम् । दानम् ॥
१ ०१. ^. ३ दिडो ४.
२ गुणवुद्योः प्रसङ्गे ए. ४ ऽवयवेन ४.
14
२९० कातन्त्र [का०द. ४. २०.
इटि च ॥ २४॥
घातोराकारस्यलोपो भवति। इरि परे, पपिथ। द्दिय॥
दटीतिकिम् । पपाथ । गुण्वयेमिदम् ॥
दामागायत्तिपिवतिस्थास्यतिजरहातीनामीकारो व्य-
ञ्जनाटौ ॥ २९॥
दासंज्ञकमारूपगायतिपिवतिस्यास्यतिजद्ातीनामन्त ईैका-
रो भवति । व्यच्ननाद्ावगुणे प्रत्यये १ परे(१) । दीयते । धीयते।
मीयते । गीयते ॥ गायतीति निदेशाद् गाङ् गतावित्यस्य^र) गा-
यत दति भवितव्यमेव (२) ॥ पीयते । पातेस्तु(र२ पायते ॥ स्योयते।
च्रवमीयते ॥ स्यतोति निर्देशात् । सायते । सासायते । सनोतेर्य
वात्वम् ॥ दोयति । हाङःस्तु हायते ॥
साशिपिकारः ॥ ३०॥
दामादीनामाशिव्यगुणे(४ यच्नादौ परत एकारो भव-
ति। देयात् । धेयात् । मेयात् । गेयात् । पेयात् । स्येयात् । श्रव
|~" |=
मेयात् । देयात् ॥ अगुण दूति किम् । दासीष्ट । मासीष्ट ॥
वासंयोगादेरस्य दति वक्तव्यम् । ग्लेयात् । ग्लायात् ॥ स्तेयात्।
स्तायात् ॥ रस्य दूति किम् । स्थेयात् ॥
के
१ असार्वधातुके ^. ३ यणा भवितव्यम् ए. ५4
२ ४. (पतेन् स्यात्। 1 न्ञ्माशिषि चागुणे 4.
४
का० र. ४. २४.] च्रख्यातम् । २९९
अन उम् सिजभ्यस्तविदा दिभ्यो ऽभुवः॥ ३१॥
सिजन्यस्तविद्ादिभ्यो ग्वजिंतेभ्यः परस्यान उस् आदेशो
भवति । सिच् । अकार्षुः । उदगुः । अदुः । परस्य नलुम्लोपद्ति॥
अभ्यस्ते । च्रद दुः । अरजुवुः। अनेनिजुः ॥ विदादि । विद् ज्ञाने ।
चआरदन्त। दिष ॥ अविदुः । अरुः । अलुः । अदिषुः ॥ गणकतम-
नित्यमिति वा स्यात् । छयस्तन्यन एवाथात् । अविदन् । अरान् ।
अलान् । अदिषन् ॥ च्रभुव द्रति किम् । त्ग्द्वन् ॥
इचस्तरोपः ॥ ३२॥
द चस्तप्रत्ययस्य सर्व॑स्य लोपो भवति । ्रपादि । ्रलावि॥
दचस्त दूति किम् । अकारितराम् ॥
हेरकाराट्हन्तेः ॥ 33 ॥
धातोविदितस्य देरकारात्परस्य लोपो भवति । अदन्तः ।
पच। पठ । भव । दीव्य ॥ देव्यक्तिलात् । पचतात्(१) ॥ च्रकारा-
दिति किम् । यादि ॥ अन्तरिति किम् । जदि शवचरन् । संनिपा-
तलत्षणएस्य वणंग्रदणे निमित्तवात् ॥
नोश्च विकरणादसंयोगात् ॥ ३४ ॥
नोच विकरणादसंयोगात्परस्य दलप भवति । चिनु ।
खनु ॥ विकरणादिति किम् । नुदि ॥ संयो गादिति किम्) रा-
„ 2 ॥
१ ४. ५५०५ परत्वात्तातन ।
र्र् कातन्त [का० ३. ४. २९.
उकाराच् ॥3३५॥
उकाराच्च विकरणात्यरस्य देर्लोपो भवति । तनु । कुर् ॥
विकरणादिति किम् । नुदि॥
उकारलोपो वसोवै ॥ ३६॥
श्रसंयो गस्य१) विकरणएस्थोकारस्य लोपो भवति वा वमोः
परतः । सुन्वः। सुन्मः । सुनुवः । खुनुमः। तन्वः । तन्म: । तनुवः।
तनुमः॥ च्रा्यन्तवद्धावात् । सुनोमि। तनोमीति परलात् खरा-
देशएलादा सिद्धम् ॥
करोतेनित्यम् ॥ ३७ ॥
कजः२) परस्य विकरणोकारस्य नित्यं लोपो भवति वमोः
परतः। कुर्वः । कुर्मः॥
ये च॥३७॥
करोतेनित्यं (२) विकरणोकारस्य नित्यं लोपो भवति ये
मत्यये परे४ । कुयात् । कुयाताम् । युः ॥
अस्योकारः सावैधातुकेऽगुणे ॥ ३९॥
करोतेरकारस्यागुणे सावधातुके पर (५ उकारो भवति ।
=-=
१ असंयोगात्परस्य ए. ४ ये च परतः। £.; 8. ०. प्रल्यये.
२ करोतेः ^. . ५ ००. 4.
३ ए. ०१. नित्यं = ‰
का० ₹. ४. ४२.] आअआख्यातम् । २९३
कुरूतः । कुवन्ति । कुरू । प्रत्ययलोपलचखणएत्वात् । गणो नैव खरू-
पनिर्देशात् ॥ सार्वधातुक इति किम् । सं चस्करूः ॥ अगुण दति
किम् । करोमि॥
रूधदेविकरणणान्तस्य रोपः ॥ ४०॥
रुधादेर्यो विकर णस्तस्यान्तावयवस्य(१) लोपो भवति । श्रगु
सावधातुके परो । रुन्हः । रुन्धन्ति । भिन्न्तः । भिन्दन्ति ॥ अगुण
दूति किम् । रुणद्धि ॥
ऋअस्तेरादेः ॥ ४१॥
अस्तेरादेरकारस्यागृणे(२) सार्वधातुके परे लोपो भवति ।
स्तः । खन्ति ॥ च्रगुणए दूति किम् । चस्ति ॥
न्यस्वानामाकारस्य ॥ ४२॥
श्रभ्यस्तसंज्ञकानामाकारस्य लोपो भवति । रगु सावेधा-
तुके परे । मिमते । मिमताम् । जिते । जिदताम् । द त्ते । घत्ते॥
अगुण द्रति किम् । जद्दाति॥
यादीनां विकरणस्य ॥ ४३॥
जयादीनां घाढ्धनामगुणे खावंधात्दुके र) विकरणाकारस्य(४)
लोपो भवति । क्रीणते । क्रीएन्ति । प्रणते । ग्रीणएन्ति ॥ कथं स्तभ्न-
१ तस्यावयवस्य ए.; खधादेविंक- ३ ए. ००० परे .
रणान्तस्यावयवस्य ए. ४ विकरणान्तस्य ^.
२ °प्रादेरवयवस्य ^.
२९४ कातन्त [का० २. ४. ४६.
न्तोत्यु पलचणत्ात्॥ क्या दीनामितिकिम्। दीयामः। सीव्यामः(१॥
विकर णस्येति सुखम्रतिपच्य्थम् ॥ तगुण दति किम् । क्रोणाति॥
उभयेषामीकारो व्यज्ञनादावद्ः ॥ ४४ ॥
राश्यपेयोभयशब्दो व्यत्छपेचया बड्वचनम् । उभयेषा-
मभ्स्तत्रयादिविकरणानां दावजिंतानामाकारस्य(२ व्यञ्ननाद्ा-
वगुणे सवधा तुक) दकारो भवति । मिमोते । जिरीते । लुनोति।
पुनते ॥ व्यञ्जनादाविति किम् । मिमते । क्रीणते ॥ श्रगुण इति
किम् । जहाति। क्रीणाति॥ सार्वधातुक दूति किम् । लालायते॥
रद द्तिकिम् | दत्से । घत्से॥
इकारो ट्रिदरातिः ॥ ४५॥
दरिद्रातेराकारस्यागृणे सार्वधातुके व्यच्जनाद्ाविकारो
भवति । दरिद्धितः। दरिद्धियः॥ गृण दति किम् । दरिद्रा-
ति॥ सार्वधातुक इति किम् । दरिद्राणएम् । दरिद्रायकः। दि-
दरिद्रासति(४)॥
भियो वेति वक्तव्यम् । विभितः । बिभीतः ॥
लोपः सप्तम्यां जहातेः ॥ ४६ ॥
जदातेरन्तस्य स्तस्या मगुणे(५ लोपो भवति । जद्यात्(९।
जद्याताम् (६ ॥
१ दौव्यावः। सीव्यावः। ^. ४ 0". ^.
२ दारवजितानाम्° ४. ५ ^. ,१० परतो.
३ ए. ०००, परे, ६ जज्यात्। जन्याताम् । जच्युः। ४.
१)
कारे. ४.४९ .] अख्यातम् । २९१
व्यच्जनादावगृणणे सार्वधातुक दलवंवा१) वक्तव्यम् । जदितः। जदी-
तः ॥ दौ चात्वमित्वमोलवं चेष्टम् । जादि । जदिदि। जरीदि॥
धुटि हन्तेः सावधातुके ॥ ४७ ॥
दन्तेर्धुडादौ सार्वधातुके ऽ गुणे ऽन्तस्य(२) नकारस्य लोपो
भवति । दतः । दयः । त्राते । च्रादताम् ॥ धृटोति किम् ।
न्वः। न्मः ॥ अगुण इति किम् । दन्ति॥ प्रतिषिद्धेटां मध्ये दन्ते-
रेव सार्वधातुके संभवद् शेनार्थमिदम् (२) ॥
श्णसेखदुपधाया अणव्यञ्जनयोः ॥ ४८ ॥
आासेरूपधाया दद् भवति । च्रणि व्य्ननाद्ावगुणे४)। अन्व-
शिषत् । शिव्यते । शिष्टः५) ॥ कथं मिचं शस्तोति मिचशोः। वि-
लोपात् स्रादेशो विधिर्वेलवान् (६) ॥ चरणा सदचरितः शासु-
रिद (७) द्यते । श्राशास्ते । च्रा शस्यमानः ॥ कथम् चच्राशोः ।
ज्ञापकात् ॥
हन्तेजै रो ॥ ४९॥
इन्तेजकारो भवति हो परो । जदि शचून् ॥ देवय॑क्तिवाद्
तात् । परवान्तातन्(=) ॥
१ ददा. ५ ६. ०००5 शिष्टवान् ।
२ 070. ह. & °बलवानिति ८.
३ सार्वधातुक इति संभव .; ७ श््देति ए.
ए. ०. इद्म् ८ आशिषि तु द्योस्तातण् ^.
ए. ०००० प्रत्यये परे .
२१६ कातन् [का० २. ४. ५९.
दास्त्योरेऽभ्यासलो पश्च ॥ ५०॥
दासंज्ञकस्यास्तेख हौ पर ऽ न्तयेत्वं भवति । श्रभ्यासलोप्
यथासंभवम् । ददि । धेदि॥ अरस । एधि ॥ अलो पञ्चेति सिद्धे
ऽग्यासग्रदणं समस्तलो पायम् ॥
पस्थेकव्यज्ञनमध्ये ऽनादेशदेः परोस्ायाम् ॥ ५१॥
अगृणे परोक्तायां परतोऽनादेशादेधातोरस्यैकव्यच्जनम-
भ्यगतस्यैलवं भवति । श्रभ्यासलोपख । पेचतुः । नेमतुः । सेद ॥
चकाराधिकारात्१ क्षिद् दीर्घोऽपि एृद्यते। राधो हिंसायां ।
श्रपरेधतुः ॥ हिंसा यामित्येव । च्रारराधतुः ॥
राजिभ्राजिभ्रारश्ग्ताशीनां (२) वा वक्तव्यम् । रोजतुः । रराजतु-
रित्यादि । ्रन्यच न भवति । चकाशे ॥ यलि च सेचप्येवम् ।
रेजिथ(२) । रराजिय(२ ॥
अ्रसद्ायव्यच्ननमधगतस्ेति किम् । ततचतुः ॥ श्रनादेशादेरिति
किम् । बभणहुः ॥ रगुण इति किम् । रदं पपच ॥
यटि च सेटि ॥ ५२॥
यलि च सेटि परतो ऽनादेशदेधातोरसयेकव्यच्ननमध्यग-
तस्यैते भवति। अभ्या सलोपख । पेचिथ । नेमिथ ॥ सेटीति किम् ।
१ चकारात् ^. ३ ००. 4.
२ °पासिभ्लासीनां 8. ए.
का० र. ४. ५४.] चअआख्यातम् । २९७
पपक्य ॥ च्रनादेशदेरिति किंम् । बभणिय ॥ एकव्यञ्ननमध्यग-
तस्येति किम् । विव्यविय ॥
नृफरुभजचपथ्चन्यियन्यिटन्भीनां च (५) ॥ ५३ ॥
द्धप्रग्टतोनामत एत्वं भवति । अरभ्यासलोपख । परोक्ताया-
मगुे यलि चेटि परतः । गुण्वादे शादि सद्ायव्यच्ननत्वाद् वच-
नम् । तेरुः । तेरिय। फलतु: । फलिय । भेजुः । भेजिय ।
चेपे । चेपाते । तेपिरे । यतः । येयतुः । देभतुः ॥ अनुषङ्गलो-
पिनां (२ मध्ये दन्भेरेवेति नियमात् । ममथ्वान् ॥ निरनुषङ्गः
साहचयात् । शश्रन्िय । जग्रन्यिय । द दम्मिय । दत्यनुषङ्गिणणां
नस्यात् ॥ अगुण इति किम् । चदं ततर ॥
जुश्वमु चसिख्नफणस्यमां (२) वा वक्तव्यम् । जेरत्दुः । जजर ततुः ।
जेरिय । जजरियेत्यादि ॥
न शसददवादिगुखिनाम् ॥ ५४ ॥
, खेदंदेर्वकारादीनां गुणिनां च ४) चाद्धनामेलमभ्यासलो -
. पञ्च न भवति । श्रगुणे परोच्वायां यलि च सेटि परतः । विशश-
सतः । विशशसिथय(५॥ दददे! ददद्ाते॥ ववसुः । ववसिथ ॥
विशश्ररतः । विश्टश्ररिय ॥(&) निनयिय ॥
१ ग्दम्भीनां च ^. ४ ००. ए.
२ °लोपानां ^. ५ विशसतुः। विशसिथः। ^.
३ चमु 4. 8. & ८. 9005 एवं.
२२८ कातन्त्र [का० २.४. ८.
स्वरादाविवणो वणान्तस्य धातोरियुवो ॥ ५५॥
स्वराद्ावगुणे प्रत्यये परे धातोरिवर्णा वणान्तस्य द् .वौ
भवतः । निदिंष्टस्य स्थानिन एवान्तरतम्यात् । शिभरियतुः । वि-
क्रियतु: । चुचुवत्ुः । पुपुवतुः । पुवन्ति । रुवन्ति । लुवन्ति१) ॥
स्वराद्ाविति किम् । स्रीयात् । लयात् ॥ अगुण दूति किम् ।
अयिता । लविता ॥ घाुग्रदणएमणयुत्तरार्थमेव ॥
अभ्यासस्यासवर्णे ॥ ५६ ॥
इवर्णो वण न्तस्याभ्यासस्वा सवर्ण (२ खर (२) दयुवौ भवतः ।
इयेष । उवोष । दयुयात् ॥ च्रसवणं दूति किम् । ईषुः । ऊषतुः॥
नो विकरणस्य ॥ ५७ ॥
नोविकरणस्योकारस्यागुणे खराद्ावुव् भवति । आन्तरत-
म्यात् । प्राभरुवन्ति । पराभवन्तु । शक्रुवन्ति । शक्गुबन्तु ॥ नोरिति
किम् । चन्ति ॥ विकरणस्येति किम् । तन्वन्ति ॥
य इवणेस्यासंयोगपूवैस्यानेकाक्षरस्य ॥ ५४॥
अनेकात्तरस धातोय दवणेस्तस्यासंयो गपूर्वस्य यकारो भवः
ति। श्रगुणे सखरादौ । विव्यतुः । विवयः । निन्यतुः । निन्यः । दि
ग्धिरे । निन्यिरे ॥ संयो गपूर्व्ेति किम् । भिथियतः । विक्रि
यतु; ॥ अनेकात्तरस्य धातोरिति (४) किम् । ्रधीयते ॥
१ 7. ०००० श्ुवन्ति । ३ स्वरे परे ४.
२ °अभ्यासस्यावणें ^. ४ अनेकाच्तरस्येति ए.
का° रे. ४. ६ैर्.] आ्रख्यातम् । र [न्त
इणश्च ॥ ५९ ॥
इणो घातोरगृणे खरादौ यकारो भवति । यन्ति। यन्तु ॥
चकारो ऽनुक्रसमुच्चयायः । तेन दकोऽपि स्यात् । अधियन्ति ।
अरधियन्तु ॥
नोवैकारो विकरणस्य ॥ ६०॥
नोविकर णस्या सं यो गपूरस्य स्वरादावगृणे वकारो भवति।
खुन्वन्ति । चिन्वन्ति ॥ विकरणस्येति किम् । नुवन्ति । नोनुवः ॥
शरसंयो गपूरवस्येति किम् । तच्एुवन्ति ॥
जुहोतेः सावधातुके ॥ ६१॥
जुद्ोतेरुकारस्य सावधातुके स्वरादा वगृ प्रत्यये परे(र
वकारो भवति । जुति । जुङत्ु ॥ श्रगुण दति किम् । जुदवा-
नि॥ सावधातुक दति किम् । जुदुवुः ॥ सखराद्ाविति किम् ।
जुहुयात् ॥
भुवो वो ऽन्तः परोष्ाद्यतन्योः ॥ &२॥
भृवो धातोरन्तो वकारो भवति परोच्ाद्यतन्योः खराद्योः
परतः । वग्डव । बग्वत्ुः । वग्डवुः । वभ्डविय । चअग्डवन्(३) ।
श्रन्धवम् ॥ युनवेकारो गुणदद्धिवाधनायः 1 नित्यखेद गुष्णधि-
१ न्विकरणस्योकारस्याखयाग० ^ ३ बभूवन् । 2.
२ 00. 44.
२२० कातन्त [का० २. ४. ६१५.
कारः स्यात् ॥ सखराद्योरिति किम् । अग्ठत् । बग्दवान्(१)॥ बभ्ध-
वष दत्य सिद्धं वददिर ङ्गमन्तरङ्ग द्ति॥
गोहेरूदुपधायाः (२ ॥ ६३ ॥
गोदः छत गुणस्य खरादौ परत उपधाया ऊद् २) भवति।
गूहयति । गूहता । गूदकः ॥ गोदः छतगणस्येति४) किम् ।
जुगु: ॥ उपधाग्रहणमुत्तरार्थ॑(५) च ॥
दुषेः(& कासि ॥ ६४॥
दुषेरुपधाया ऊद् 2) भवति. कारिते परे) । दूषयति ॥
कारितद्ति किम् । दोषो वर्तते॥ कारित दति संजञापूवेकलाद्
वा चित्तविकारे । चित्तं दूषयति । चित्तं दोषयति । प्रज्ञां दूष-
यति । रज्ञां दोषयति॥
मानुबन्धानां हस्वः ॥ ६५॥
घटादयो मानुबन्धा अ्रन्वाख्याताः(८)। तेषामुपधायाः का- `
रिते परे हसो भवति । घटयति । वथयति ॥
गे क्घगे सगे स्यगे संवर णे९)॥ कगे नोच्यते । ्रस्यायमथं दति
च^० नोच्यते । कगयति ॥ चन् च । वनु च नोच्यते । चन् च
१ अभुवान् ^. ६ दुषे ^.
२ गोहेश्दु° ए. ७ 07. 4.
३ उद् ४. ८. इव्यन्वाख्याताः ए.
४ गोहैरिति ८. ९ 4. ००९५ च्.
५ उपधाया ग्रहण ० ^. १० ८. ०, च.
का० २. ४- ६५.] च्राख्यातम् । २२९
दिंसाथः। वनु च कगेवत् (१) । चनयति । वनयति ॥ स्म च्राध्याने।
स्मरयति । चिन्तायामन्यच न भवति । विस्म्मारयति॥
जनी जुष् (२ क्रसु रन्जो ऽ मन्ता (२) । जनी प्रादु भवे । जनयति॥
जुष् (२ । जरयति ॥ क्रसु करणे । रसयति ॥ रन्न रागे । रजयति
ग्टगान् । रन्जेम्डैगरमणे ऽ नुषङ्गलोपः ॥ मन्ता (२) । रमयति।
अमयति॥
ज्वलङलदयलनमो ऽ नृपसगा वा। सोपसगोस्तु नित्यं मानुवन्धाः।
च्वल दीन्नौ घटादिः । प्रज्वलयति ॥ तथा ल ल चलने ।
अद्छलयति । प्रद्मलयति ॥ अमन्तत्वात् (४) । उपनमयति (५) ॥
ग्लास््ावनुवमख । अनुपसग दति किम् । प्रग्लापयति । मरस्लाप-
यति । उपवनयति । उद्धमयति ॥ न कम्यमिचमः ॥
श्रमो ऽदर्भने । शमयति रोगान् । दशंनेतुन भवति । निशाम-
यति स्ट्पम् ॥
खूलदिर वपरिभ्यां (&) च । श्रवसूखद यति । परि सखद यति ^) ॥ अरव
परिभ्यामेवेति नियमादन्योपसगान्न भवति । प्रसादयति । उप-
सवाद् यति ॥ `
फण गतौ पद्यते मानुबन्धञ्च । गतेरन्यत्र न भवति (८) । फाणय-
तिर) फाण्टम् ॥
१ कगेवदिति ^. & स्ख्यदिरप० 7.
२ जुष 138. ७ ^+. ०१०५ नमो ऽ परिवेशने ॥
३ ऽमन्ताच्च ८. = ए. ०0. ("ग गतेर्०
४ अमन्ताख 8. ; अमन्तात् ए. ९ णयति ए.
५ उपरमयति ^.
रर् कातन्त्र [का०३. ४. ईय.
अन्ये मृगमा दति नोदादताः । कथम् उद्वाटितः कपाटः (१ ।
चौरस्योत्क्राथयति । घजन्तादिन् ॥ संक्रामयतोति शन्तुडन्ता-
दिन्॥
इचि वा ॥ ६६ ॥
मानुवन्धानां घाद्नां (र) कारित दूषि परे हस्रो भवति
वा । घटि । च्रघारि । व्ययि । रायि ॥ तजि गतौ दाने
च। दत्त हिंसायामिति घटादिपारवलादनुपधाया अपि दीष-
त्वम् । तेन अ्रच्तन्जि । च्रच्तान्जि॥ अ्रदक्ि। अदाकति॥
जनिवध्योश्च ॥ ६७ ॥
द्ज्मात्रमिद/२) वतंते(४) । जनिवध्योरि षि परे५ नित्यं
स्वो भवति । च्रजनि। अवधि ॥ यद्यपि वन्धने वधिस् तथापीवि
दिंसायाम् । तथा च भच्कशचेन्नासि वधकोऽपि न विद्यते ॥
वधिः(£ प्रकत्यन्तर मित्येके ॥
खतो यिनसायी स्वरवत् ॥ ६४॥
श्रोतः परौ चिनृश्रायी खरवद् भवतः । गव्यति । गव्यते ॥
अ्रवोऽपिनस्यात्। गवाजिनवदिष्टवात् ॥
१ कवाटम् ए. ४ सपर्यति ^.
२ 01. ए. ए. ५ गवध्योयेति परे 12
३ दज्माचर ^. ए. ष्व 58. प्रा; द (र) दण्ट पचर आ. वानौण्ुणमो
दद्याच 7. एताफट्ला व् १०१ ब्.
का० २. ४. ७२.] अख्यातम् । र्र्
न,
ख्खोतश्च ॥ ६९॥
च्रौतः परौ चिन््ायो स्वरवद् भवतः। नाव्यति । नाव्यते।
यथासंस्यभयात् पृथग च्यते ॥
नाम्यन्तानां यण्रायियिनखाशीस्विचेक्री यिततेषु)
ये दीधः ॥ 9० ॥
नाम्यन्तानां धानां (२ यणादिपु2 ये(रेचौ च परत
आन्तरतम्बाद् दीर्घो भवति । चीयते । मन्तूयति ४ । अम्नोयते ।
पटूयति (५। चीयात् ॥ चौ च । पटूकरोति ॥ चेचोयते ॥ य दूति(६)
किम् । कृषीष्ट । नामीति संभवद् गेनार्यमिदम् ॥
इणो(७)ऽनुपसृष्टस्य ॥ 9१॥
इणो) धातोरनुपष्टृष्टयैवागिषि ये) दीर्घो भवति ॥
ईयात् । दूयास्ताम् ॥ अनृपद्ृष्टस्येति(९) किम् । -अन्वियात् ॥ (१०)
यणो व्यवदितपाठान्नेदानुदटत्तिरिति गम्यते । तेन समीयते। नि-
यमोनस्यात् ॥
ऋत इदन्तस््विचेक्रीयितयिनस्ायिषु ॥ ७२॥
छद न्तस्य चिचेक्रीयितयिनृश्रायिषु परत ईदन्तो भवति।
१ यनायीयिना० ए. & यनादिष्विति। ए.
२ 07). ४. ७ इनो 7.
३ यणायिपु ^. ८. सू 0. 7. ; ^. °». घातोः
४ नुयते। मन्युयति । ४. ९ °सुष्टस्येवेति ^.
५ पटयति । ^. १० यनो व्यवहितलात् पा० ४.
९२४ कातन्त [का०द. ४. ७१.
माचरीकरोति। जेरोयते। खस्ोयति । दुदि चोयते१) ॥ खत दूति
किम् । चकीयंते(२) ॥
इरन्यगुणे ॥ 93 ॥
खद न्तस्यानि विकर णे2)ऽ गृण टकारो भवति । श्राद्ध यते।
आभरियते॥ खत दूति किम् । किरति । गिरति ॥ रगुण दूति
किम् । सरति । आदेशादागमो विधिवेलवानिति४)॥
यणारशिषोर्ये(५ ॥ 9४ ॥
द् न्तस्य यणाशिषोर्ये(५) पर दकारो ऽन्तो (६) भवति ।
क्रियते । क्रियात् ॥ यद्ति किम् । रुषोष्ट ॥
गुणो ऽतिसंयोगाद्योः ॥ ७५॥
अर्तिः संयोगादे श्च धातो येणाशिषो्य(°) परे गुणणो भवति ।
श्रयते । अर्यात् । सयते । सख्यात् ॥ अ्रसिद्धं वदिरङ्गमन्तरङ्ग
दरति संक्त्ियते । संस्ियात् ॥
चेक्रीयिते च ॥ ७६॥
अर्तः संयोगादेख धातोखेक्रीयते(=) परे गणो भवति। च्ररा-
यते । सास्रयेते ॥
१ दुहिचीयति ए. ५यना०४.
र कृचे; चेक्रीयते 7. & ०. 7.
३ ऋदन्तस्याकरणे ४.; ए. ०. ७ धातोच्छैतो य° ए.
अगुणे. ८ धातोकतञेक्री° 2.; अरतिसं-
४ बलीयानिति ^. योगायो्छतश्चे° ए.
का० २. ४.८०.] श्राख्यातम् । र्र्
च्राध्मोरी ॥ 9७ ॥
घ्रा । ्रा। इत्येतयो खेकीयिते पर ईकारो भवति(२)।
जेभ्रोयते । दे श्रीयते ॥ दन्ते री वा वक्तव्यम् । जेप्नो यते । जं घन्यते ॥
यिन्यवणेस्य ॥ ७6८ ॥
चिनि परे ऽवणंस्य ईकारो) भवति । वस्तीयति । माली-
यति ॥ चौ च । दीर्धीभिवति(४) । मालोस्यात् ॥
अशनायोदन्यधनाया वुभृक्ठापिपासाकाङ्खासुनिपाता(५रूढाः।
अशनमिच्छति भोक्तुम् । अशनायति ॥ उदकभिच्छति पातुम् ।
उदन्यति ॥ धनमिच्छति दष्णक् । धनायति ॥ .
अदेधेस सनद्यतन्योः ॥ 9९॥
अदः स्याने सनद्यतन्योः परतो घञ्ुरादेशो भवति टद्
श्रथः । जिघन्छति । अघसत् ॥
वा परोश्छायाम् ॥ ७०॥
परोच्ायां परतोऽदेघैमरादेशो(£ भवति वा । आद् ।
आदत् । जघास । जतुः ॥ घस अदनेऽ) । सौतचो ऽयं भाषा-
यां मरज्िषय एव ॥
१ च्राध्मोरिवि° 8. ५ °काड्ुगस्वनिपाता ए
२ दैभवति ए. ६ अदेः स्थाने घञ्मु° ए
३ ऽवर्णस्येदु ४. ७ घञ्मुरदने ४
४ दीचोंभगषए.
15
ररह कातन्त्र [का०्द्.४.प्थ्.
वेजश्च वयिः ॥ ७१॥
वेञ्यो धातोः परोचायां परतो वचिर्भवति) वा। उवाय।
ऊयतुः । ववौ । ववतुः ॥ इकारः सखरूपयरा दकः ॥
हन्तेवेधिराशिषि ॥ ४२ ॥
इन्तेवेधिभवति (२) । अ्राशिषि परतः । वध्यात् । वध्यास्ताम् ॥
ऋद्यतन्यां च ॥ ७३ ॥
न्तेरद्यतन्यां च परतो वधिर्भवति। श्रवघीत् । अरवधिष्टाम्॥
अनान्तत्वादिटिकूते वा दीर्घो नस्यात् । दइज्निद शस्य (२) खर-
पद्यादकत्वात् ॥ वाशब्दो व्यवस्यावाचीद स्मर्यते । तेनात्मनेषदे
वा। आदत । आसाताम् । च्रावधिष्ट । च्रावधिषाताम् (४) ॥
डणो गा ॥ ४४ ॥
इणो धातोरद्यतन्यां ५) गादेशो भवति । अगात् । च्रगा-
ताम् ॥ दएवद् दूको ऽपि । अ्रष्यगात् ॥
इडः परोक्षायाम् ॥ ७५॥
दडः परोक्तायां५ गादेशो भवति । अधिजगे । अरधिज-
गाते । अधिजगिरे ॥ दडः दूति किम् । इट् गतौ । उदियाय ॥
१ परोत्तायां वचिरादेशो भवति ए. ४ अवदिष्ट । अवर ए.
२ "वधिरा्देशो भवति ए. ५ ए. ०५०5 परतो.
३ द ङ्निद शस्य 1158. १
का० २. ४. ८७.] ख्यातम् । २९०
श्रद्यतनीक्रियातिपत्योवा गीरादेश(१ दव्यते(र२) । च्रध्यगीष्ट । चअ-
श्येष्ट (२) । अध्यगय्यत । अरध्यैव्यत२॥ दनि संञखणोरपि गायते-
रभ्ययने(४१ऽ पि त्तिः । अधिजिगापयिषति । अभ्यजोगपत् (५) ॥
इडस्तु । श्रध्वापिपयिषति । च्रध्यापिपत् (६) ॥
सनीण्डडोगौमिः ॥ ८६ ॥
खनि परे इषटद्ङ गमिरादेशो भवति । यामं जिगमिषति ।
वेदानधिजिगांसते ॥ दको (७)ऽपि । अधिजिगमिषति ॥ गम्रुबो-
धने ` खनि नाभिधीयते चेत् तथायमपि । च्र्यान् प्रतीषिषति ॥
द्रट्(= गतौ बोधनेऽपि दृग्धते(९) । गमयति । अधिगमयति ।
गमिनैव सिद्धम् । अधैन् प्रत्याययति । शास्त्रमध्यापयतीति
भवितव्यमेव (१०) ॥
ऋस्तेभूरसावेधातुके ॥ ७७ ॥
श्रस्तेग्डेरादेणो भवति । श्रसार्वधात्ुकविषये । भविता ।
ण्डतः । भविय्यति । भव्यम् । खराद् यः [का०४.२. ९०] ॥ तिपा
निर्देशः किम् । त्रसिता ॥
१ गिरदिश ए. ७ इकारो ^.
२ उच्यते ^. स्श्जटपरकिटङइ्ट ८.
३ अध्येष्ट ।०। अध्येष्वत ^. ए. ९ वुत्तिः। ४.
४ गीयतेर० ए. १० "एवेति ?.; "अध्यापयतीष्यत
५ अध्यजिगपत् ^. एव ॥ ए.
चै
& अध्यापीपत् ए.
४५ कातन्त्र [का० र. ४.९९.
ज्बो वचिः ॥ ४४ ॥
घरुवो धातोवेविर्भवति। असार्वघधातुकविषये। वक्रा । वच्छ
ति। वाच्यम् । खवरण॑व्यच््रनान्ताद् ष्यण [का०४.२. २५] ॥
चस्िडःः ख्याञ् ॥ ७९॥
चि डः:(१) ख्याञ्नादे शो भवति । असार्वधा तुकविषये । श्रा-
ख्याता । आख्यास्यति । ्रासख्यास्यते । जनु बन्धा दुभयपदम् ॥
श्रास्येयम् । आात्खनोारि च [का० ४.२. ९२] दति (२) ॥ कथं खंच-
च्छो) दुजंनो । वर्जनीय इत्यथः । नृ चता रात्तसः । सुन (४)
च्रौणादिकलवात् । विचक्षणो विद्वान् लोकतः सिद्धः॥
वा परोक्षायाम् ॥ ९०॥
चकिडःः परो तायां ५) ख्याजादे शो भवति वा । श्राचस्मौ ।
राच्ये । त्रा चचचे॥
सपजेर्वीं ॥ ९१॥
अ्रजर्वीरादेशो भवति । अखावैधातुक विषये । विव्यतुः ।
वयनीयम् । वीतः । वीतवान् ॥ व्यच्ञनादौ वेति केचित् । भा-
जिता । प्रवेता । म्राजिव्यते । प्रवेव्यते । प्राजितुम् । प्रवेतुम् ॥
१ चचिड घातोः ^. ४ असून 7.
२ दूति स्यात् ^. ५ ^. ०००३ च.
३ संचचो ए. @ ~
का०र.४.९रे.] आख्यातम् । र्र<
चजुश्रल्क्यष्मु च(१ न स्यात् । खमाजः । उदजः । समज्या । म्रा-
जनो दण्डः । वाधिकारादियभमिष्टसिद्धिः२॥
ऋअदादेद्टैग विकरणस्य ॥ ९२॥
अद्ादेगणणद् विकरणस्य लुग् भवति । अत्ति । रन्ति ।
जुद्दोति । विभेति । जुङ्तः । विभीतः ॥ ल्ुगूलोपलान्न गुणः ॥
विकरणस्येति किम् । अघ्नन् ॥ अद द्यन्तगैणो जुहोत्यादिरिति॥
इरस्यादापिवत्तिभूभ्यः सिचः परस्मे ॥ ९३॥
द्रणएणदिभ्यः परस्य सिचो लुग् भवति परस्मैपदे परतः ।
श्रगात्। चरध्यगात् । च्रस्यात् । च्रद्ात्। च्रधात् । चरपात् । च्रभूत् ॥
पिबतेरिति किम् । पा र्णे । ्रपासीत् ॥ परस्मा दति किम् ।
समस्थिषत । चरदिषन॥
चाशाक्छासाधेटां वा वक्तव्यम् । च्रघ्रात् । चरघ्रासीत् । चरणात् ।
श्रश्ारीत् । च्रच्छात् । अच्चछासोत् । रसात् । असासीत् । च्रधात्।
अधासीत् ॥
॥ दति दौगसिंद्यां इन्तावाख्याते चतुथः पादः समाप्तः ॥
१२९. २ °सिद्धिरिति॥ ए.
९२० कातन्ल [का०ट्. ५.४.
नाम्यन्त योधातुविकरणयोगौणः ॥ १॥
नाम्बन्तयोधातुविकरणएयोरन्तरतमो गृणो भवति) । अ-
थीत््रत्यये परे । एता । चेता । नेता । स्तोता । क्ता । भविता ।
सुनोति। तनोति ॥ नाम्यन्तयोरिति किम् । उम्भिता । क्रीणाति ॥
म्लायति (२) । न्लायति(२) । रेकारोपदेशवलपन्न गुः 2 ॥ नी-
भ्याम् । लूभ्यानिति गौएत्ात् ॥
नामिनश्रोपधाया रघोः ॥२॥
धातोरुपधाया नामिनो लघोर्गुणो भवति । कोषिता४)।
कोषिष्यते । वर्तिता । वर्ति्यते ॥ भेत्ता । रेत्तेति प्रत्यये परे
घातोरुपधैव ॥ चकार उत्तरार्थः ॥
नि च विकरणे ॥ ३॥
नामिन उपधाया नाम्यन्तस्य चान्येव विकरणे गुणो भवति(४)।
रो चते। वतंते। भवति। नयति ॥ अन्येव विकरण दति किम् । नृत्य-
ति। सुनोति। क्रीणाति । पुषाए॥ विकरण दूति किम् । अदु दन् ॥
करोतेः ॥ ४ ॥
करोतेः सखविकरणे गृणो भवत्येव । करोति । करोतु(५) ॥
तनाद्युपलक्षणं (£ करोतिरिति केचित् । तेन समर्णोति ॥
१ °विकरणयोगुणो भवति । आन्त- ४ 8. ०. ^°” कोषिता ८ गुणो
रतम्यात् । ^. भवति (8. 3).
९२ 07. ^. ५ कुख्ते 1.
३ इयेकारोपदे शान्न गुण इति! ए. ६ "उपलबणवत्वात् ४.
का०रे.५.र८.] श्राख्यातम् । रद
मिदेः ॥ ५॥
मिदेः सखविकरणे गुणो भवत्येव । मेद्यति ॥ भौवादिकस्य
मेदतेरनि सिद्ध एव (१) ॥
ऋभ्यस्तानामुसि(२ ॥ ६॥
अभ्यस्तानामुसि^र परे नामिनो ४ गुणो भवति । दित्ववड्-
त्वयोख परस्मा इति प्रतिषेधे मक्त वचनम् । अविभयुः । अजु-
वुः । श्रविभरः । ज्रजागरूः ॥ श्रभ्यस्तानामुसोति किम् । जुदुवुः ॥
न णकारानुबन्धचेक्रीयितयोः८५) ॥ 9 ॥
नाम्बन्तानां नाम्युपधानां च एकारानुबन्धे चेक्रोयिते च(६'
परे गृणो न भवति । अरशटिञ्रियत् । च्रपुषत् । श्रघुच्तत्(^०) । नी-
यते । द्यते ॥ नरोनृत्यते । लो लूयते ॥
अभ्यस्तस्य चोपधाया नामिनः स्वरे गुणिनि सावे-
धातुके ॥ ¢ ॥
श्रभ्यस्तस्य चोपधाया नामिनः सखरादौ गुणिनि सावधातुके
परे गुणो न भवति । नेनिजानि । अननेनिजम् ॥ विरेषनामिय्रद-
णाज् जजनानीत्यलोपो न स्यात् । एवमुत्तर चापि योज्यम् ॥
गुरिनीति किम् । गुणिन्यपि गुणो मा भूत् । अनेनिजुः ॥
१ सिद्धमेव ॥ ^. ५ णकारानुबन्धञ्चे° 2. 1.
२ °्डषि फ. & ०००. ए.
३ अभ्यस्तसंन्नकानामुषि ए. ७ अदुष्वत् । 1. ; ^. ०१०५ दौयते,
४ नामिन एव 8.; ००. ८. ४. चीयते.
र्रर ` कातन्त [का० २. ५. ९९.
सनि चानिरि ॥९॥
नामिन उपधाया अनिरि सनि गणो न भवति । विभित्सति।
दित्सा । वुभुकते । जिचुत्तति ॥ चकारादनामिनोऽपि कचित् ।
तेन धीष्ति । नलोपः स्यात् ॥ अनिटीति किम् । चको षिषति ॥
सिजाशिषोश्वात्मने ॥ १०॥
नामिन उपधायाः सिच्यात्मनेपद ^ आशिषि चानिरि
गणो न भवति । अभित्त । च्रच्छित्त। श्रभित्छाताम् । च्रदुङ्छरि।
अदुग्ध । अदुग्धाः दुददिदलिदगृहामात्मने वतव वा सेव
तच व्यवस्यितवानृदन्तेः सिचो ऽद्यतन्युपलक्षणत्वात् सिद्धम् ॥ भि-
त्सीष्ट । भुतोष्ट ॥ अनिटीति किम् । अ्रवर्धिंष्ट । वधिषोष्ट ॥
दृरहात्मनेगरदणं गुणएवाधिका दद्धिरिति ज्ञापनार्थम् । तेन न्यनु-
वोत् । न्यधुवीत् । कुटादितादगुणे दृद्धिने स्यात् ॥
ऋटन्तानां च॥११॥
च्छदन्तानां च धानां (२ सिजाशिषोश्चात्मनेपदेऽनिरि
गुणो न भवति । श्रुत । ्ङूषा ताम् । कृषीष्ट ॥ अनिटीति किम् ।
प्रावरिष्ट । अ्रवरिषीष्ट2)॥ कथं । अरतीष्टे । तीर्षी्ट। स्त ।
श्रसीष्ट४ । स्तर्षी्ट । पृ । श्रपष्टे । पूर्षीष्ट । स्जिशिषोखात्मन
दृद्धिकन्पे्टिरित्युकारस्यो पलचएत्वात् ॥
१ सिच्चात्मनेपदे ^. ३ ०. ए.
र 011. 4.; ए. ०1. च्. ४ असतषट 4.
का० २.५. ९५.] आख्यातम् । रद्र
स्थादो्च ॥ १२॥
स्या दासंज्ञकयो ख (१ नामिनः सिच्यात्मनेपदे(२ गुणो न
भवति । समस्थिषत । समस्थिषाताम् । अदित । अदिषाताम्।
अधित । धिषाताम् ॥ नामिन दति किम् । स्यासीष्ट । दासीष्ट ॥
भुवः सिजल्टुकि ॥ १३ ॥
भुवो धातोः) सिज्लुकि सति गुणो न भवति । अभूत् ।
चअरभूताम् ॥ भुव दति किम् । च्रस्यात् ॥ सिज्लुकीति वचनाना-
मिनो निटत्तिर्वेति ४) ण याते ॥
सूतेः पञ्चम्याम् ॥ १४ ॥
खतेः पञ्चम्युत्तमे५) गुणो न भवति । ङः । सुवै । सुवावद्े।
सुवामदे ॥
दीधीवेव्योश्च ॥ १५॥
कान्दषावेतौ धाद्व इत्येके । पञ्चम्यामिति नेदानृटत्तिः
पर्थग्योगात् । दीधीवेव्योख् गुणो न भवति । रदी ।
आ्रावेये ७) । च्रदीधष्यनम् । आवेव्यनम् । आ्रदोष्यकः (=) । च्रा-
वेव्यकः ॥
१ स्यादोय ए. ५ ^. ०१6 पदे -
२ सिच्चात्मनेपदे ^. ६ आदीध्ये ए.; आदिष्ये ए.
३ ००. ए. ७ आववथ ए.
४ "नामिनो वृत्ति ९. ८ आदिष्यनम्° आ्आदिष्यकः। 7.
९२४ कातन्ल [का०द्.५.९९.
रूदविदमुषां सनि ॥ १६॥
रूद्दीनां खनि गुणो न भवति । रुरुदिषति । विविदिषति।
मुमुषिषति ॥ पारिश्ग्याद् विदि ज्ञानार्थः ॥ सनि व्यञ्ननादेर्युप-
धतवाद् विकल्ेष्टौ वचनं नित्यर्थ॑म् ॥
नाम्यन्तानामनिटाम् ॥ १७ ॥
नाम्यन्तानां धाद्धनामनिटां १ खनि गुणो न भवति । चिची-
षति। निनीषति। तुष्टूषति । लुलूषति । चिकोषंति। बुभूषति (२) ॥
श्रनिरामिति किम् । शिश्रयिषति॥ ज्ञीपखतीति नित्यलात् कारि-
तलोपः स्यात् ॥
दीर्घाणां च कतो दीर्घो गुणं बाधेत चेत्तदा ।
दीर्धजाविरूरौ नाम इना लो पस्ठ दुलंभः (२) ॥
सर्वेषामात्मने सावधातुके ऽनुत्तमे पञ्चम्याः ॥ १४॥
सर्वेषां धाद्वनां विकरणानां च नामिन उपधाया नाम्यन्तस्य
च सावधातुके पञ्चम्यृत्तमवजिंत ज्रात्मनेपदे गुणो न भवति ।
दुग्धे । स्हते । चिनुते । कुरुते ॥ सार्वधातुक इति किम् । धोच्छते।
स्तोय्यते ॥ अनुत्तम पञ्चम्या इति किम् । स्तवे । करते ॥
हित्वबहुत्वयोश्च परस्मे ॥ १९॥
सवेषां धाद्धनां चिकरणएणानां (४) च चार्वधादुके५ पञ्च्यु-
१ नाम्यन्तानामनिटां ^. ४ «^. ०१०१३ नामिन उपधाया ना-
र् व षति ^. म्यन्तस्य च.
३ इति ^. ५ ८. ०4७ नरे.
का० रे. ५. २९.] च्राख्यातम् । रद्
्तमवजिते दितलवडत्वयोख पर खपे गुणो न भवति । दुग्धः ।
ददन्ति । स्तः । स्तवन्त । चिनुतः । चिन्वन्ति । रुतः । कुवन्ति ॥
दवित्वड्त्योरिति किम् । दोग्धि । स्तोति। करोति । विनोति॥
अनुत्तमे पञ्चम्या दति किम् । दोदाव। दोदहाम । विनवाव।
चिनवाम॥
परो्ायां च ॥ २०॥
सर्वेषां धाद्धनां परोच्ायां च(१ दित्वड्छत्योख पर समैपदे
गणो न भवति । दुदुदत्ुः । दुदुङ्धः । विव्यत्ुः । विव्युः ॥ दिवबड-
व्योरिति किम् । दुरो । निनविय॥
सवैचात्मने ॥ २१॥
सर्वेषां धानां १ परोच्ायां च सवेस्मिननात्मनेपदे(र गुणो
नभवति। दुदुदे। दुदु ाते। दुदुदिर। चक्रे । चक्राते । चक्रिरे २)॥
आआश्रिषि च परस्मे ॥ २२॥
सर्वेषां धाद्धनां १) स्वं चाशिषि परस्मैपदे गुणो न भवति ।
चीयात् । चीयास्ताम् । दुद्यात् । दुद्धास्ताम् ॥ परस्मा दरति
किम् । चेषीष्ट । घोष्ट (४) ॥
१ ^ भण. 7० सर्वेषां . ४ घोषोष्ट ए. .; [धोषीशेति
२ खर्वैचात्मनेपदे ए. धूञ् कम्पने वणा.].
३ ए. ०१. (० वक्रे.
२र९ कातन्त्र [का० २. ५. २७.
सप्नम्यां च ॥ २३ ॥
सवेषां धाद्धनां (१) सम्नम्यां च परस्मैपदे८२) गुणो न भवति ।
स्त्यात् । चिनुयात् । दुद्यात् ॥
हौ च ॥२४॥
सर्वेषां धाद्धनां दौ 2 परे गुणो न भवति । नुदि । दुग्धि।
मराश्रुहि ॥ चिनु । सुन् । प्रत्ययलो पल णतवात् ॥ कथम् एदि ।
अङ एत्वमिति ॥
तुदादेरनि ॥ २५॥
तुदादेरनि गुणणो न भवति । तदति । नृदति॥
खमि विदेरेव ॥ २६॥
विदेरेवामि परे गृणणो न भवति । विद ज्ञाने । विदाञ्चकार॥
विदेरेवेति किम् । च्रोषाञ्चकार (४) । जागराञ्चकार ॥
कुटादेरनिनि चट्सु ॥ २७॥
जुटादेगंणस् दन्र्चश्रटो वजंयितान्येषु प्रत्ययेषु गुणो न
भवति । उल्कुरि ता । उत्कुटित्म् । उन्कुटिव्यति । उत्पुटिता ।
उत्पुटितुम् । उत्पुटिष्यति ॥ कुटादेरिति किम् । लेखनीयम् ॥
१ ^. ११०७ विकरशणानां च. ३ ए. ५१०३ च.
२ 071. ४.; ए. ग. च्. ४ 0. 8. ए.
॥ 1
का० ३. ५. २९.] आख्यातम् । र्रेऽ
अनिनिचरिखति किम् । उत्कोटयति । उद्कोटि । उच्ुकोट ॥
कथं पुच्छनीयम् (१ । रूटित्वात् ॥
विजेरिटि ॥ २८ ॥
विजेरिरि परे गुणो न भवति । ओविजी । उदिजिता।
उद्विजितुम् । उदिजिव्यते(२) ॥ कथम् उद्देजिता । दना सिद्धम् ॥
स्याटोरिरयतन्यामात्मने ॥ २९॥
स्यादासंन्ञकयोरद्यतन्यामात्मनेपद दभेवति । समस्यित ।
समस्विषाताम् । अदित । च्रदिषाताम् । च्रधित । अधिषाताम् ॥
च्रात्मन इति किम् । अस्यात् । च्रद्ात् । अधात् ॥
मुचादेणगमो नकारः स्वरादनि विकरणे ॥ ३०॥
मुचादेगणस्य स्रात्परो नकारागमो भवति. जननि विक
रे परे । मुञ्चति । लुम्पति ॥ विकरण दूति किम् । चमु चन् ॥
मस्जिनश्णेधुटि ॥३१॥
मलस्िनशोः सखरात्परो नकारागमो भवति धुरि परे ।
मङ्धा (४) । महयति । नं ष्टा ५ । नड्भयति ॥
१ प्रच्छनीयं ४. % मर्त्का ^+.
२ उदिजिष्यति ए. ५ नष्टा ^.; नक्ता ४.
३ ०००. 8.; ^. ०. परे.
ररे कातन्त [का० २. ५. २५.
रधिजभोः स्वरे ॥ ३२॥
रधिजभोः खरात्परो नकारागमो भवति खरे परे। रन्ध-
यति । अरस्धि। जम्भयति । च्रजम्मि॥
नेदि स्थेरपरोस्ायाम् ॥ ३३ ॥
रधेरिटि परो नकारागमो न भवति ्रपरोकायाम् ।
रधिता । रधिय्यति । रधितव्यम् ॥ परोच्ायामिति किम् ।
ररन्धिव । ररस्िम॥
रभिलभोरविकरणपरोष्योः ॥ ३४ ॥
रभिलभोः सखरात्परो नकारागमो भवति। श्रविकरण्प-
रोच्योः सरो परे । ्ररम्भयति । आआरम्मि। आरम्भो वर्तते।
च्रालम्भयति। ्रालभ्ि(र२)॥ च्रविकरणएपरोचयोररिति (3 किम्।
आरभते। श्रालभते। रेभे। लेभे ॥
हुधुडभ्यां हेधिः ॥ ३५॥
दुधुड्ग्यां परस्य देधिंभेवति । जुद्ुधि । चकाद्धि । भिन्दि ।
ङिन्डि॥ भिन्तात् । िन्त्तात् (४ । परत्वात् तातण ॥ भिन्दि ।
छिन््रकि। पञ्चादक्॥ कथं सुदि दि£ । खपिदि । सेट्कलात् ॥
१५... च. ४ भिन्ध्यात् । छिन्ध्यात् । ए.
२ अलमस्मि ^.; 7. ०. 7", आ्रल- ५ भिन्दकि। ष्िन्दकि। 8.
अयति. ६ खधिहि ४.
३ अविकरणसंक्षयोरिति ४.
का० र. ५. ४०.] श्राख्यातम् 1 २२९
स्तेः ॥ ३६ ॥
श्रस्तेः परस्य देधिंभंवति । अस । एषि । नित्यलादन्तर ङ्ग-
त्वादेले सति वचनम् (९ ॥
श्रा श्शस्तेश्ं ॥ 39 ॥
आास्तेः परस्य देधिंभवति। शास्तेख शा(२) भवति । शाधि ॥
अचेति छत दत्वं स्यात् ॥
लोपो ऽभ्यस्ताटन्तिनः ॥ ३४ ॥
अभ्यस्तात्परस्यान्तेनैकारस्य लोपो भवति। ददति! ददतु
जायति) । जाग्रतु 2 ॥ नलोपः साध्य दत्यनृरूतः ॥
त्मने चानकारात् ॥ ३९॥
अनकाराचात्मनेपदे ऽन्तेन॑कारस्य लोपो भवति । कुर्वते।
क्वताम् । सुनते । लुनताम् । व्यतिलाते । व्यतिलाताम् ॥ च्रनन-
कारादिति किम् । पचन्ते४) । पच्यन्ते ॥
शेते रिरन्तेरादिः ॥ ४०॥
शेतेः परस्यान्तेरादि रिर्भवति५ । शेरते । शेरताम् । अरे
रत ॥ अ्रन्तियदणमन्तिनो (£ रिरादिमै श्डत् ॥
वेत्तेवा वक्तव्यम् । संविदते(<) । संविद्रते ॥
१ °अन्तर ङ्गत्वाद्वा एवे 8.; °अन्त- ४ पदान्ते ^. ए. ; 118. प्रणा. ए.
र क्गत्वादेत्वमिति वचनम् ॥ ए. ५ 71०5 ^. 5.; °आदे रिभेवति ए.
२ शादेशो ४. ६ अन्तग्रहण० ^.
ॐ जचति । जतु । €. ७ संद रिद्रते। ए.
२४० कातन्ल [का० र्. ५.४२.
सखाकाराट्ट ञ्जी ॥ ४१॥
आकारात्परस्य रट) चरौर्भवति। पपौ । तस्यौ ॥
आशिषि ठुद्यो स्तातण(२) वा वक्तव्यम् । जीवतु । जीवतात् । जीव
त्वम् । नन्दतु । नन्दतात् । नन्द लम् (२) । छि नत्तात्(४) । कुरू-
तात् ॥ एकातो ऽगुणएथैः ॥
ऋ टन्तस्येरगुे ॥ ४२॥
ऋदन्तस्य घातोः स्रुतस्य स्थानिनो ऽन्तरतमो ऽगुणे म्रत्यये
पर (५) दृभवति। चिकोषंति। जिरषंति। तितीरष॑ति ॥ ऋद् न्तस्येति
किम् । चक्रतुः ॥ कीर्तीषोः क्रि [का० ४. ५. ८६] दति निद शात्।
कर्तयति ॥
उणे्ठयोपधस्य (६) च ॥ ४३॥
ओण्यो पधस्य (९) धातो ऋैद न्तस्या गुणे प्रत्यये पर उभ॑वति ।
पुपूष॑ति । मुमूषेति । वुश्धषंति । बोग्येते ॥ दन््योष्ठयादपि। प्रा-
बुवूष॑ति । संवुवृषंति ॥ धातोर्यो पधस्देति किम् । ख गतौ ।
समो: ॥
१ पर अट ४. ५ ^. ०». प्रत्यये पर .
२ °तातन् 7. ए.; तुह्यो तन् ^. ६ उरूोपधस्य ^.; उरष्योपधस्य
३ ४. ०. णण नन्दतु 7.
४ भिन्यात् । छिन्दात्। 7.; 7. ००. ७ उर्ष्ठोपधस्य ^.
णि) नन्द् त्वम्; ए. १५५ एवं,
7. कथं ४ग० कुरूतात्.
का०्र. ४५. ४१५.] आख्यातम् । २४९
इन्यसमानलोपोपधाया हस्वश्चणि ॥ ४४ ॥
अविद्यमानसमानलोपोपघाया इसरो भवति । दनि चण-
परे । अचीकरत् । अजोजपत् । अली लवत् ॥ दन्यदणएमिन्सा-
मान्यायेम् । तेन वादि तवन्तं प्रयोजितवान् । अवीवद्दीणं परि-
वादकेन। दत्यखमानलो पतैव॥ असमानलोपोपधायाद्तिकिम्।
अससामत् ॥ उपधाया दति किम् । च्रचकाङ्घत् ॥ कथयंगोनाव-
माख्यातवान् । अजुगोनत् । श्रौतः स्थानिवद्भावात् ॥
न भ्णास्वृ दनुवन्धानाम् ॥ ४५ ॥
शासोच्छंदनुवन्धानां चोपधाया द्रस्वो न भवति । इनि
चणएपरे । अरण शासत् । अडुढौकत्(२)॥ शासोरिति किम् । च्राडः
शास दूच्छायाम् । च्राशोशसत् २) ॥ श्रोरेच्छेदनवन्धो ज्ञाप-
नाथैः ॥ नित्यमपि दिवंचनं सखत्रेन वाध्यते । तेन मा भवानटि-
टत्(४॥
राजु । श्वाष्ध । भाद्५। एषाष्टदनुवन्धो नाद्ियते&) । भ्राज
श्रविभ्वजत् । शरास श्रविभ्रसत्() । भास श्रवीभसत् | दीप च्रदी-
दिपत्। जीव च्रजीजिवत् । मोल च्रमोमिलत् । पीड च्रपोपिडत् ।
कण ्रचीकणत् (८) । वण श्रवीवणएत् । भए अवोभणएत् । अण
१ चपंरे । ^. £ एष द° ^.; "च्छद्नृवन्धा ना-
२ ^. ५०७ अतुत्रौ कत् । द्वियते ८.
३ आङ शास आशीशसत् ए. ७ श्वाश अविभ्रशत् ^.
४ ^. ००५५ दू [ति] सिद्धं. सू क्ण अचीक्रणत् ए.
५ खालु।गराग्रु1^.; 4-7. ००. भासु.
र४र् कातन्त्र [का०द.५.४य्.
अभरीश्रणत् । देठ श्रजीदिठत् । लुपु ्रलूलुपत् ॥ भ्राजनं भ्राजस्
तमचीकरत् । अ्रवभ्वाजत् । समानलोपतात्(१) । तेन भ्राजा-
दीनां वेति न वक्तव्यम् ॥
लोपः पिवतेरीच्चाभ्यासस्य ॥ ४६ ॥
पिबतेरूपधाया लोपो भवति । अभ्या स्येव भवति । दनि
चणपरे । अपोष्यत् ॥ पिबतेरिति किम् । चे ओत । च्रपीपयत् ॥
पा रणे८२) । अरपोपलत् ॥
तिष्ठतेरित् ॥ ४७ ॥
इस्त दकारो ऽ भ्यास । तिष्ठतेरुपधाया दृट् भवति । दनि
चणपरे । अ्रतिष्ठिपत् ॥
जिघ्रतेवा ॥ ४४॥
जिघ्तेरुपधाया दरद् भवति वा । इनि चण परे । ्रजिध्रिपत्।
अजिघ्रपत् ॥ कथम् अवीटधत् । ्रववधेत् । अमोम्टजत् । अरम-
माज॑त् । श्रसीकुपत् । ्रचकल्यत् । जअ चीरुतत् । अरचिकीर्तत्(२ ।
इनि चणि(४) खवण॑स्छ संज्नापूवेकत्वात् कीर्तीषोः क्रिञच [का० ४.
५. ८६] दूति ज्ञापकस्यानित्यत्वात् ॥
॥ दति दौ गैसिद्यां इत्तावाख्याते पञ्चमः पादः समाप्ः॥
१ ००. &. ३ अचकर्तेत् 1 ए.
२ ^. ०. पार 8. ४११३ द् न्तस्व.
का० ३.६. २.] श्राख्यातम् । थर्
अनिदनुबन्धानामगुणे ऽ नुषङ्गलोपः ॥ १॥
अनिदनुवन्धानां घनामगुरे म्रत्यये परो ऽनुषक्गलोपो
भवति 1 अस्यते । ध्वस्यते । नष्टः । नष्टवान् ॥ अनिद नुबन्धाना-
मिति किम् । श्यते । वद्धाते । अत एव वजेनादिदनुवन्धानां
नो ऽस्तीति ॥ तया च छंदएमिति खरन्तत्रा नतं स्यात् । ना
निररिं्टस्यानित्यात् १) ॥
लङ्गिकम्प्योरूपतापशरौरविकारयोः स्यात् । विलगितः । विक-
पितः॥
ढन्फादीनां प्रडन्फान्तानामनि न च लुप्यते । फ द्टन्फ दघ ।
दम्फतीत्यादि (२ ॥
नशव्टाच विकरणात् ॥ २॥
अनिदनुवन्धानां ३) चकारेण योगः । परोऽगुण दति सा-
मान्यम् । ददनृबन्धानामनिदनुवन्धानां च४) गुरिन्यगुणे च
नशब्दाच विकरण्णदनुषङ्गस्य लोपो भवति । भनक्ति । गङ्धः ।
भच्नन्ति । दिनस्ति । दिस्त 1 दिंखन्ति ॥
परोक्षायामिन्धिच्न्यिसन्यिटन्मीनामगुणे ॥ ३ ॥
इन्ध्यादीनां परोचायामगुरटे परतो ऽनुषङ्गस्य लोपो भवति।
समोपे । समोधाते। खमोधिरे । वचनादाम् नास्ति ॥ अेयतुः।
१ निर्दि्टमनित्यतवात् 8. ३ ए. ५०१० धातूनां .
२ £. 7०१5 दृन्फ° दूफ० ४ 8. ०००० घातुनां -
२४४ कातन्त्र [का० र्. ६. ५.
येथतुः । देभतुः ॥ इन्च्यादौनामेवेति नियमात् । शंस)
बभ्रुः ॥
दन्शसिन्जिस्वन्जिरन्जीनामनि (२ ॥ ४ ॥
दन्ग्यादीनाम्(२ श्नि विकरणेऽनुषङ्गस्य लो पो (४) भवति।
द् शति । सजति । परिष्वजते । रजति ॥ कथं परि व्वजेते । अन्त-
रङ्गलात् स्थानिवद्धावाच॥ दन्५ दशन इति निदे शात्(& ।
दशनम् ॥ कथम् अरभच्ि । अभाजि । भजेरिषि भ्नेऽपि
टत्तिः ॥
अस्योपधाया दीर्घो वृदधिनामिनामिनिचदसु ॥५॥
धातोरुपधाया अस्य दीर्घो भवति । नामिनां च दद्धिर्मव-
ति। इन् । दूच् । रट् । एषु परतः । पाचयति । अपाचि)
पपाच। लावयति । अलावि । लुलाव । नाययति । अनायि) ।
निनाय । कारयति । अकारि । चकार ॥ धातोरिति किम् ।
त्चयति(८)॥ कथं पटुमाख्यातवान् । अ्रपोपरत् । द्धौ सन्ध्यच-
रलोपः। घातोनामिनो(९ गुणे सत्युपधाया दोः सिद्धः॥ ना-
मिय्रदणं लिङ्गा्थ॑मेव बड्वचनं वा ॥ कथम् ्रचकलत् । भ्रजद-
लत् । संज्ञापूर्वैकत्वाद् द्धिरनित्येति समानलोपत्वात् सन्वद्भावो.
१ सग्र॑स्े ए. £ ्नापकात् ^.
र दन्सि° 198. ७ अपचि 1० अनयि । ^.
३ दन्स्य° 158.; ^. ५१8 धातुनाम्. = 01. 4. ,
४ अनुपङ्गलोपो. ९ गनामिनां ८.; नामिन ४. ०५
५दन् ¢. गण. गुणि
का०्रे.ई६.€.] आख्यातम् । २४१५
नस्यात् ॥ तया । अच्युत्तमे वा । रदं पपच । अदं पपाच । अदं
निनय । अद्दं निनाय । अददं लुलव । चदं लुलाव । अद्ध चकर ।
अदं चकार ॥
सिचि परस्मे स्वरान्तानाम् ॥ & ॥
पर खैपदे सिचि परतः स्वरान्तानां घाद्धनां १) दद्धिभेवति।
नामिन एव । अरावीत् । अलावीत् । अरचेषोत् । अनैषीत् ॥ रथात्
स्खरान्तयद्णसुपदेश्ार्थं तेन । उदवोढाम् ॥ सिचीति किम् ।
नवाव॥ परस्मा दरति किम् । च्रच्योष्ट॥
ऊर्पणतेर्वा । प्रीर्णावोत् । म्रौ णंवोत् ॥
व्यज्ननान्तानामनिटाम् ॥ ७ ॥
पर कैपदे सिचि परतो वच्ननान्तानां घाद्धनामनिटां ना-
मिनो द्धिर्भवति । उपधाया एव । अभत्सोत् । अरौत्सीत् ।
अतारीत् १ ॥ च्रनिटामिति किम् । ्रकोषोत् ॥
अस्य च दीधेः॥८॥
परमपदे सिचि परतो व्यच्ननान्तानां घाद्धनाम्(२ ्रनि-
रामस्य च दीर्घो भवति । श्रपाकतोत् ॥ पुयग्धो गात् । अभा ङ्घोत् ॥
वटचबजरछन्तानाम् ॥ ९॥
परस्ेपदे सिचि परतो वदित्रज्यो रलन्तानां धाढनामस्व(र)
त१ 0/9, ^. ३ वदत्रजरखलन्तानामस्य £
२४६ कातन्त्र [का० २. ६. ९.
च दीर्घो भवति। च्रवादीत् । अ्रत्राजीत् । अचारीत् । ्रचालोत्॥
कथम् ्रवभ्भीत् । अश्यल्लोत् । नाकारस्य रलन्ततेति ॥
व्य््नादीनां सेटामनेद नृबन्धहयन्तचणशसां वेति । श्ररणीत् ।
अराणीत् ॥ एदनुबन्धादीनां^ च । कगे । श्रकमीत् ॥ यद ।
श्रग्रदीत् ॥ टुवम । अवमीत् ॥ व्य । च्रव्ययीत् ॥ चण । श्रद्तणीत् ॥
खस । अरद्यसीत् ॥ अनिटामिति नजा निदिंष्टस्यानित्यवात् ॥
श्विजासोगणः ॥ १०॥
सिचि परदीपदे जायो गुणो भवति । च्रश्चयीत् । च्रजाग-
रीत् ॥ दद्धेरपवादः॥
तिसर्त्योरिणि ॥ ११॥
च्रतिसर्त्योरणि(२ गणो भवति । मा भवानरत् । असरत्॥
कथम् अ्रजरत् । श्रद शत् । च वणेस्यो पल चत्वा त्२ ॥
जागर्तेः कारिते ॥ १२॥
जागतः कारिते परे गृणो भवति । जागरयति ॥
यणाश्िघोर्ये ॥ १३ ॥
जागतेयेणाशिषोयं परे गुणो भवति । जागते । जा गयीात्॥
य दूति किम् । जागरिषीष्ट । इद्धेज्वचेति द्धिः स्यात् ॥
१ एद नुबन्धानां ^. ३ ऋकारस्योप० ^.
२ ^. ०१०५ परे.
का०दे. €. ९८] श्राख्यातम् । २४७
परोषायामगुखे ॥ १४ ॥
जागर्तेः परोचायामगृरे गणो भवति । जजागरतुः । जजा-
गरू: ॥ अगुण इति किम् 1 जजागार ॥
ऋतश्च संयोगादेः ॥ १५॥
संयोगादेधातोच्छैतश्च परोचायामगुणे गुणो भवति । सस्म-
रतः । सस्मरुः ॥ कथं सं चस्कर तुः । सं चस्करुः । च्रसिद्धं बदिर-
क्मन्तर क्गमित्यनित्येयम् ॥
दन्तानां च ॥ १६॥
ऋदन्तानां च परोच्चायामगुे गुणो भवति । तेरत्ुः । तेरूः।
विश्रशरतुः । विशशरः । विददरत्ः। विददरूः । निपपरत्ुः।
निपपरूः ॥ कथं विशस्तु: । विश्श्रुः(9) । विदद्रतुः9) । विदद्धुः।
निपम्रतुः । निषग्रुः । शृ प्रामयं आद्राप्राख वतंन्ते ॥
ऋच्छ ऋतः ॥ १७ ॥
पुनर्यदणं गुष्षर्थम् । चच =खटतः स्याने परोक्ायां गृणि-
न्यगुे च गुणो भवति । नदे । अनक्तु; । श्रानद्ः ॥ कथम्
श्रारतुः। नित्यत्वान्निमित्ताभावादा नागमविघातः स्वात् ॥
शीडः सावधातुके ॥ १८॥
श्रीडः खावैधात्ुकेऽगुणे गुणो भवति । एकवण्वादणन्ते ।
श्रेते । शयोत । शेताम् । श्रेत (२ ॥
५१ 0०. 4. २ अशे ताम् ॥ ^.
२४८ कातन्त [का० रे. ६.२९.
ऋयीर्ये ॥ १९॥
शीडः ईकारोऽय् भवति(१ ये परे। शय्यते । च्रधिशय्य गतः॥
कथं समुद्यते । समुद्य गतः । ऊदत्ययें २) वदिरिति॥ अगृणेये तु
सोपसर्गस्य ऊद्तेनिंटत्तिरभिधानात् । तेन हसो न वाच्यः(२)॥
सायिर्व्ादन्तानाम् ॥ २०॥
च्रादन्तानां धा्ठनामिचि पर च्रायिर्भवति निर्दि्टस्यातः
स्याने । श्रस्यायि । तदायि(४) । दायिब्यते | चरद्ायिषत(५) ।
दायिषीष्ट। दाविता। इङ्धज्वचेति ॥
शसासाद्टाव्यावेपामिनि ॥ २१॥
शाद्छासाह्ाव्यावेपाम् (६) दनि पर च्रायिर्भवति। शो शाय-
यति। को काययति। सो साययति। ञ्(७) हाययति । वेञ्(७)
संब्याययति (२) । वेञ् वाययति(९)। पा पाने । चे च्रोै(१०)। पा-
ययति॥
अतिदरीन्ीरीक्कूयीष्माय्यादन्तानामन्तः११) पो यलो-
पो गुणश्च नामिनाम् ॥ २२॥
श्रत्योदीनामादन्तानां च इनि परे पकारो ऽन्तो भवति।
१ 9. १०१ अगु. ७ देङ° वेज ए.
२ उत्यरथे ए, ८ व्याययति ^.
३ 7. णा. (णपा तेन. ९. ९. णण. {णण चेज०
४ ए. ११5 स्थायिष्यते । १० पेञओोवा^5चैख्ो.
५ अद्यिष्यत ^.; ०. ए. ११ गक्ुयी° 71858.
£ ८. ०५०8 शआ्रादन्तातां.
का० द. ६. २४.] च्राख्यातम् । २४९
यथासंभवं यलोपो गृण नामिनाम् 1 तिपा धातुरेव १ निर्दि-
श्यते । अर्पयति । देपयति । लेपयति । री रोषे रीङ् श्रवणे वा ।
रेपयति 1 क्रोपयति । च्मापयति । स्यापयति(२) । क्रापयति ।
अष्यापयति॥
पातेर्टो ऽन्तः ॥ २३ ॥
पातेरिनि परे लकारोऽन्तो भवति। पालयति । पल रणे
चौरादिकोऽप्यस्ति पातेरायिः स्यादिति वचनम् ॥ पुनरन्तयद-
णम् श्रादेशो वास्यादिति॥
धूजप्री णात्यो नेः) ॥ २४ ॥
धृञ् म्रोणात्योरिनि 2) परो नकारो ऽन्तो भवति । धूनयति ।
प्रोणएयति ॥ धूर् प्रीणात्योरिति किम् । धू विधूनने । विधावयति।
ओडः ओतौ । म्राययति ॥
चुतं विलीनयति । विलीनं करो तोनीन् (४) । तं विलालयति ।
ललते श्टपं । खेदद्रवीकरणे लियः कारिते टत्तिवीस्यनभिधा-
नात्(५ ॥
पेणो पवाजयतोति वजते रूपम् । वाधातोः कम्यने कारिते न(६)
छत्तिः ॥
सत्यारयैवेदानामन्त च्रापु (5) कारित एव चुरा दौ । सत्यापयति ।
५१ नामिनां भवति तिपा धातुमाचं ८. ५ वृत्तिनीस्त्य° 7.; गवास्त्यभि-
२२ 0०1. ^; ४. ००१५ विस्मापयति. धानात् ^.
३ ग्णः।० इणि 4. & ए. ००. कारिते न.
४ करोतोत्यर्थः। ^. ७ आसत्ति ^.
२५० कातन्त [का० २. ६. २७.
अथा पयति । वेदापयति ॥ कथं कारापयति । वणापयति१) ।
शब्दापयति । च्रापनमापः कारस्यापः कारापः तंकरोतोतीन् ।
०१ क ५
हेतौ साधुञ्ेदक्तव्यं वा ॥
स्फायेवेदेशः ॥ २५॥
स्फायेरिनि परे वादेशो भवति । स्फावयति । आगमः स्या-
दित्यादे एवचनम् ॥
शदेरगतौ तः ॥ २६ ॥
शदेर गत्यर्थस्य दनि परे तच्रादेशो भवति । फलानि शा-
तयति(र२)॥ अरगताविति किम् । गाः शादयति। गमयतोत्यर्थः॥
रुह्यथ रूपिरिति ब्रीहीन् रोपयति 2) । कायमध्यारोपयति ।
श्रथ (४) समारो पयति ॥ रूदेस्तु । रोदयति । च्रारो दयति दस्ती
इदस्तिपकम् (५) ॥
हन्तेस्तः ॥ २७ ॥
दन्तेरिनि परो तकारो ऽन्तो भवति (६) । घातयति ॥ पृन-
स्तयदणं गत्य थेम्(७) । तेन शस्याद् गां घातयति (८) । गमयती-
त्यथः ॥
१००. ^. ५ हस्तो हस्तीपकं ४.
२ शतयति ^. ६ "परे नकारस्व तकारो भवतिए.
३ ब्रहीमारोपयति ^. ७ गत्वर स्वात् ४.
४ अन्तं ए. ८. ००. शस्वाद््; ए. ०". शण्गां .
का० द- ई. २२] आ्राख्यातम् । २५९
हस्य हन्तेधिरिनिचोः ॥ २८॥
न्तरस्य दनिचोः परतो चिभंवति। धातयति । अघानि॥
दान्तस्य धातोर्विओेषणं स्यादिति पुनदंन्तियद एम् (१) ॥
लटुप्रोपधस्य च ॥ २९॥
इन्ते्ल्नो पधस्य च दस्य चिभवति । चन्ति । चराघ्रते ॥ लुघ्ोप-
धस्येति किम् । केशापदः । तमोपदः८२) ॥
च्खन्यासाच ॥ ३० ॥
अभ्यासात्परस्य दन्तेर्दस्य विभवति । जघान ॥ खन्तेरभ्यासा-
दितिकिम् । दननोयितुमिच्छति() । जिदननीविषति ॥
देर चणीति वक्तव्यम् । जिघोषति । प्रदाययितमिच्छति । म्रजि-
चाययिषति ॥ अचणीतिवचनात् । ्राजीदयत् ॥
जेगिः सनपरोष्योः ॥ ३१॥
जयतेः सनृपरो खयोरिंभैवति । जिगीषति । जिगाय । विजि-
ग्ये ॥ जिनातेलौ चणिकलात् । जिच्यतुः ॥
चेः कि वा ॥ ३२॥
विजः खन्परो चयो: किभंवति वा । चिकीषति । चिचीषति।
१ ^. »००० वुंहयति. ३ हननीतुम्° ^.
२ 8. ५००5 अपात् क्ेशतमसोरिति डः।
२५९ कातन्र [का० र. ६. २५.
विकाय। चिचाय । चिक्ये चिच्ये ॥ कि कित ज्ञाने परङैपदी-
ति वचनम् ॥
सणोऽलोपः स्वरेऽ बहुत्वे ॥ 3३ ॥
सणो ऽकारस्य लोपो भवति । ्रवड्तरे खरे । अ्रधुच्ताताम् ।
श्रधुच्वायाम् । च्रधुखि ॥ स्वर दति किम् । श्रधुचत ॥ अवडतव-
मिति किम् । अ्रधुक्तन्त । अकारान्तव्रान्नलोपो नस्यात् ॥
दस्प्रातेरसावेधातुके ॥ ३४ ॥
तिपा धातुरेव निर्दिष्टः । दरिद्रातेरसावैधातुकमाते
ऽन्तस्य लोपो भवति । दरिद्रयति । च्रदरिद्ि। दरिद्रो वत॑ते।
दरि्ते। दरिन्यात् ॥ कथं दरिद्रोयम् । श्रात्वनोरिच [का०
४.२.९२) दति परवादेति(२) मण्डूक त्या युव्वोरनिटि २) षनि
चनस्यात् | दरिद्राणएम् । दरिद्रायकः। दिदरिद्राखकः॥
चश्विमस्जोधुटि ॥ ३५॥
जधिमस्लो धरि ४) परे ऽ न्तस्य लोपो भवति । बष्टा। ब्रच्य-
ति। मङ्ख । मह्यति । नागमे ऽन्तर ङ्गत्वात् सस्य तीये खति
पञाल्लोपः ॥ धुटीति किम् । टख्यते ॥
१ घातुमाचं ^. ३ युच्वोर ° .; युङ्खोर० 8.
२ न्वेति यः». ४ अनयोघुरि ए
का० द- ९. ४०.] आख्यातम् । भर्
यन्यो कारस्य ॥ ३६ ॥
घातोरोकारस्यलोपो भवति। यनि परे(१ । दयति । स्यति॥
यनीति किम् । उपोयते । परनिमित्तादे शः पू्वेस्िन् स एव ॥
साकारस्योसि ॥ 3७ ॥
धातोराकारस्य लोपो भवति। उसि परे। उदगुः। ख्रदुः॥
अरुः । अलुः ॥
सन्थ्यस्रे च ॥ ३४॥
धातोराकारस्य लोपो भवति । सन्ध्यतच्रो च परतः(२) ।
व्यतिरे । व्यतिले ॥
ऋस्तेः.3 सो ॥ ३९॥
अस्तेः सौ परे ऽन्तस्य लोपो भवति। असि॥ कथम् च्राशीः।
लाच्तफिकलात् ॥ आ्राध्वम् (४) । आभ्ाष्वम् (५ । दति खस्य ढ तोये
ऽपि ष्व उच्वारणएस्याभेदात् ॥
द एकारे वक्तव्यः । व्यतिदे ॥ कथम् ई दामासे। तिपा धातुखस्ह-
पनिर्दे भात् (६ ॥
ऋसन्ध्यस्षरयोरस्य तौ सस्लोपश्च ॥ ४०॥
दरद धातुम्रस्तावेऽकारसन्ध्य्रयोः परयोरकारस्^७) ता-
१ उसि परे ४. ५ आशाद्धम् ^.; आसाद्धं .; आसाध्वं
२ परे । ^; ००. ए. ` ६.
३ पआस्तिः ^. & धातु 15 ००८८८ 7; %., 6पकृकाल्व > 4.
४ आध 188. ७ परतो ऽ का०ए.; वर्णयोराकारस्^.
२५४ कातन्त्र [का०रट्. ६. ४२.
वकार सन्ध्यच्र वर्णौ भवतः । यथासंख्यम् । तयो ख निमित्तभ्ध-
तयोर्लोपो (१ भवति । चिको्ष॑ति । दीव्यन्ति । पच्यन्ते । पचे ॥
रस्येति किम् । यान्ति॥ असन्ध्यत्तरयोरिति किम् । पचति ॥ श्रस्य
लोप द्रति सिद्धे तौ तल्लोपञ्चेति किम् । पच्यन्ते। नलोपो मा
ग्दत् ॥
दीधीवेव्योरिवणेयकारयोः ॥ ४१॥
दीधीोवेव्योरन्तस्य लोपो भवति । दूवणयकारयोः पर-
योः(२) । आ्आदीधिता । आआवेविता । आदधीत । श्रावेवीत(२।
आ्रादीष्यते । ्रावेव्यते ॥ न(४) यथासंख्यमिदेति न ठु प्रत्येकं धा-
तवो दिवचनात् ॥
नामिव्यज्ञनान्तादायेरादेः ॥ ४२॥
नाम्यन्ताद् व्न्ञनान्ताचायेरादेर्लोपो भवति । अग्रीयते।
रेयते५)। विद् व्यते । अनुड्द्यते ॥ त्राद्यणोवा चरति । नित्यलात्
पुंवद्धावः। ब्रामण यते॥ संनिपातलणं स्यादिति नामियद्दणम्॥
गमहनजनखनघसासुपधायाः स्वरादावनण्यगुणे
॥ 83 ॥
गमादीनामुपधायाः खरादावणएवजिंते ऽग (६ लोपो भव-
१ ^. ग. निमित्त. ८. ग. न्.
२ परतः. ५ ए. १००5 पटू यते.
३ आदोधीत् । आवेवीत् 8. £ स्वरादावनखगुणे 4.
का र. ६. ४५.] श्राख्यातम् । २५१५
ति। जग्मतुः । जग्मुः) । जच्रतुः। जघ्रुः। जनो जन जन्ञे। चखततुः ।
चष्ुः । जच्ततुः । जचुः१) ॥ स्वरा द्विति किम् । गम्यते ॥ अन-
रणेति किम् । अगमत् । अघसन् ॥ अगुण दति किम् 1 गमिय्यति॥
कारितस्यानासिङ्खिकरणेर ॥ ४४॥
चआरमूद्रङ्विकरणादन्यस्मिन् प्रत्यये कारितस्वलोपोभवति।
अचीकरत् । अचीकमत(२। च्रररचत् । कार्यते । कारणा। उद्-
पादि ४) । यत्वादयो बाध्यन्ते ॥ अनासिद्धधिकरण दूति किम् 1
कारयामास । कारयिता । कारयति। रदं कारये। तद्धावा-
दन्तरङ्गत्ाच गुणः ॥
यस्यापत्यप्रत्ययस्यास्वरपूवेस्य यिनञखायिषु ॥ ४५॥
यिनृच्रायी दौ वडवचनं गणणार्थेम् । यस्येत्यकार उचार-
णाथैः । श्रपत्यप्रत्ययसंबन्धिनो यस्यास्वर पूर्वस्य चिन् च्रायितद्धि-
तानात्खरचिस्तीकारेषु(* लोपो भवति । गार्गीति) । गा-
्मीचिते(9) । गाग्यं साधुगोग्य(र दूति भ्ुतेरभेदात् । कुरोनैका-
रादेखरूढादपत्यमातरे गगीदि ताद् ष्घः। कौर व्यस्यापत्यमितीन्
१४. ग. जग्मुः । जचुः ९८८. ५ °तद्धितात् स्वर ४.; °तद्धिता-
२ °दूडि विकरणे ^. दिधानात् स्वर० ८.
३ अचीकमत् ^. ए. ०४००७ ध्ण1.; ६ गागोायति ^.
ॐ. ०१५, अपीपचत् । ७ गागायते ^. ४.
% . ०१० खमपादि, ए. परत्वाद् ८ गागेखाधु° ४.
यत्वा
२५६९ कातम् [का० २. ६. ४६.
कौरविः । नैषादिः१ । गार्ग्यस्याय(२) गार्गीयः । गागीणणं
समूहो गार्गकम् । समृदेऽकण । कथं राजन्यकम् । गणरूतमनि-
त्यमिति गार्गी स्यात् । गार्गी स्तीगणे॥ च्रनात्खर दति किम्।
गाग्यायणः॥ चिनुच्रायिष्िति किम् । गार्ग्यमा चष्टे गाग्ययति ॥
चिनश्ायीख्ितिर न्याय्यः पाठः । तद्धितानामारूतिप्रधान-
लात् । तथा च४) सोमो देवताऽस्याः सौमो खक् च दृश्यते ॥
श्र पुवस्येति किम् । त्रा चरेयीयति । श्रातरेयायते । श्रा तेयीस्यात् ।
्राचेयो स्त्रो ॥
मद्यस्य यस्य स्तरोकार ईये चागस्तयखर्ययोः ।
तियपुग्ययो नेत्रे अनि(५) यस्य विभ्ञनात् ॥
(6 म्सो। अ्रगस््यस्यापत्य मित्य ण । त्रा गस््यस्या यम् च्रागस्तीयः(७)।
आआगस्त्यस्येयम् आगस्ती | खयस्यायं सौयैः। तच भवः सौ रीयः।
खर्यस्येयं सौरो दिक् । तैषमदः । तषी) राचिः। पौषमदः।
पौषी रात्रिः गणात्युयगायिर्त्तरार्थंः(९)॥
नलोपश्च ॥ ४६॥
नकारो लुष्यते येन स नलोपो योगः । अरथाद् यिनृश्राखो-
नलोप एव करणीयः । विदुव्यति । विदु व्यते । एवं राजोयति ।
१ नैषदिः ^. ए.; नैषधः ए. ६ 7. १०, मलत्छस्य स्त्रो.
२ गार्गस्यायं ^. . ७ आगस्तो ए.
३ यित्नायिष्विति ४. ८ तेषौ ^.
४ ^. ०. च्. ९ °पुथगुत्तराधैः ए.
५ि ^.
का० रे. ई. ४८.] श्राख्यातम् । २५७९
पथोयति ॥ पुंस्यतीत्यपि॥ नियमः किम् । दीव्यतीत्यपि॥ कयं चतु-
यंति । अ्रनुडुद्यति । गीति । धयति । शन्दाञ्रयलादिनियमः ॥
सर्पिंव्यति । धनुव्यति । षत्वं १ स्यादेव ॥ गो मत्य तोति किप् । कथं
गो मान्। पचन् । पुमान् । यिक््राय्यो धुरि मत्य यलो पस्यानित्यला-
दुद नुवन्धशन्तु ्पुखा मेवेति ॥
व्यञ्ञनादिस्योः(२ ॥ 8७ ॥
धानोर्व्यञ्जनाद् दिस्योर्लोपो भवति । ्रघोक् । ्रलेट् ॥
कथं दसि । खादचयोत् ॥
यस्याननि ॥ ४८॥
यस्येत्य कार चचार णः, व्यञ्ननात्परस्य धातोर्यस्याननि(र)
्रत्यये परे लोपो २ भवति । बेभिदिता ॥ द शदमिच्छत्याचरति
वा। दशदिता॥ भिषचज्यधात्तुः कष्डूयादौ । भिषजिता ॥ यिन्-
अआय्योर्ने च्छ न्त्येके । तेनोभयम्रमाणएलवाद् विकल्प दूति वच्छमाण-
लोपोक्तेदिंयकारपाठाद्वामव्यादीनामरोषः। मय्िता। खचि
ता । ईरयिता ॥ व््जनादिति किम् । लोलूचिता । इनो लोपे
ऽचादेे च । मोमूचिता (४ । शाश्यिता ॥ धातो ंस्ेति किम् ।
पच्यते ॥ श्रननीति किम् । पापच्यते ॥
१सत्वं .; इति घत्वं ८. ३ ^. ०». परे; धातोर्यशब्दस्वा-
२ ण्दिश्वाः 8. ननि लोपो ए.
४ मोमुचिता ^. ८.
17
२५ कातन्त [का० २.६. ५२.
पस्य च रोपः ॥ ४९॥
घधातोरकारस्याननि प्रत्यये परे लोपो भवति । विकीषिता॥
कुसुभं मगधं कतौ । कुखुभिता । मगधिता ॥ विषयसक्तम्यपि ।
कण्ड्; । लोल: । यायावरः। तेनास्य च लोपे यलोपः स्यात्(१)॥
सिचो धकारे ॥ ५०॥
सिचो धकारे परे लोपो भवति । च्रलविक्रम् । च्रच्योद्म् ॥
अयन्ध्वमिति सस्य ट तोयेऽपि ष्व उच्ारणस्याभेद्ात् ॥
धुटश्च धुटि ॥ ५१॥
धुटः(२ परस्य सिचो लोपो भवति । धुटि परे । श्रभित्त।
अभित्थाः ॥ घुट इति किम् । च्रमंस्त ॥ धुटोति किम् । भ्रनित्षा-
ताम् ॥
हृस्वाच्चानिटः(3 ॥ ५२॥
इसवात्परस्यानिटः सिचो लोपो भवति । धुटि परे। श्रकत।
अक्थाः । समस्त । च्रादत ॥ इहस्वादिति किम् । श्रच्योष्ट ॥
नेटः परस्य वेति सुखार्थम् । तेन । वारिष्टम् । यद्यो तिष्ट ४)॥
इटश्चेटि ॥ ५३॥ ।
र्टः परस्य सिचो लोपो भवति । ईटि (५ परे । ज्रलावीत्।
१ यलोप एव स्यात् ^. ४ ०. ए.
र घुटि. ५ दरि ४. ए.
३ इषखाखानिरः ४.
का०दे- ई. ५७.] च्राख्यातम् । २५८
अकोषोत् ॥ इट दति किम् ! अ्रनैत्सोत् ॥ ईटीति किम् ।
अकनिषम् ॥
स्कोः संयोगाद्योरन्ते च ॥ ५४ ॥
घातोः संयोगाद्योः खकारककारयोर्लोपो भवति धुच्यन्ते
च । आरिष्छते । अलिष्छते । आचष्टे । भ्रष्टा । भ्रच्छति ॥ त्वच ।
त्वष्टिः । क्री नेर् ॥ अन्ते चेत्यु त्तरार्थम् । भाषायामपि चेक्रीयित-
लुगन्तमित्येके । अवाश्व् ॥ स्कोरिति किम् । च्रकाष्टम् । ग्टज
अमां ॥ धुखखन्त दति किम् । ग्टज्जते । त्राचच्छदे॥
च व्ैस्य किरसवर्णे ॥ ५५॥
चवर्गस्य किर्भवति । असवे धुच्यन्ते च ॥ वक्ता । योक्ता ।
अनेनेक् । श्रवेवेक् ॥ असवणं दूति किम् । उच्चति । उञ्छति ॥
हो ढः ॥ ५६ ॥
धातोरदकारस्य(२ ढो भवति धुच्यन्ते च । लेढा । लेच्छति 1
अरलेट्(२ ॥
टादेधैः ॥ ५७ ॥
धातोदादेरवयवस्य(४) दस्य घो भवति धुच्यन्ते च । च्रधो-
च्छत् । ्रधोक् ॥ कथं दोग्धा । श्रायन्तवद्धावात् ॥
१ दइटीतिए.ए. २ ५.००. घुखन्त इति किं। लिद्यति।
२ धातोरस्य ^. ४ ^. ०. ददर.
२६९० कातग् [का० र्. €. ६९.
नहेधैः ॥ ५७॥
नदस्य धो(१) भवति धुखन्ते च। नद्धा । नत्ति । ्रनानत्॥
भूजादीनां षः ॥ ५९॥
ग्दजादीनामन्तः षो भवति धुच्यन्ते च । भ्रष्टा । भ्रच्छति ।
सरष्टा सच्यति । माठ । श्रमाष्ट(२) । माच्छंति । यज यष्टा ।
राज़ राष्टिः। भाज भराष्टिः॥ भरलेष्टैजिरिदोपलचणम् । नि-
पातनयेष्टविषयवात् (३) संप्रसारणाद्न्यत्र विभाषा । भ्रष्टा ४) ।
भष्टा । भव्ननम् । भ्जंनम् ॥ संप्रसारणे त । ग्व्जति। टव्नते॥
उश्णोश्च ॥ ६०॥
कशोख घो भवति धुखन्ते च । प्रष्टा । प्रच्छति । क्रोष्टा ।
क्रो च्छति । च्रचोक्रोर् ॥ निमित्ताभावाद् दिवे पाठः॥
भाषितपुंस्कं पुंवदायो ॥ ६१॥
भाषितपुंस्कं पुंवद् भवति । आयौ परे(५)। ्राद्मणीवाचरति।
ब्राह्मणा यते । श्येनो.६) श्येतायते। दरिणी दरि तायते। एनी एता-
यते७) । लोदिनी लो दितायते । श्येतेतदरि तलो दितेभ्यस्तो न
१ नंहेहैकारस्य धकारो ए. ५ परतः ^.; आयौ प्रत्यये परे
२ अमारः ए. ; मारचयति ^. ६ ४. ०००५ श्येनायते.
३ निपातनखे्टाथैलात् ^. ७ ^. ०9. एनो
४ विभाषेयम् । प्रष्टा । ^
का०र२. ६. ६र.] च्राखातम् । २६९
दति नदादी॥ च्यर्यं तु न भवति गौणएल्ात् । जअलोदिनी लो-
दिनी भवति । लोदिनीयते । इत्यन्ये ॥ पुमानिव पुंवत् स्तीति
लोकतः सिद्धम् । तत्राधिकार वलाद् १) च्रमुख्यमपि नपुंखकं पुंव-
दितिर२। तेनातिनूयते ॥ भाषितः पुमान्यस्मिनरथं दति समासात्
द्धोणीयते॥ कथं शरूयते । खण्रस्य अन्रुडनन्तो निपातनात् ।
ना्नीभावलवं ३) -खग्ररुरत्वम् अपि तु विशिष्टमेव रूढम् ॥ कथं
गर्मीगयते शालिः । शअन्तवर्तित्वमा चवि व चयेति(४)॥
सखाटदातामाथामादेरिः ॥ ६२॥
अकारात्परयोरातामायाभित्येतयोरादेरिभैवति(५)। पचे
ताम् । पचेयाम् ॥ अकारादिति किम् । व्यत्यपाताम् ॥
सते आथे इति च ॥ ६३ ॥
श्रकारान्परयोरातेच्रायेद्रत्येतयोरादेरिर्भवति(५)। पचेते।
पचेये ॥ अविकूतनिर्दे शात् स्वरे विकूतिनोस्तोति । दति चेवंभ-
कारे द्रष्टव्यः) । तेन पचावद्धे आवाभिति स्वरे) विकूतिनं
स्वात् ॥
१ न्वशादु ^; तच नाम्यधिकाराद् ४ °विवच्तयति ^.; °विवचेति ४.
ष. ५ "एतयोः परयोरादिरिभ° ^.
२ ००. 4. & द्रटव्व इत्यथैः । ^.
3 नास्तीभावत्व ^.; नास्ति अभा० ७ पचाव आवा० ४.; °अआवामिद
8. स्वरे ^.; पचावहे इति वि० ए.
२९२ कातन्त्र [का० २. ६. ६9.
याशब्दस्य च सप्रम्याः ॥ ६४॥
अ्रकारात्परस्य याशब्दस्य सप्षम्या (१) दूर्भवति । पचेत् । पचे-
ताम् । पचेः ॥ अकारादिति किम् । अद्यात् ॥
यामयुसोरियमियुसौ(२ ॥ ६५॥
अ्रकारात्परयोयाम्युसोरियमियुसौ (२) भवतः । यथासं-
स्यम् । पतेयं । पचेयुः ॥ कथम् २) श्राद । आदतुः । आङः ।
श्रात्य । ्रारथुः । त्रुवस्त्यादिषु पञ्चसु निपाता वा॥ तया वि-
देनैवसु । वेद । विदतुः । विदुः । वेत्थ । विदथुः । विद । वेद ।
विद। विद्म ॥
मादीनां दीर्घो यनि ॥ ६६॥
शमादीनां (४) दीर्घो भवति यनि परे। शाम्यति । दाम्यति॥
मदीपर्यन्तः शमादिः ॥ यनोति किम् । शम्यते ॥
हिवुक्कम्बा चमामनि ॥ ६७ ॥
एषामनि५) परे दीर्घो भवति । छीवति । क्तामति । च्राचा-
मति ॥ श्राङ्ति किम् । विचमति (£ । चमति ॥
१०. ए.; ए. ग". याशब्द् स्य. ४ 4. ०००5 घातूनां .
२ श्युसोर० युसौ ए. ५ ^. १००5 विकरणे.
३ ०५१. 8. ए. ६ ००. ॐ.
का० द. ई. २.1 आख्यातम् । रक्
$ =-=
ऋमः परस्मे ॥ ६७८॥
क्रमः परखैपदेऽनि दीर्घो भवति । क्रामति॥ कथंक्राम।
देर्लोपात् ॥ परस्मा दति किम् । पराक्रमते । उपक्रमते) ॥
गमिष्यमां डः ॥ ६९॥
खामान्यमनुवतेते । एषामन्तस्य को भवति । अनि परर ।
गच्छति । संगच्छते। दच्चछछति। यच्छति । च्रायच्छछते॥
पः पिवः॥ ७० ॥
पाधातोरनि परो पिबादेशो भवति । पिवति ॥
श्रदन्तो वा। अनि पाूपस्येति किम् । चै रोव (४) । पायति ॥
घ्नो जिघ्रः ॥ ७१॥
च्राधातोरनि परे जिघादेशो भवति । जिघ्ति॥
शध्मो धमः ॥ ७9२ ॥
्राघधातोरनि परे धमादेशो भवति । घमति॥
स्यस्तिष्ठः ॥ 9३ ॥
स्याधातोरनि परे तिष्ठारेशो भवति । तिष्ठति ॥
५१ 8. ००. 7०० परस्मा; ^. ९1५९5 ३ ए. ए. ०१. परे 1० 50६1985 70-80.
ण्ण ४० रक्णा९ प्रक्रमते. ४ 8. ५०५5 शोषणे .
२ 4. ००. अनि परे,
२६४ कातन्त्र [का० द्. ६. ८०.
म्नो मनः ॥ ७४ ॥
स्राधातोरनि परे मनादेशो भवति, मनति॥
दाणो यच्छः ॥ ७५॥
द्ाएधातोरनि १ परे यच्छछादे शो भवति । यच्छति ॥
दृशेः पश्यः ॥ ७६ ॥
दशेरनि परे पश्यादेशो भवति । पश्यति ॥
पर्ते्छ च्छः ॥ 9७ ॥
शर्तेरनि परे चटच्छादेशो भवति । च्छति ॥ तिन् निदे -
शाथे एव (२ ॥
सर्तेधावः ॥ 9४ ॥
स्तैरनि परे धावादेशो भवति। धावति॥ नन् धावु गता-
वप्यस्ति जवाभिधाने यथा स्यादिति वचनम् । तेन भरियामनुस-
रति॥
टेः श्ीयः ॥ 9९॥
शदेरनि परे शीयादेशो भवति । भीयते ॥
सदेः सीदः ॥ ४०॥
सदेरनि परे सोदारेशो भवति । सीदति॥
१ दान 1088. तिपः स्वरूपनिरदे शां एव । 8.;
र२्तिपा धातुस्वरूपा्थैः ,॥ 4. ए. ४०१ वणा. ९5 ०७०४९.
काद. ६. ८५.] श्राख्यातम् । र्द
जा जनेविकरणे ॥ ४१॥
जनेर्विकरणे जादे श्यो भवति । जनी) । जायते ॥ यि तु
येवा स्यात् । जायते । जन्यते ॥
सश्च ॥ ७२ ॥
चख विकरणे जादे शो भवति१) । जानाति ॥
प्वादीनां हस्वः ॥ ४३ ॥
प॒जादीनां विकरणे स्तो भवति । पुनाति । लुनाति ॥ ल्व
चेत्यतो ल्वादि घ्रादि व्यवच्छित्तये ढत्(२)॥ पुडरस्ह॒ पवते (२) । मूड,
मवते॥
उतो वृद्धिव्येच्ननादौ गुणिनि सावेधातुके ४) ॥ ८४ ॥
धातोरुतो दद्धिर्भवति । व्यज्ञनादौ गुणिनि सार्वधातुके
परे। रोति रौषि। रौमि। एवं नौति । स्लोति॥ कथं जुद्दोति।
जु्टोतिरिति निदेशात् ॥ धातोरिति किम् । सुनोति। तनोति॥
ऊरणेतिगौणः८५) ॥ ४५ ॥
परयोगेना च वा गम्यते । ऊरणेतिव्येच्न नादौ (५ गुणिनि सा-
धातुके परे गुण्णो भवति वा । मरर्णणोति । मरोर्णैति ॥
१ ^. ००, {णग जनी ० भवति ० २ पङ गुण इति पवते ^
8. 82. गुणि सार्व° ^.
२ व्यवख्वित्तये() ^..8.; वृत्करणं 8. ५ उर्णोतिः० 58
२६६ कातन्त्र [का० ३. €. ८९.
ह्यस्तन्यां च ॥ ४६॥
ऊणंतिवयेज्ननादौ १ गुणिनि दस्तन्यां च नित्यं गुणो भव-
ति। भरौर्णोत् । भ्रौर्णोः ॥ चकारो ऽनुक्रषमु्याथैः । तेनेटि वा
स्यात् । मरो बिता । प्रो णविता(२ ॥ म्रौ णावीत् । प्रौणुवीत् २ ।
दूत्यपि स्यात् ॥
तुहेरिड विकरणात् ॥ ७७ ॥
प्रकतत्वात्सावंधातुक मनुवतंते । ददेविंकरणात्पर द्रडागमो
भवति । वयञ्जनादौ गुणिनि सार्वधातुके परे । टणेढि । दणेचि।
दरद ॥
ज्ुव ३/४ वचनादिः ॥ ८४॥
बुव ईड८४) भवति वचनादि श्डैवा वयज्ञनादौ गुणिनि सा-
धातुके परे । दीति । तरवीतु । अरतरवीत् ॥
चकंरोतादेति५) केचित् । बोभवीति । बोभोति ॥
ऋअस्तेरिस्योः ॥ ४९॥
अस्तेः परयो दिंस्योर्वचनादि रीड भवति (¢ । रासीत् । ्रा-
सीः॥ सादचयात् लमसि॥ तिपा धातुखष्ूपनिरदे शात्(७)। श्रत्॥
१ उर्णोतिः° 1198. ६ ° भवति ^.; दिस्सोरीड् भव-
२ प्रोणाविता ४. ति.
३ प्रौर्णवीत् ए. ७ तिपा खद्हप° 2.; तिपा धातोः
४ इडा. ए. स्वद्टप० ए.
५ चकैरिताद्० ४.८.
का० र. ई. <४.] च्राख्यातम् । भ
सिचः ॥ ९०॥
सिचः परयोर्दिस्योर्वचनादिरोड् भवति । अकार्षीत् । च्रका-
घोः ॥ आगमशाखनमनित्यमिति केचित् । माजैः॥
रूदाटिभ्यश्च ॥ ९१॥
सुद्ादिभ्यः परयोर्दिस्योवचनादिरीङ् भवति। च्ररोदीत् ।
अरोदौः । अस्वपत् । असखपोः । अखछसोत् । अशसो: । म्राण्णोत् ।
भ्राणोः(१) 1 अजच्ीत् । रजकी: । पञ्चैते रुदादयः॥
ऋटोऽट् ॥ ९२॥
रदः परयोरदिंस्योवैचनादिरड् भवति । श्रादत् । च्राद्ः॥
रूदादेरपि(२) केचित् । रोद त् । अरोद:२ ॥
सस्य सेऽसावेधातुके तः ॥ ९३ ॥
सस्य तकारो भवति । च्रखावंधातुक विषये से । जिघत्सति ।
वत्छति ॥ सार्वधातुक दति किम् । वदे ॥
अणि वचेगोदुपधायाः ॥ ९४॥
वचेरूपधाया ओ्रोद् भवति । अणि परे (४) । च्रवो चत् । ज्र
वोचः॥ कथं पुस्तकवाचः। अरखार्वधातुक इति विश्रेषणात् । एव-
मुत्तरचापि॥
१ अप्राणीत् । अप्राणीः । ^ ३ अरोददित्यादिः ॥ ^.
२ खददेरपोति ए. ४ असावैधातुके अणि° ^.
२९८ कातन्त [का०३. ६.८९.
स्यतेः स्थो ऽन्तः ॥ ९५॥
अरस्यतेरन्तः स्थो भवति । चररि परे । ्रपास्यत् ॥
पतेः पर्चिः॥ ९६ ॥
पतेः पतिर्भवति । अणि परे । अरप्तत्(१ ॥ ब्रेरद् वक्तव्यः ।
श्रश्चत् ॥
कृपे ये छः ॥ ९७॥
छुपे रेफस्य लकारो(२) भवति । कल्प्ना ३) । कल्पयति ।
कल्यः ॥ कथं कुप्त: । कुिरिति रभरुतेले्ुतिरिति वक्तव्यं वा। द्द
चछकारस्यस्य रेफस्यावणात्मन ४) च्टकारस्यो लकारो ऽवणा-
त्मान्तरतम्याट् भवन् । खकार स्थस्य (५) ह्टकार एव स्याद् च्रय-
तिरिक्रवात् ॥ कथं कपा । लाणिकलात् । कपणदयो दीण-
दिका दूति) ॥
गिसतेश्चे्री यिते ॥ ९४॥
गिरते रेफस्य लकारो भवति । चेक्रोयते परे । गर्दितं गिर-
ति । निजेगिल्यते ॥
वा स्वरे ॥ ९९॥
गिरते रेफस्य ललं भवति वा खरे परे । गिरति । गिलति।
१ ^. ०१०५ अपप्तः । ४ °वणात्मा ^.
र लो^. ५ ऋकारस्य ^.
३ ^. ०००5 कचर्प्स्यति . ६ ^... इति,
का० ट्. €. १००.] आख्यातम् । २६९
निगरणम् । निगलनम् ॥ निगाच्यत इतीनः१ स्वानिवद्धावात् ॥
गलः आण्छक्गे विषे तु गर दति(र)॥ कपिरिकादेर्लोकतः सि-
द्धिः । कपिरिका । कपिलिका । रोदिणी । लोदिएी । रोम।
लोम । पर्यङ्ःः । पल्यङ्कः । परिघः । पलिघः । परियोगः । पलि-
मोग: । चडा । चला । वडभ । वल भो । जडम् । जलम् । जड-
चि: । जलधिः। डलयोरेकल्म् ॥ तथोपसर्गस्यायतौ (४) । परा-
यते (५) । पलायते ॥ निरदुरोवा स्यात् । निरयणम् । निलयनम् ।
दुरयणम् । दुलयनम् ॥ अनिव्यवदिे नेष्टम् । मरत्ययते ॥
तुतीयादेषैढधभान्तस्य धातो रादिचतुथेव्वं सध्वोः८९
॥ १०० ॥
धातोरवयवस्य द तीयादे्चढधमभान्तस्यादि चतयैलव(७) भव-
ति। आन्तरतम्यात् । सकारे स्वे च परतः । दुधुचति । अधुग्ध्वम् ।
अरघचतत(८) । अधम् । वभुत्छते 1 अभुद्धम् (९) । धोष्छति । भो-
ते4०)। निघो च्छते (११) । इत्य यन्तवद्धावात् (१२) ॥ सष्वोरिति
किम् । दिदम्मिषति । दुग्धः । दग्धवान् ॥ पृनधुयदणएमिद
खुखार्थं च(१३)॥
१ इति ^. ८ अधुचत् ^.; ००. बुभुत्सते.
२7. ०. दूति. ९ अगुषध्वं ए. ए.
3 सिद्ध इति. १० भोत्सखति ए.
% ए. ५१० वा ; 8. ०». तथा. ११ निघोचते ४.
५ पव्ययते । ^. १२ इत्याद्यन्तवदुपचारात् ॥ ^.
& सधे ॥ ^. १३ सुखाथेसुत्तराधं च ॥ ए.
७ °अदे खतुथतवं 8.
२७ कातन्त [का०र. ७.९.
लोपे च दिस्योः ॥ १०१॥
धातोरवयवस्य टठतीयादे्ंढडघभान्तस्वादे खतु्थत्वं भवति ।
दिस्योर्लोपि च सति । अधोक् । श्रजोघोट् । अबोभोत् ॥ दिस्यो-
रिति किम् । अदुग्धाः । वणाञ्रयत्रात् ्रत्ययलोपलच्णं ना-
स्तीति॥
सभोश्च दधातेः ॥ १०२॥
दधातेधान्तस्यारेश्वतर्थ॑तवे भवति । तथोः सष्वोख परतः ।
धत्तः । धत्थः । धत्से । घड्धे ॥ धान्तस्येति किम् । दधाति १ ।
दधासि॥
॥ दूति दौर्गसिंद्यां इत्तावास्याते षष्ठः पाद्: समाप्रः ॥
इडागमो ऽसावेधातुकस्यादिव्येञ्नादेरयका रांदेः ॥ १॥
धातो विंहितस्या सार्वधातुकस्य व्यञ्ननादेरयकारादेरादि-
रिडागमो भवति । भविता । भविव्यति । भवितव्यम् ॥ पुनधौल-
धिकारो घातुखंज्ञाभितासावेधातुकाथैः। तेन खाति । दणोति।
जुगु्छते । मोमां सते ॥ असा वेधादुकस्येति किम् । ओते । वेत्ति ॥
१ दधति ^.
का० २.७. ३.] श्राख्यातम् । २७९
खकार द्टि च [का०३.४.२स] इत्यादौ विशेषार्थः॥ व्य्ननादे-
रिति किम्। वग्व॥ अयकारादेरिति किम् । श्यात् #
खुक्रमिभ्यां परस्मे ॥२॥
पर सैपद विषये यौ सखृक्रमी ताभ्यां परस्यासावेधातुकस्य व्य
्ननादेरयकारादेरादिरिडागमो भवति । प्रखविता । म्रस्लवि-
स्यति । रमिता । क्रमिव्यति । चिक्रमिषति ॥ परस्मैपद विषय एवेति
नियमात् । व्यतिस््ो व्यते । ्रचिक्रंसते। उपचिक्रंसते१) । मरो पाभ्यां
क्रमो रुचादिरादिकर्मणि॥ प्रस्लवितव्यम् । म्रक्रमितव्यम् । दत्य-
समानविषयत्वादिर्(२) ॥ कथं रक्रन्ता । उपक्रन्ता{२ । श्रात्मने-
पद विषयस्य क्रमेः कतरि रुतीर् प्रतिषेधः ॥ प्रस्लवितेवा चरति ।
्रख्लविचीयते । श्रायिरयमात्मनेपदी ॥
रुदादेः सावेधातुके ॥ 3 ॥
रुद्ादेगैणात् सार्वधातुके४) चज्जञनादेरयकारादेरादि-
रिडागमो भवति । रोदिति । रुदितः । सखपिति । खपितः ।
सिति । आसितः । म्राणएिति । भआाणितः । जिति । जत्तितः ५५ ॥
रुदत दति परत्वाद् यणा भवितव्यम् (६) ॥
१ ^. ०१० व्यतिरक्रखते. ५ यक्तिति । य्ितः। ^.
२ °अखमासविषय० ४. & स्यत इति व्यवहितत्वात् । ^.;
2 प्रक्रान्ता । उपक्रान्ता ^. ए. ४. ०. परत्वात्.
४ ^. ५१५५ परे ,
२०२् कातन् [का० रे. ७. €.
रोदितिः सखपितिञ्चैव असितिः प्राणितिस्तया ।
जक्तितिखचैव१) विज्ञेयो रुदादिः पञ्चको गणः ॥
डेः से ॥ ४ ॥
ईशः सादौ सावधातुक श्रादिरिडागमो भवति, ईशिषे।
दै शिष्व॥
ईडजनोः स्वे च ॥५॥
ईडजनोः सष्ये च (२ सार्वधातुके पर च्रादिरिडागमो भव-
ति । ईडषे । ईडिष्व(२) । ईडिघ्वे । ईडष्वम् (२) । व्यतिजल्ञिषे ।
व्यतिजज्ञिष्वे । व्यतिजज्निष्वम् (४) ॥ जन जनने । न जनी यना८५)
व्यवदितत्वात् ॥ सघ्वे चेति पटितला कारेण ई भिर नुरु्यते (£ ।
दईैशिष्वे। ईैशिष्वम् ॥
से गमः परस्मे ॥६॥
परस्मैपद स्य) यो गमिस् तस्मात्, स श्रादिरिडागमो(८)
भवति । गमिय्यति । जिगमिषति । अधिजिगमिष लम् । जिग-
भिषा । जिगमिषुः । जिगभमिषितव्यम् ॥ परस्मैपदस्येति किम् ।
१ यत्तिति० ^. ५ जन जनने जननी यणा ए.; जन
२्सकारष्वे च. जनने यनी यणा ४.
३ ०. ^. ६ °अनुक्ष्यते ^.; ईषिरनुरृष्यति
४ जन्तिष्वं ^.. ००. व्यतिजन्निष्वे; 7.; देषिरनुद्श्वते ७.
ए. ०१०० खतिजन्िष्व, ७ पर स्ेपदविषयो ^.
८ सेरादि० 4.
का० र्. ७. ९०.] श्राख्यातम् । अर्
अधिजिगां सते । संगंसीष्ट ॥ केचिद् यो गं विभच्यात्मनेपद् दइरमि-
च्छन्ति । तन््तेन(9) संजिगमिषुः । अधिजिगभमिषितव्म् (र ॥
च्रनिङ्गमः रुतीत्येके । तदा । श्रधिजिगांख्रिति॥
हनृदन्तात् स्ये ॥ 9 ॥
न्तद न्ता च(४) धातोः स्ये पर श्रादिरिडागमो भवति।
इहनिवग्यति । दनिव्यमाएः। करि व्यति । करि व्यमाणएएः । सवरि व्यति।
सखरिव्यमाणः । अ्रस्वरिव्यत् ॥
ऋअन्जेः सिचि ॥४॥
अनः षिच्यादिरिडागमो भवति । च्रा्ञीत् । अल्जि-
षछटाम्(५॥ उदनुबन्धवाद् विकल्पे माते नित्यार्थं वचनम् (६) ॥
स्तुसुधूञभ्यः७) परस्मे ॥ ९॥
एभ्यः पर सपद सिच्यादिरिडागमो (९ भवति । भास्ता-
वीत् । म्रासावोत् । प्राधावीत् ॥ परस्मा दूति किम् । ्रास्तोष्ट ।
मरासोष्ट । राधो ॥ धूञ् कम्पने ऽपि । च्रधावीत् ॥
यमिरमिनम्यादन्तानां सिरन्तश्च ॥ १०॥
एषां परपदे सिच्यादिरिडागमो भवति । सिञखान्तो १०)
---------न*
१ तन्मते ^. £ ए. ००. वचनम् .
२ संजिगमिषितरव्यं ८. ७ °धुङभ्यः 8.; स्तुषु० ए.
३ से 7.; ४. 7. ००. पर. रूष्.
४ "दन्तानां च 8. ९ सिचीडागमो ए.
५ आज्ञीष्टां । आज्ञीषुः 8. १० सिरन्तञ्च ^.
18
२७४ कातन्ल [का० रे. ७. ९९.
भवति । च्रयंसीत् । व्यरसीत् । श्रनंसोत् 1 च्रयामसोत्(१) । च्रया-
सिष्टाम् । अ्ततासोत् । अन्लासिष्टाम् । अदरिद्रासीत् । अरद-
रिद्रासिष्टाम्। अन्तयदणणद् दरिद्रातेरालोपोनस्यात्॥ कथम्
अदरिद्रौत्। अ्रदरिद्धिष्टाम्। ्रागमस्यानित्यताद् (२ विभाैव॥
स्सिङ्पूर्ण्ज्वमूकृगुदधृप्रच्छां सनि ॥ ११॥
एषां समोपे२) सनोडागमो भवत्यादिः । सिङः। सिस्मयि-
षते ॥ पूङः । पिपविषते । पूजस्त । पुपूषति ॥ ख । अरिरिषति ॥
अर्ज । अञ्जिजिषति॥ श्रप््। अरशिशिषते(४)॥ क्र । चिकरिषति ॥
गर । जिगरिषति॥ दङ् दिदरिषते“) ॥ धङ् ्रवस्याने। दि-
धरि षते(६) ॥ अच्छ । पिपुच्छछिषति ॥
म्रच्छिसहचरिताःकछगृ र तौदादिकाः। कछ्ञ् द्दिसायां। बि-
करिषति । चिकोषंति ॥ गृ शब्दे । जिगरिषति । जिगीषेति॥ ञ्
धारणे दिधरिषति() । दिधीषति ॥ कयो ज्ञापकस्य सविकल्य-
त्वाद् अन्येषामृद्न्तानां वास्यादेव॥ कथं मावुवृषंते । भ्राविव-
रिषते(८) । संवुवूषेति । संविवरिषति । टङ्ढनोर्नजानिरदिं्टस्या-
नित्यवात् ॥
| ऋद्ृङ्ढजां सनीड् वा स्यादात्मने च सिजाशिषोः।
संयोगादेच्छतो वाच्यः खुडसिद्धो बहिर्भवः ॥
१०. 4. ए. ५ दिदरिषति 58.
२ अआगमस्य नित्यत्वाद् ^. ६ दिधरिषति ए.; ^. ०. अवस्थाने.
३ ०. ए. ७ ००.५.; ४.८. गग. घारणेः घुजसु 7.
४ अशिशिषति ^. ए. ८ प्रावुवुर्षति । प्राविवरिति ए.
का० रे. ऽ. ९२.] श्राख्यातम् । # जे
द्द । अतरिष्ट । अतीष्टं । तरिषीष्ट २ । तीर्षी ष्ट ॥ ड (2 । च्रव-
रिष्ट । अदत । वरिषोष्ट । षीष्ट ॥ ष्व । अत्वरिष्ट । अरष्वुत।
ष्वरिषीष्ट । ष्वुषीष्ट ॥ समक्त । संखषोषट । असिद्धं बदिरङ्गम-
न्तरङ्ग दइति॥
इटो दीर्घो यहेरपयोषायाम् ॥ १२॥
ग्द्ेः परसखेटो दीर्घो भवति। न ठ परोच्ायाम् । यदीता॥
श्रग्ररीत्। इर्त्वात् सिचो लोपः स्यात् । श्रस्य च दीर्घो नस्यात्॥
कथं ग्रादिता । ग्रादिव्यते। दज्वदिटोऽख्तलात् ॥ अपरोचा-
यामिति किम् । जगदिव । जग्रहिम ॥
ऋदट् ृर््ढनो ऽपिवा दीर्घो न परो्ाशिषोरिटः।
न परख सिचिमरोक्तदति योगविभचज्ञनात् ॥
द । तरिता । तरीता ॥ ङ् टञ् वा४) । वरिता । वरीता ॥
वजेने तु । विशशरिव । विशणरिम । ववरिय। तरिषोष्ट । वरि-
घीष्ट५) । च्रतारिष्टाम् । च्रवारिष्टाम् ॥
ऋअनिडेकस्वरादातः ॥ १३॥
एकखराद्धातोराकारान्तात्(६ पर मसार्वधातुकमनिङ् भ-
१ &. ०९ तितरिषति। तिती्षति। ४८. ०.वा.
२ तरपीष्ट ^; तरिषिष्ट ४. प ०. ^.
३ वड वज ए.; ^..५००० विवरिषते। & ° आकारात् ए.
बुवुर्धते। ,
२७६ कातन्न [का० र. ७9. ९५.
वति । दाता । दास्यति । दातव्यम् ॥ एक्खरादिति किम् ।
दरिद्धिता॥
चअनात्मनेपदस्थान्तु टतादेरिङ्् नस्ये सनि।
स्तन्यां च छपे्नैव कतादे वपि से१)ऽ सिचि ॥
तु । वत्ति । विदटत्छति ॥ धु । वत्ति । विद्धत्सति(२ ॥ प्रु ।
श द्यंति । शिग्र तति (र) ॥ स्वन्दु (४) । स्यन्स्यति । भिस्यन्त्छति (२) ॥
कृपू । कन्सस्यति । विकुछति । कल्प्ासि । रुपेः आस्तन्यां वा सुचा-
दितम् ॥ कती । कत्स्यैति । कर्तिंव्यति ॥ एवं चृती दिंसायाम् ।
चत्स्य॑ति। चर्तिंव्यति॥ उछृदिर्। ऋत्स्यति । छदि व्यति ॥ उटदिर्।
तत्स्येति । तदि व्यति ॥ नृती । नत्स्यैति । नर्तिंव्यति ॥ अरसिचीति
किम् । च्रकर्तीत् ॥
इवणाद्भ्विध्िडीङ् शीङः ॥ १४ ॥
द्वणान्ताच् श्चिभ्रिडोङ्शीङ्वजिंतादेकस्वरात् परमसावं-
घातुकमनिङ् भवति(५। चेता । चेष्यति । नेता । नेव्यति ॥ अश्िभि-
ॐीङ् शीडः दरति किम् । श्वि खरयिता। भि ्रयिता। डीङ् डयिता।
भीड़ शयिता ॥ एकसरादिति किम् । आआदीधिता । ्रावेविता ॥
उतो ऽयुरूणुखुश्पु्टनु वः(६) ॥ १५ ॥
उकारान्तादेकखराद् (७) युरुण॒स्ुकच्लुव्जितात् (€) पर म-
१य्े ए. ५ ^. ०००१५ एता । एष्यति 1
२ विभुत्सति ^. £ °्युखनु° ^. ए.
३ शिगुत्खति ° सिष्वन्त्यति ४.८. ७ उवणीन्ताट्० ४.
४ स्वन्दु ^. 8.
का०र्. ७. र्ट] च्राख्यातम् । २७७
सावधातुक मनिङ् भवति । दो ता । स्तोता १)॥ च्रयुरुणुसुच्लुव(२)
दूति किम् । यविता । रविता । नविता । स्तविता । विता ।
च्छ्एविता ॥ उत दति किम् । लविता ॥ एकस्वरादिति किम् ।
म्रोणविता ॥
ऋतो ऽ वुङ्वृजः ॥ १६ ॥
चछदन्तादेकसखराद् टङटञ्म॒वजितात् परमसार्वधातुकम-
निङ् भवति । कता । दता ॥ श्रटृङ्ढज इति किम् । वरि-
तार॥ खत दरति किम् । छ करिता ॥ एकखरादिति किम् ।
जागरिता ॥
प्केः कात् ॥ १७ ॥
शकेः कान्ताद निङ् (४) भवति । शकु शक । शक्ता । शच्छति ॥
पचिवचिसिचिरिचिसुचेश्वात् ॥ १८॥
एभ्यः पञ्चभ्यो ऽनिङ् भवति । डुपचष् पाके । पच व्यक्रीकरणे
वा(५। पक्ता ॥ वच ववि (६ । वक्ता ॥ सिच (७) । सेक्ता ॥ रि चिर्(८।
रोक्ता ॥ मुनतु९) । मोक्ता ॥
५ ^. ०० स्तोष्यति. ६ ८. ०". वचि.
२ श्युख्नु° ^. ४. ७ सिचिर् ^. ए.
2 वृर वरिता ^. स्रव.
४ °न्तात्परमसार्वधातुकमनिड् ^ ९ मुच । ए.
५ 8. ००. 7० पच्.
९ कातन्त [का० र. 9. २९.
प्रच्छेग्छात् ॥ १९॥
प्रच्छ व्चछान्तादनिङ१) भवति । ्रष्टा । प्रच्छति ॥
युजिरूजिरन्िभुजिभजिभन्जिसन्जित्यजिभरस्जियजि-
मस्जिसुजिनिजिविजिस्वन्जेजात्(२) ॥ २०॥
एभ्यः पञ्चद शभ्यो ऽनिड भवति । युजिर् युज । योक्ता ॥
रुजो 2 । रोक्ता ॥ रन्न । रङ्का ॥ भृज भुजो (2 । भोक्ता ॥ भज ।
भक्ता ॥ भन्न । भङ्का ॥ सन्न । सङ्का ॥ त्यज । त्यक्ता ॥ स्न ।
भ्रष्टा ॥ यज। यष्टा ॥ टुमस्जो । मङ्का ॥ टज । खष्टा ॥ निजिर्।
नेक्ता ॥ विजिर् । वेक्ता। न त्वो विजी। ईदनुबन्धवलात् ॥ खन्ज ।
स्वङ्ा ॥
सरितुदिनुदिष्ुदिस्िद्यतिविद्यतिविन्दतिविनति-
चिदिभिदिहदिशदिसदिपरिस्कन्दिखिंदेदात् ॥ २१॥
एभ्यः षोड शभ्यो ऽनिङ् भवति ॥ श्रद् । अ्रत्ता ॥ तुद् । तो-
न्ता ॥ नृद । नोत्ता॥ च्षदिर् । छोत्ता ॥ खिद । खेत्ता ॥ विद
सत्तायाम् । विद्ध लाभे विद् विचारो वा वेन्ता॥ हिदिर्।
छेत्ता ॥ भिदिर् । भेत्ता ॥ दद । दन्ता ॥ शद्ध । शत्ता ॥ पद ।
पत्ता ॥ स्कन्दिर् । स्कन्त (४) ॥ खिद दैन्ये । खिद परिघाते
वा। खेत्ता॥
१ °न्त्ात्परमसा्वधातुकमनिड् ^ ३ ख । 8. ००० ००. भुजो .
°मस्जियजिखस्जि° ^+ 9 स्कन्ता 8. ए.
का० रे. ७. २४.] च्रख्यातम् । २९७९
राधिरूधिक्कुधिष्षुधिवन्धिणुधिसिध्यतिवुध्यतियुधिव्य-
धिसाधेधात् ॥ २२॥
एभ्य एकाद शम्यो ऽ निङ् भवति॥ राध 1 राद्धा ॥ रुधिर् ९।
रोद्धा॥ क्रुध । क्रोद्धा॥ चुध। चोद्धा ॥ बन्ध । बन्दा (२) ॥ प्रुध ।
शोद्धा॥ सिध । खेद्धा ॥ बुध च्रवगमने । बोद्धा ॥ युध । योद्धा ॥
साध। साद्धा॥
हनिमन्यतेनात् ॥ २३ ॥
च्राभ्यामनिङ् भवति । ₹न । दन्ता ॥ मन ज्ञाने । मन्ता॥
कथम् चवधीत् । नायंनान्तः॥
आपितयपितिपिस्वपि वपिशपिद्कुपिकिपिक्पिट्ुपि
सूपः पात्(२ ॥ २४॥
एभ्य एकाद शग्यो ऽनिद् भवति ॥ राप । श्राक्ता ॥ तप धूप
संतापे(४) । तप रेश्व्यै वा । तक्ना ॥ तिष्ट । तेश्ना ॥ निखप(५) ।
खन्ना ॥ ङवप(६ । वश्ना ॥ शप(७) । शक्ता ॥ दप । कोप्ता ॥ किप ।
चेक्षा॥(= लिप। लेत्ना ॥ लुपु । लोप्ता ॥ टयु । सक्ता ॥ कथं तप्ता।
दक्षा । रधादिलवाद् विभाषेट्(९ ॥
१ ख्ध। ८. ५ सप ^.
२ संबन्धा ए.; ए. ०. 70" बन्ध्. & वप ए.
३ ए. ००. सुपि; ए. (87 फक. 4.) ७ श्राप ्माक्रोओे ६.
५०१ रिपि ४५०८९ लिपि ख ^. (ष्ट) ०4० रिप । रेप्ता-
४ संतापने ^. ९ विभाषिव ॥ ^.
म कातन्लर [का०द्. अ. रष.
यभिरभिलमेभत् ॥ २५॥
एभ्यस् तिभ्यो ऽनिड् भवति । यमा । रभा । लबा ॥
यसिरमिनमिगमेमात् ॥ २६ ॥
एभ्यञखतुर्भ्यो ऽ निड् भवति । यन्ता । रन्ता । नन्ता । गन्ता ॥
रिशरूशिक्तृशिकिशिविशिदिशिशिस्युशिमृशिद-
न्धः) णत् ॥ २७ ॥
एभ्यो दशभ्यो ऽनिड् भवति ॥ रिश रुश हिंसायाम् । रेष्टा।
रोष्टा ॥ कुश । क्रोष्टा ॥ लिश । लेष्टा(२)॥ विश । वेष्टा ॥ दिश ।
देष्टा॥ दृषिर् | द्रष्टा॥ स्पुश । स्प्रष्टा ॥ म्टण | खष्टा ॥ दन्श।
दष्टा ॥
दिषिपुष्यतिकृषिश्िष्यतित्विषिपिषिविषिशिषिभ्ुषि-
तुषिदुषेः षात्(२ ॥ २८॥
एभ्य एकाद शम्यो ऽनिड् भवति ॥ दिष । देष्टा ॥ पुब्यति ।
पोष्टा ॥ कषति (४) कर्ष॑ति वा । कष्टा (४)॥ ्षिव्यति । ष्टा ॥ लिष।
वेष्टा ॥ पिष । पेष्टा ॥ विषु । वेष्टा ॥ शि । ओेष्टा ॥ शष । भोष्टा॥
दुष। रोष्टा ॥
१ "दन्ते: (०१ निशि" लिशि) ए; ३ ^. ००. विषिशिषि.
^. ००. विशि. ४ छष। कष्टा.
२ निश । नेष्टा । ए.
का द. ७. २३.] श्राख्यातम् । २८९
वसतिधसेः सात् ॥ २९॥
आ्राभ्यामनिङ् भवति । वस्ता १ । जिघन्छति ॥ नायं दान्त
दति१) ॥
दहिदिहिदुहिभिहिरिहिरूहिछिहिष्ुहिनहि वहेवेात
॥ ३० ॥
एभ्यो द शम्यो ऽ निङ् भवति ॥ दद । दग्धा ॥ दिद। देग्धा॥
दुद । दोग्धा ॥ मिद् । मेढा ॥ रिद । रोढा ॥ रुद । रोढा ॥ लि ।
लेढा ॥ लु । लोढा ॥ नद । नद्धा ॥ वद । वोढा ॥ रिदिलुदौ
सौचौ धाद्व केचिन्न पठन्त्येव(२) ॥
महगुहोः सनि ॥ ३१॥
यदगुद्ोः खनि नेड् भवति। यद । जिघुचति॥ गुद । जुु्ति॥
उवणैन्ताच्च ॥ ३२॥
उवण्णन्ताद्धातोः(३) सनि नेड् भवति । वणंग्रदणं रुएसुचु-
च्तर्थम् ॥ सुकूषति । नुनूषति । खखूषति (४) । चुचूषति । चुच्ए्-
षति ५) । लुलूषति । पुपूषति ॥
इवन्तर्धभरस्जदन्भुश्चियूणौभर्तपिसनितनिपतिद्पां
वा ॥ ३३ ॥
एषां खनि पर दडागमो न भवति वा ॥ द्वन्त) दिदेवि-
१ वख। वस्ता 8. ००० ००. दूति - 2 उवणीन्ताचचच धातोः ए.
२ सौचोऽयं धातु 8.; रिदीख्ही ४ खर्ूपते° प्रसुस्तूषति ए.
सौत्रो धातु केचित्पटन्तेव ए. ५0००. ^. ए.
रप्र कातन्त [का० रे. ७. २५.
षति । दुद्यूषति ॥ धु । च्रदिं धिषति। ईत्छंति ॥ भरल । विभरल्ि-
षति । बिभ्रति ॥ दन्भ । दिदम्मिषति। धिष्ठति । घोषति ॥
त्रिञ्। शिञ्रयिषति । शिओ्रीषति ॥ य । यियविषति । ययषति ॥
ऊणञ्(२ । म्रोर्णनविषति । म्रोर्णनषति ॥ भर । विभरिषति ।
वृन्दषति ॥ ज्ञपि । जिज्ञपिषति । ज्ञीति ॥ सनु (2 । सिसनिषति।
सिषासति (४)॥ तनु । तितनिषति । तितांसति ॥ पतु । पिपतिषति।
पित्सति ॥ दरिद्रा । दिदरिद्रिषति, दिदरिद्रासति ॥ भ्रस्जलग्-
यूनामम्राप्े विभाषा ॥
भुवः सिज्एटुकि ॥ ३४ ॥
सुबो धातोः५ सिजलुकि सति नेड् भवति । आर्छत् । चभ
ताम् ॥ सिज्लुकीति किम् । व्यत्यभविष्ट ॥
सुवृभृस्नुदूखुव णव परो्ायाम् ॥ ३५॥
एभ्य एव परोचायां नेड(६) भवति । खट । सद्व ॥ ञ् टडः।
वदवदे। वमद ॥ डुभृञ् भृञ् वा(७)। बभृव ॥ ष्टुञ् । तष्ुव॥ दु ।
दुद्धुव॥ खु । खुखुव ॥ शु । श्ुश्ुव ॥ एभ्य एवेति किम् । पेचिव ।
शेकिव । ददिव । ररन्धिव । नेशिव । रधादित्वाद् विभाषापि
बाध्यते । परलाद् विकल्य इत्येके । ररन्धिव । रेष्येति(८) ॥
१ बिभूुच्चति 7188. £ परोचायमनिड् ^. 8.
२ ऊणङ 7.; ^. ००१५ आच्छादने . ७ इुभुङ० 7.; ^. ००. भुज; ए.
३ सनि. ०. डुभुज ००१ वा.
४ सिषासति +159. ८ ररन्धिमि।रेष्म॥८.
५ 07). .; भुव ४.
का० र. ७. २७.] श्राख्यातम् । र्द
स्युकारात् ॥ ३६ ॥
चछकारान्ताद्धातोस (१ यलि नेड् भवति । द घं । जथ ॥
यलीति किम् । जद्धिव । जद्धिम ॥ चछकारान्तादिति (२ किम् ।
स्तृञ् । तस्तरिथ ॥
नित्यात्तां स्वरान्तानां जिद शोख वेर् यलि ।
दवि नित्यानिटः स्युशेद् वृव्येऽ दां नित्यमिट् यलि ॥
पपक्थ । पेचिथ ॥ पपाथ । पपिथ ॥ चिचेय । चिचयिय ॥ सख ।
ससर्जिथ ॥ दद्रष्ट। ददर्शिंय॥ ढि योऽकारवान्२ नित्यानि-
डिति विशेषणात् । अदे घम । जघसिथ ॥ वेजो वचि । उवयिय ॥
अच्नेविंकल्पेट्त्वात् । ्रानच्िय । ववरिथ (४) । रारि थ५) । विव्य-
यिय । आदिय॥
/
कृजो ऽसुटः ॥ 39 ॥
असुरः छजः परोच्वायां थलि च नेड् भवति । चरूव । चरूम।
चकथं॥ च्रखुट दूटि किम् । संचस्करि व । सं चस्करि म। सं चस्करिय॥
स्यसिजा भोः खस्तनीषु भावकममार्थका सु (£) च । |
स्वररनग्रदद् गामिद्धेज्वचेति वक्तव्यम् ॥
चेय्यते । चायिग्यते ॥ दास्यते(ऽ) दायिव्यते (८) ॥ एवम् श्रचेव्यत ।
१ चछदन्तात् ए.; चछकाराद्चातोः ^. ५ आविथ.
२चऋछकारादिति८. £ भावकमाथासु ^. ए. (2 श०८०).
३ ए. ०१०० स. ७ 0००. 4.
४ वरिय ^ ८ दयिष्यते 8.
२८४ कातन्त [कार द्. 9. रेख.
अचायिव्यत ॥ अद्ास्यत(१)। च्रद्ायिव्यत(१)॥ निष्यते) चानि-
ग्यते । अनिय्यत । च्रघानिव्यत॥ यदीष्यते (१) । यादिष्यते(२)। अय-
₹रीष्यत । ्रग्रादिष्यत ॥ द्र च्यते। दशिष्यते। अद्रच्छत। अदर्भि-
ष्यत ॥ सिचि च॥ ्रचेषाताम् । अरचायिषाताम् ॥ ्रवधिषाताम्।
अघानिषाताम् ॥ च्रयरीषाताम् । च्रयाददिषाताम्(१)॥ अद््ता-
ताम् । च्रद्र्िषाताम् (१) ॥ आशिषि च॥ चेषोष्ट । चायिषीष्ट ॥
दासीष्ट २) । दायिषीष्ट (2 ॥ वधिषोष्ट । घानिषीष्ट ॥ यद्दोषीष्ट ।
्रारिषीष्ट॥ दरीष्ट दर्भिषीष्ट॥ खस्तन्यां च ॥ चेता । चायि-
ता॥ दाता१। दायिता१॥ दन्ता । घानिता ॥ यदीता । या-
हिता॥ द्रष्टा । दशिंता॥ दूज्वद्धावादिरस्हकारितलोपः स्यात् ।
कारिष्यते । कारयिष्यते ॥ चोरिष्यते। चोरचिष्यते ॥ मानुबन्धानां
स्तो नित्यम् । गमिष्यते ॥
सुर् भूषणे संपयुपात् ॥ 3४ ॥
ग्षणेऽयं संपयुपात् परस्य कुजः खुडादिभवति ॥ संस्कत ।
संचस्कार । समस्कार्षीत् । परिष्कता(४)। परि चसकार । पर्यष्का-
्षीत्(५) । अङव्यवधाने(६)ऽ पि षत्वमिष्यते ॥ उपस्कतैा । उपच-
स्कार । उपास्कार्षीत् ॥ एवं समवाये ऽपि वक्तव्यम् । षणसम-
वायाभ्ामन्यचरापि ढदूश्वते । संस्कुतमिद मनित्यमिति । उपात्
१०१०१... ५ पर्यस्कार्षीत् ^. ४.
२ यादीष्यते। ए. ६ अडभ्यासव्यवधाने ए.; अभ्या-
३ ००. ^. ४. सन्ख° ^.; अदभ्यासव्यवसाने 8.
४ परिस्कता ^. ए.
काद्. ८.२.] श्राख्यातम् 1 रष्थ
प्रतियनविङकूतवाक्याध्यादारेषु खुङ् वक्तव्यः । श्रसिपचस्योपस्ु-
रुते । उपस्छतं भुङ्के । विकूतं भुङ्क इत्य येः । उपरतं जल्पति ।
वाक्याध्यादारं जल्यतीत्ययैः ॥
॥ दति दौ्गैसिंद्यां इत्तावाख्याते सन्म: पादः समाप्तः ॥
पदान्ते धुटां प्रथमः ॥१॥
पदान्ते वतमानानां घुटाम् (९ अन्तरतमः प्रथमो भवति ।
तवन्नायः । षण्मुखानि । ज्ञानमुटटीकनम् । तच्छरुतम्(२ । कल
कासः । वगैम्रथमलचणं स्यात् ॥ अलेट् । अलेड् । आसीत् ।
आसीद् । वा विरामे [का०र्. द्. ईर] दति वाधकलात् प्रयमट-
तीयौ ॥ पद यद्णएम् (२) च्रप्रकतस्यापि लिङ्गस्य परियदार्यं तेन च
धातोरन्तेनस्यात्। वदति । एधते ॥ धुटामिति किम् । अदन् ।
श्पचम्(४)॥
रसकार्यो विसृष्टः ॥ २॥
पद्ान्ते व्तंमानयो रेफसकारयोर्विष्टो ५) भवति । चरवि-
भः । पचावः ॥ पदान्त दति किम् । विभतिं । आदे । श्त
१ पदन्ति घटां वणानाम् ४. ४ पचन् ॥ ^.
२ द्रुतं ^. ५ रखकार० ^.
३ पदान्तयदणं ए.
२८९ कातन्त्र [का० २. ८. ६.
एवारम्भः ॥ कथम् च्रभिनस्वम् । अरभिनच्चम् । अरूणस्तम् ।
अरूणत्वम् । सौ पदान्तेऽरेफम्रकूत्योरपि वा दधो रत्वं स्यात् ॥
घढधमेन्यस्तथोर्धोऽधः ॥ ३॥
चढघमेभ्यः परयोस्तयोर्घा(१) भवति। न तु घानः। अदुग्ध ।
अदुग्धाः । ्रलीढ । च्रलोढाः । अवृद्ध । अवृद्धाः । अलग । अल
स्पा: ॥ च्रधद्ति किम् । घत्तः। घत्यः॥
षढोः कः से ॥ ४ ॥
षढोः को भवति से परे । पेच्छति । पिपिच्तति । लेच्छति ।
लिलिच्ति॥ सद्ूतिकिम् । पिनष्टि। लेटि॥
तवगैस्य षट वगीट् ट वगैः ॥५॥
षाटवगाच परस्य तवगेस्य टवर्गो भवति(२)। वपृष्टरम्। वपु-
ष्टा । देष्टि । दिष्टः । पिर्ड्ि२। कुष्णाति । ई । लीढः । अली-
क्म् ॥ रवगौट वगं(४) दति किम् । वक्ता । पपक्थ । दति सिद्या्थम्॥
कथं मधुलिट् तरति । मधुलिट् तरः(५ । अन्त्यात् ॥
डे ठरोपो दीधैश्चोपधायाः ॥ £ ॥
ढे परो ढलोपो(¢ भवति । उपधायाञ्च दीर्घः । लीढः ।
१. ग. परयो. ४ गुढः । षटवगात् तवै ^.
२ ^. ०१०५ आन्तर तम्या त् . ५ कथं मधुलिट् मवति ^. ए.
३ पिण्डि ^. ए.; पिणि ४. . ६ ठकारस्य लोपो ८.
काद्. ८.<€.] आख्यातम् । २८७
मूढ: १) ॥ कथं लेढा । द्रो ढा(२ । अन्तर गताद् गुणे कते लोप
एव स्यात् ॥ उपधा यदणस्य२) संज्ञापूर्वेकल्ाद् खतो न स्यात् ।
ष । डः ॥ दु च्ट(४) । दृढः ॥
सहिवहोरोद वणेस्य ॥ 9 ॥
सदिव परे ढलोपो भवति। अवणेस्योद् भवति। सोढा।
वोढा ॥ कथम् ऊढः । ऊढवान् । अन्तर ङ्गतान्नित्यलात्^५) संम
खारणम् ॥ वणेग्रदणं (£ किम् । उदवोढाम् । सिच्यस्य(७) दी-
चलेऽपिन स्यात् ॥
धुटां तृती यश्वतुर्थेषु ॥ ७ ॥
घाद्धनां घुटां चलुरथैष्वेव तीयो भवति । दोग्धा । दिड्धि।
चकाद्धि । लब्धा ॥ चतुर्यव्वेवेति नियमात् । श ते) । दिष्टः ॥
अधोषेष्वशिटां प्रथमः ॥ ९॥
च्रघोषेषु परतो धादढनामभिटां(९) धुटां प्रयमो भवति ।
धोचधि। भेत्ता । युयुन्छते (4०) । त्रारिष्छते॥ अशिटामेवेति किम् ।
श्रस्ति॥
१ गुढः ^.
१ £ अवर्णय्हणं ^.
२ लोढा ^.; द्रोडिति ए. ५०१ ००. ७ ए. ००१० च.
कथं. ¬ शाक्यते 4.
३ उपधाया यदृणस्य ^. , ९ °अशिरामिव ^.; ए. °. घुट.
४ 81८ 2188. १० युयुत्सति ए. ; ०. ए. ; ए. यऽ
५ नित्यलालाच्च^.; नित्यलाद्वा४. दत्ता.
षषः कातन्त्र [का० र्. ८.९२.
भूजः स्वरात् स्वरे दधिः ॥ १०॥
मुज: खरात् परस्य (१) स्वरो द्भवति । भुजी (२ । बभ्रव्ने ।
बभ्वज्नाते । बभ्रज्जिरे 2 ॥ च्राद्यव्याकरणएमतमेतत् ॥
स्य वमोदीधिः ॥ ११॥
अकारस्यवमोः परतो दीर्घो(४) भवति । पचामि । पचावः।
पचामः । दीव्यामि८५) । दीव्यावः । दीव्यामः ॥ श्रस्येति किम् ।
दष्वः। द्मः । यदि स्वादोघंस्तदालोपो(£ न स्यात् ॥ कथं
पचमानः । श्रपचम् । वमोवंणंयोराद्ययोः सादचयत् ॥
स्वरान्तानां सनि ॥ १२॥
खरान्तानां घाद्धनां सनि परे दीर्घो भवति । चिकीषति ॥
जुद्षति । चिचीषति ॥ शि स्रयिषति। बिभविषतीति गुणेनाघ्रात-
त्वात् खरान्तानामिति सुखा्थंमेव ॥
हनिङ्गमोरूुपधायाः ॥ १३॥
द्रडगो गमः दूङ्गमः। दनद्रङ्गमोरूपधाया दीर्घो भवति सनि
१ परः 7; ०. 7. ४ परयोर्दीघों ए.; अस्य वमोदी-
२ 0.9. 1.; भुजी भर्जने ^. घों ^.
२ बभुज्जे । बभुञ्नाते। बभूविरे । ५००. ४. ए.; ए. ०. दीव्यामः
^ 7; भृजाव । भूजेव। गेजाते। & तदा आलोपो ^.
जिरि
नथु छ
का०्र्. र. ९६.) श्राख्यातम् । २८९
पर । जिघांसति । अ्रधिजिगां सते ॥ इडो गम दति किम् । संजि-
गंखते % ॥ तितां खति । तितनिषतोति(२ वा वक्तव्यम् ॥
नामिनो वोरकु्धुगोव्येज्जने ॥ १४ ॥
नाच तदन्तविशेषणम् । वोरूपधाया घातोनेाभिनो दीर्घो
भवति वयच्ननेपरो। नतुकुदुरोः। चिकोर्ष॑ति। वृग्दर्षति। दीव्य-
ति। सीव्यति । करर्दते। खुदते ॥ धातोरिति किम् । कुकुरः ॥
कथं करद रौयते। नामधातुलात् ॥ नामिन दति किम् । कती।
भव्यम् ३ ॥ ्वोरिति किम् । नृत्यति ॥ अ्रङ्दुरोरिति किम् ।
कुयात् । दीघंविधिं मरति न स्यानिवदिति४ । र्यते ॥ कथं री
रोषे । रिर्यत्तुः ॥ वी अजने । विव्यत्रिति। श्रभ्यासम्रतिषेध दति॥
व्यद्जन द्रति किम् । किरति । लुवति॥
सस्य स्तन्यं दो तः ॥ १५॥
सस्य यस्तन्यां दौ परे तो भवति । ्रचकात । अन्वशात् (५) ॥
स्तन्यामिति किम् । श्रमैतसीत् । दटम्तद्रदोन (& यदणणत् ॥
स्तन्यं सौ वा वक्तव्यम् । च्चकास्वम् । ्रचकात्त्वम् ॥
अड् धात्वादिद्यस्तन्यद्यतनी क्ियातिप्तिषु ॥ १६ ॥
यस्तन्यादिषु परतो धातोरादिरडागमो भवति । चरक
,१ संजिगांसते ^.; संजिगमिषति ए. ४ स्थानिवन्नाव इति ^.
२ तितसतीति ए. ५ अन्वसात् ए.
३ कर्तव्यता ^. ६ इरस्त ए. ८.
९० कातन्त [का०र्. ८. ९०.
रोत् । ्रकार्षौत् । ्रकरिव्यत् ॥ धातोरिति किम् न्यविशत ॥
स्वरादीनां वृ्धिरादेः ॥ १७॥
स्वरादीनां घानां चस्तन्यादिष्वादेः खरस्य द्धि भवति ।
आन्तरतम्यात् । रेधत । रेधिष्ट । रेधिव्यत ॥ कथम् रेज्यत(१) ।
च्रौष्यत । च्रौद्यत । अन्तर ङ्गतादडागमे यि संप्रसारणे सन्धौ
च द्धिः । पद्ान्तरङ्गा वा(२यणादयः॥
सअ वणेस्याकारः ॥ १४॥
सखरादीनांधादढनामादेरवणस्याकारो भवति द्यस्तन्यादिषु
परतः । श्रारत् । श्राटीत् । श्रारिय्यत् । ्राप्नोत् । ्रापत् ।
आप्स्यत् ॥ अवः सर्वमुखस्या नमित्येके। एकदेशेनान्तर तम्यात् ।
सवे दद्धयो मा श्वन्निति व्ण॑यदणम् ॥
सस्तेः ॥ १९॥
अन्त दयंस्तन्यामगुणे ऽ वर्णस्याकारो भवति । आस्ताम् । श्रा
खन् । व्यत्यास्त । परो ऽष्वणंस्याकारो लोपे न बाध्यतेऽस्तिमा-
चाश्रयतात् ॥
एतेर्ये ॥ २०॥
एते द्यस्तन्यनि परे ऽ टो (२) ऽ वर्णस्याकारो (४) भवति ।
१ रष्यत ए. ३ इटो 5.; ०. 8.
२ पदान्तरा 8. ४ रौघों ^. ०१ ०८. आयन्.
का०र्-८. २२.] श्राख्यातम् । ९८९९
श्रयन् । अध्यायन ॥ परापि दद्धिरिएसा चितेन यत्वेन वा-
ध्यते॥ य द्तिकिम् । च्रगात् ॥
न मामास्मयोगे% ॥ २१॥
मायोगे मास्मयोगे१ च दयस्तन्यादिव्वडागमो न भवति ।
मा भवान् करोत् । मास्म करोत् । जुगुष्छत सैनमदुषटभावं नैवं
भवानच्तसाधुदटत्त इति मतम्(२ ॥ मा भवान् कार्षीत् २ ।
मासमकार्षोत् । संयुक्ते न स्यादिति मास्मग्रदणएम् ॥ सखादचयी-
न्मरोनस्यात् । मा भवानपण्वत् ॥
नाम्यन्ताद्धातोराशीरद्यतनीपये्षासु धो ढः ॥ २२॥
नाम्यन्ताद्धातोराशीरद्यतनोपरोच्ाखु यो धकार स्तस्य ठढ-
कारो भवति, चेषीद्रम् । रुषोद्रम् । च्रध्यगीक्रम् । समख्यिक्रम् ।
दषद्ध । चरृद्ं ॥ अन्तयदणं तपूवेनाम्यन्तार्थम् । तेन भावरि-
षीक्रम् । चअलविद्रम् । लुलविद्के ॥ धातोरिति संज्ञापूवेकलादनि-
त्याम् । तेनास सेट्सु विभाषा सिद्धा। प्रावरिषी्रम् । म्रावरि-
षीष्वम्(४) । अरलविद्रम् । अलविष्वम् । दिदीयिद्धे। दिदीयिष्व
द्त्यपि(५)॥
१ माखयोगे ^. ३ ए. ०१. धा5 लरभ्णाम.
२ साधुवृत्तिरिति ए.; साधुवृत्तं ४००...
इतीव वाचो निगृद्ीतकण्डैः ५ इत्यपि स्वात् । ए.
म्राणेरर्ध्यन्त महिमूनोः॥ ^.
र्<्र् कातन्ल [का०द्. ८.२४.
मर्जो माभिः ॥ २३ ॥
मजं इत्येतस्य मार्जिरादे शो भवति । मार्ट । माच्छ॑ति ।
चरमा १)। मार्ज वतते ॥ मजंद्ति किम् । गटष्टः॥
च्रगुणे खरे वा वक्तव्यम् । परिग्टजन्ति। परि माजैन्ति॥
धाव्ादेः षः सः ॥ २६ ॥
घातोराद्यवयवस्य षकारस्य(र) सकारो भवति। ष्। सद्ते॥
षित् । सिञ्चति ॥ धातोरिति किम् । षट् । षण्डः ॥ च्रादेरिति
किम् । लषि्ुम् ॥ कथं षण्डोयति । नामधघातुत्वाद् धालोख्ार-
म्भको यिन् न षकार) दति ॥ शछिवुक्तम्बाचमामनि [का० २. €.
६७] दति निदेशात् । वति । िवेरपि षकारष्टकारपरस्यकार
परो (४) वेति मतम्(५) । तेन रेघोव्यते । तेध्ोव्यत६) दति सि-
डम् ॥
स्वक्केनं स्यादिति वक्तव्यम् । स्वकते। निभित्तादिकारस्थस्य सका-
रस्य षत्वाथेः षोपदेशो घाद्ूनामिति। तच च खर द् न्त्यपराः सा-
दयः षोपदेशाः। (७ भिङ्ख्िदिव्वदिष्वपयश्च सटपिदजिस्तृरूया-
सीरुसेरुवर्जम् (८) ॥
१ 071. ४. ५7८. ०). मतं.
२ °आद्यस्यावयवस्व° ^.; °षस्व ए. & तेस्थीव्यते ^. ए.
३ सकार ४. ७ ष्विङ० ^.; स्िङूस्िदि ०५५. 8.
४ °परस्थकारो ^.; षकारपरस्- ८ °वजेनम् .; "वच्य 2.
कारपरो ४.
का० २. ८. २६.] च्राख्यातम् । र्र्
णो नः ॥ २५॥
धात्वादेणकारस्य नकारो भवति । णीञ् नयति । एम
नमति ॥ धात्वादेरिति किम् । कणएति ॥ कथं एकारीयति । ना-
मधात्ुत्ात् ॥ इदाण्युपखगादसमासे णोपदेशस्य एवार्थो नका-
रपाठटः9) ॥ स्वे नादयो णोपदेशाः । नुतिनन्दिनदिनक्षिना-
टिनरिनृनायुना्टवजंम् ॥
निमिच्रात्मत्ययविकारागमस्थः सः षत्वम् ॥ २६ ॥
अन्त्यार्थोऽयमारम्भः। निमित्तान्नामिकरात् परः म्रत्ययवि-
कारागमस्यः सः षलरमापद्यते ॥ नाभिनस्तावत् (२) । चिचीषति ।
लुलूषति । खपिव्यति । धनृब्यति ॥ कात् । शच्छति । विवच्चति ॥
रात् 1 चिकीर्षति ॥ विकार स्यः) । सिषेव । सुष्वाप ॥ च्राग-
मस्थः। परिष्करोति । वचनाद् भिन्नपदे ऽ पिव्यपदेशिवद्धावात्॥
म्रत्ययविकारागमस्य दति किम् । टपु । विषति ॥ सेरु । सि-
सेकिषते । तस्यैवापिशब्दस्यायं प्रपञ्चः ॥
तथो पसगात् खनो तिखुवतिस्यतिस्तौ तिस्तलोभतीनाम् च्रडन्तरो (५'
१ नकारः पाठः ^. 8. ४ विकारागमस्यः ४.
२ नामिपरस्तावत् ^. ; ४०० ००० ५ अतन्तरो ए.; अनन्तरो ए.; ख-
निनोषति। उभ्यासान्तरो ^.
2 रेफात् । ^.
९८४ कातन्ल [का० २.८.२६.
ऽपि । अभिषुणोति । अ्रभ्यषुणोत् । अभिघुवति । अ्रभ्यषुवत् । श्रभि-
ग्यति । चरभ्यव्यत् । अभिष्टौति । अभ्यष्टौत् । अभिष्टोभते । भ्रभ्य-
ष्टोभत ॥
स्यासेनिसेघतिसि चसन्जसखन्जाम् अडग्यासान्तरोऽपि । अ-
भिष्टास्यति । अभ्यष्टात् । अ्रभितष्ठौ ॥ सेनया भियाति) ।
श्रमिषेएयति । अभ्यषेणयत् । अभिषिषेएयिषति(२ ॥ अभिषे-
घति । अण्यकेधत्(२ । प्रतिषिषेधयिषति । म्रत्यषेधत् । प्रतिषि-
सेधिषति ॥ अभिषिञ्चति । अभ्यषिञ्चत् । अभिषिषिचति॥ अभि-
षजति । ्रभ्यषजत् । अभिषिष्घति ॥ परिव्वजते । पयंष्वजत ।
परिषिष्वङ्घते ॥
खदेरम्रतेः ॥ निषोदति । न्यषोदत् । निषिषत्ति ॥ श्रप्रतेरिति
किम् । प्रतिसीदति । म्रत्यसीदत् । प्रतिसिषत्सति(४) ॥
म्रतेरपि स्तन्भेः ॥ ग्रतिषटश्नाति । प्रत्यष्टभ्नात् । म्रतितष्ट्(५)॥
एवम् अभिष्टनति । अन्यष्टनात्(& । चरभितष्ट(६) ॥ अवाद्
श्रौरजित्यनिकटाश्रयेषु । मललस्यावष्टम्मः । श्रवष्टधा सेना । दण्ड-
मवष्टभ्यास्ते॥ एष्विति किम् । अवस्तम्भो टषलः । शोतेन संङ्खचित
द्रत्यथैः ॥
१५.०१. हि. ४ ए. ६. ग. ४16 ४५० 195६.
२ 000. 8. ५ प्रतिष्टम्यति । 8.; प्रतिष्टम्िष-
३ प्रतिषेधति । प्रत्यषेधत् ८.; अभि- ति। ^.
केधयति । अभ्यपेधयत् ए. & ए. भण. ध५०, &. धल प्य कणत्व.
का०ट्. ८.२८] श्राख्यातम् । २९१५
वेख खनो भोजने ॥ विष्वणएति । अवव्वएति । व्यस्वणएत् । अवास्व-
त् । विषस्वाण । अवषव्वाण । सशब्दं भुङ्ख इत्यथैः ॥ एवमन्ये
ऽप्यनृषतव्याः ॥
शासिवसिघसीनां च ॥ २७ ॥
निमिन्तात्परः शासिवसिघसोनां च सः षत्मापद्यते । शि-
च्यते १) । उच्यते । जतुः ॥ अविकार स्य दत्यार म्भः (२) ॥
स्तौतीनन्तयोरेव सनि ॥२४॥
निमिन्तात्परः म्रत्ययविकारागमस्यः स्तौतोनन्तयोरोव सनि
षल्श्डते सः षत्वमा पद्यते । ठदटूषति । सिषेधयिषति । सुष्वापयि-
षति ॥ स्तौ तीनन्तयोरिति किम् । सिसिचति । सुधषति ॥ षलव्वश्देत
द्रति किम् । तिष्ठासति । खुघु्छति ॥ कथं सोयुपिषते२ । चेक्री-
यिति (४) षत्वं पात् सन् ॥ अरान् प्रतीषिषति । सनो ऽ वयवस्या-
नभ्यासस्यानिमित्तात्(५) षत्वं स्यादेव ॥
खिदि सदि सद्दोनामिनन्ता नां (६ नेव्यते। सिखेद विषति । सिखा-
दयिषति । सिषादयिषति ॥ तेनैवापि शब्देनान्यदपि व्यभिचा-
यने(5)। तथा सिचसेक्रीयिते न स्यात् । सेसिच्यते॥ सुनोतेः से।
१ शिष्यति ^. ५ सनो ऽभ्यासस्था० ^.
२ स्यो यमारम्भः ^. £ इनान्तानां षत्वं ^.
३ पिषते ^.; सोपुपिषति ए. ७ व्यमिचर्यते ^.
४ चेक्रीयितेति ए.
२८६ कातन्त्र [का० २. ८. ३०.
अभिसोव्यते ॥ सेधतेगेतौ (१) । अभिस्ेधयति गाम् । गमयती-
त्यथः ॥ एवमन्येऽप्यनसरतव्याः ॥
टुखोपे न प्रत्ययकृतम् ॥ २९॥
लुका लोपे सति प्रत्यये परे यत् कार्य(२ प्ररतेस्तन्न भव-
ति) 1 लुका लोपो यस्येति वियहः(४)। अङ्गाः । वङ्गाः । कलि-
ज्ाः५। पञ्च । कति । दुग्धे । विकरणलुकि न गुणः । लुकीति
न(£ छृतं लुग्लोपयो विंओेषप्रतिपत्यथेम् । तेन प्रत्ययलोपे म्रत्यय-
लचणएमवधायेते । अभित्त । अच्छित्त ॥ प्रत्ययकतमिति किम् ।
परस्यान उस् । उदगुः । अदुः ॥ कतो । पञ्चाच(७)॥
स्वरविधिः स्वरे िवेचननिमित्ते कृते दिवैचने ॥ ३० ॥
दिर्व॑चननिमित्ते खरादौ अत्यये परे प्रकते: (८ पूवसिन्
परस्मिन् वा दिवैचने कते९) खरस्य स्याने विधिर्भवति । पपतुः ।
्राटिटत् । जग्मतुः । इयाय । निनाय । निनयिथ । लुलाव ।
लुलविथ । निन्यतुः । चक्रतुः ॥ सखरविधिरिति किम् । श्रखषु-
पत्१०। सपर स्रायाः (११) संप्रसारणे पञ्चाद् दिर्व चनम् ॥ स्वर
दरति किम् । जेचोयते ॥ दिवेचननिमित्त दरति किम् । दुद्यूषति ॥
१ सेधघयतेगेतौ ^. ७ ४. ००९ इति; ^. सन्धिः स्यादेव ।
२ यत्कृतं कार्य ए. ००१ ०. प्रतेः ८ छते ^.
३ स्यात् ^. ९ ८. ०१० पञ्चात्; ^. ग. स्वान.
9 वा विदः. १० असूसुपत् 2188.
५ मगघाः। ८. ११ सवपरस्वरायाः संप्रसारणमन्त
& ^. ण. न्. स्थायाः ^.
का०२. ८. रेर्.] श्राख्यातम् । ६७
येन विना यन्न भवति तत्तस्य निमित्तम् ॥ इटो विधिना सनि
दिर्वचनमिति तेन । अरिरिषति सिद्धम् ॥ कथम् दयेष ।
उवोष। न स्यानिवत्वम् । श्रसवणं दूति वचनात् ॥
यो ऽ नुबन्धो ऽप्रयोगी ॥ ३१॥
अनृवष्यत दत्य नुबन्धः । अम्रयुक्रिर प्रयोगः । अनुबन्धो यः
सोऽभ्रयोगी। अनुचारणणेयो भवति) । इङः । ्रधोते ॥ डर् ।
कुरुते । एवमन्येऽपि ॥
श्एिडिति शणदट्यः ॥ ३२॥
शादयो वण्णो दपर्यन्ताः शिडिति संज्िताः(२ ॥ शिट्मदे-
शा: । शिट् परोऽ चोषः [का०२.२. ९०] दरत्येवमाद यः ॥
संप्रसारणं य्वृततो ऽन्तःस्थानिमित्ताः ॥ 3३ ॥
दख उद चेति दन्दः । तकारः खखनिर्दे शायः ।
अन्तः स्यैव निमित्तमुत्पत्तिर्येषां ते ऽ न्तःस्यानिमित्ता स्वतः सं-
अखारण्णमिति संन्निताः८४) ॥ संप्रसारणप्रदेशाः । सपरस्वरायाः
संप्रसारणएमन्तःस्यायाः [का० र्. ४. ९] इत्येवमादयः ॥ अन्तः-
स्यानिमिन्ता दति किम् । सवितः । स्थितवान् । तदीर्धमन्त्यं न
स्यात् ॥
१ ऽप्रयोगी भवति अनुच्चारणीय 3३ य्ृतस्तकारः ^.
इत्यथैः ^. ४ संन्ना। ^.
२ शिरसंन्ना मवन्ति। ^.
२९८ कातन्त्र [का०३.८.द१्.
र् पूर्वे इ सन्ध्यक्षरे च गुणः ॥ ३४ ॥
र् पूवे दे सन्ध्यच्र च गुण दूति संक्िताः (१) । एक पृरवे-
कारमपेच्यापर(२) रौ कारमपेच्छेति ॥ गुणप्रदेशाः । नाम्यन्त-
योधातुविकरणएयो गणः [का० २. ५.९] द्त्येवमाद यः ॥
आरूरे च वृद्धिः ॥ ३५॥
श्रार् उत्तरो चदे सन््यच्वरे द्धिरितिसंन्निताः२। आर्।
। ओरौ ॥ द्धिम्रदेशाः। टद्धिरादौ (४) सरे४) [का० २. ६.४९]
दत्येवमादयः॥
॥ दति दौ गैसिंद्यां टत्तावाख्याते ऽष्टमः पादः समानः ॥
॥ इत्याख्यातं समाप्तम् ॥
१ संन्निते ^. ४. ४ अस्योपधाया दीघो वुच्िनामि-
२ श्पेच्यापराद्ौकार० ए. नामिनि चरसु ए.
३ संन्निते ^. 7.
का० ४.९.२.1 छतः | २९९
अय कुतः॥
खच्वादिवद्मी रूढाः रुतिना न छता: रुतः ।
कात्यायनेन ते ष्टा विवुद्धिप्रतिवुद्धये ॥
सिद्धिरिज्बद् ञ्णानुबन्धे ॥ १॥
जानुवन्पे एएनुबन्धे च छृत्रत्यये परे धातोरिचीव कायस्य
सिद्धिरतिदिग्ते)॥
दज्वद्धावेऽस्यो पधाया दोर्घो दद्धिख नामिनाम् ।
इन्तेर्घो जन्वधो दंसः कुटादोनां गणो भवेत् ॥
स्याद्ादन्तानामायिख द्नीचोति(२ निवन्धनात् ।
न दस्वो मानुबन्धानामिचि वा वचनेन च ॥
पाठः । पाटकः । कारः । कारकः । घातः । घातकः 1 जनः।
जनकः । वधः। वधकः । उत्कोटः । उत्कोटकः पायः । पायकः॥
सिद्धि यददणं भिन्नक्टेकलान्मङ्गलार्थेम् ॥
हन्तेस्तः ॥ २॥
इन्तेनकारस्य तकारो भवति । जानुवन्धे एानुबन्धे च छत्र-
१ सिच्चिरिति दिश्यते 8. २ इनिवीति ^.
२०० कातन्त्र [का०४.९.४.
त्यये परे । चातः । घातकः ॥ कयं भ्रौणएदत्यमिति रूढितः
सिद्धः) ॥
न सेटो ऽमन्तस्यावमिकमिचमाम् ॥ ३॥
<न, । म,
दज॒मा चमिद(२) स्मर्यते । सेटो ऽ मन्तस्य वमिकमिचमिवजिं-
तस्येचि छृतं कार्यं न भवति । च्रशमि । अतमि ॥ जानुबन्धे कतोज्च-
द्वावाच्च। शमः । शमकः । शमी । तमः 1 तमकः । तमो ॥ सेट
दरति किम् । श्रयामि। यामः । यामकः ॥ अवमिकमिचमामिति
किम् । ज्रवामि। ्रकामि। अभिधानादा ङ्पूवेखमिः। च्राचामि।
वामः । कामः| च्राचामः॥ कथम् श्रामः मरोगद्तिचौ-
रादिकद्रनि दी्धैः2॥ वौ अमेनजानिर्दिं्टस्यानित्यलात्। वि-
श्रामः ॥ कथम् उद्यमः । यम चेति चौरादिको (४) मानुबन्ध्च ॥
उपरमद्ति च द्श्यते॥
प्रत्ययल्ुकां चानाम् ॥ ४॥
त्यये लुग् येषां धाद्धनामेकदे शस्व ते प्रत्ययलुको ऽ थात् ।
श्रनामित्यनकाराणणं । प्रत्ययलुकां(५) घाद्धनां नलो पवजितानां
यत् माप्तं तन्न भवति । रथात् तस्मिन्नेव म्रत्यये पर । समिधिता ।
समिधकः। अदृशदि। दृशदकः। यिन्॥ लोलुवः। मरीग्टजः।
१ सिच्िः ४. ४ चुरादौ 8.
२ इङ्माच० ^.; इञ्माच० ४. ५ म्रत्ययलुकाघानां ^.
३ इनदीर्धः ^.
का० ४.९. ८.] छतः । २०९
तस्य लृगवि । च्रस्यो पधाया दीर्घो गुणञ्च न स्यात् ॥ प्रत्ययस्य लुग्
येभ् त्युक्ते । भेदयाद् । वेत्तीति । इननो लकि प्रतिषेधः स्वात् ॥
अनामिति किम् । इन्धेनि। एधः ॥ उन्दे मेनि । च्रोद् ॥ रन्जेः।
५ क्चेनिं €. ५ रि
रागः ॥ कथं कूचितमिति संनिपातलचणएत्वाद् गुणस्य ॥
सावेधातुकवच्छे ॥५॥
शानुवन्धे कति परे सार्वधातुक दूव कार्यं भवति । जुत् ।
पचमानः । ऊज: शए च [का० ४. ५. ७७] क्रिया । यस्य यदुक्त तस्व
तदेव रुतवात् ॥
डेन गुणः॥६॥
डगनुबन्धे कृति परे गुणो न भवति । बिभ्यत् । विदन् । खु-
न्वन् । कतीद मधु लिदानाधिन्वानाः॥
के यणवच्च योक्तवजेम्(१ ॥ ७ ॥
कानुवन्धे कृति परे यणोव कार्य भवति । य उक्तं वजंयिला।
ङतः । छतवान् । दीवा । इष्टिः । यण्द्धावेऽ गृएलवं संप्रसारणं
च स्यात् ॥ योक्रवजेमिति किम् । छतः । जितः । स्छतः । दइकारा-
गमदीर्धगुणानस्युः॥
जागुः कृत्यन्तङ्व्योः ॥ ४ ॥
जागर्तेः छृति परे यणीव कार्यं भवति । न तु शन्तृङ्न्योः ।
१ यण्वच्चोक्तवनै ^. 8.
क् कातन्ते [का०४. १.९०.
4
यशो । जागरकः । जागरितः । जामर्तिः9) ॥ रतीति
कम् । जागर्यात् ॥ अशन्तुङ्व्योरिति किम् । जायत् 1 जा्विः।
गजा भ्यः किः0२) ॥
गुणी क्ता सेड् अरूदादिषुधकृश्क्रिश्गुधमृडमुट्वद्-
वससहाम् ॥ ९॥
अरूदादिचृधादीनां क्रा सेड गुणो भवति । यस्मिन् यो
भवति स तस्येति विवच्ायामिन् । शयिता । देवित्वा । ख्रंसित्वा ॥
केति किम् । निकुचितिः ॥ शोडगदीनां सेड निष्वेति नियमञ्च
स्यात् ॥ सेडिति किम् । कत्वा ॥ अरूद्ादिचुधादीनामिति किम् ।
रुदविद्मृषां सनि [का०२. ५.९६] दत्य च रूदि षह चरितो २ वि-
दिज्नाथैः। रुदित्वा । विदित्वा । मुषिता । च्ृधिवा । कशित्वा ।
क्ति क्तिर् क्तिशित्वा । गुधित्वा । व्युपधलाद्वान स्यात् ॥ रटडि-
त्वा । ग्डदितला । वद् उदिता । वस निवास एव यजादिव्वाद् उषि-
ला । चृधिवसोख्च [का० ४. ६. ८७] टूतीर् ॥ दीवा ॥
स्कन्दस्यन्दोः क्रा ॥ १०॥
च्रनयोः क्रा४) गुणौ भवति । स्कन्दिर् स्कन््ा । स्यन्द्
स्यन्ता ॥ अरसेडथमिदं पुनः क्रायदणएम् ॥ यव गुणी मा ग्धेत् ।
भस्कद्य । भस्यद्य ॥
१ जागते ए. ३ ए. ०. सदि.
र छग ^. ए. [} त्कासेड् 4.
का० ४.२.९२. छतः) र०र
व्यज्ञनादेव्यपधस्यावो वा ॥ ११॥
उञ दख वी। ते उपे चस्य स व्युपधः । वच्ननादेधातोरू-
कारोकारोपधस्यावकारान्तस्य(१) क्रा सेड् गुणो भवति वा । ु-
तिला । दयोतिवा ॥ लिखित्वा । लेखिता ॥ व्य्जनादेरिति किम् ।
एषिला । रोषिता ॥ अव दति किम् । देविता ॥
संख्ेति वा वक्तव्यम् । रुरूचिषते । रुरो विषते । लिलिखिषति ।
लिलेखिषति ॥
तृषिमुषिकृश्िवज्विटटुज््यृतां २ च ॥ १२॥
एषां धानां क्ता सेड गुणो भवति वा । ढषित्वा । तषित्वा ॥
ग्टपिला । मित्वा ॥ कश तनूकरणे । छुशितवा । कितवा ॥ वचित्वा ।
वच्चिला ॥ लुचित्वा । लुचित्वा ॥ चत दति सौ चो धातुः । चति-
त्वा । च्र्तिता ॥
थफान्तानां चानुषद्धिःणाम्(२ ॥ १३॥
यान्तानां फान्तानां चानुषङ्गिणणां २) क्रा सेड् गुणे भवति
वा ४) । अयिता । अ्रन्यिला ॥ ग्रथिता । य्न्िला ॥ गुफित्वा ।
गुभ्कित्वा ॥ श्रनुषङ्गिणामिति किम् । कोयिवा । रेफिला । व्युप-
धले५) विकल्यो न स्यात् ॥
१ ग्धातोरूुकारोपधस्व° ^. ४ ^. ००. वा.
२ "कपिवधिलुधितां ४. ४ व्युपघधलेपि ए.
३ सानुसंन्िनां ^.
२०४ कातन्त्र [का० ४.९. ९७.
जान्तनशामनिटाम् ॥ १४॥
जान्तनशामनिरामनृषङ्गिनां क्रा गणो भवति वा। भक्ता।
भङ्का॥ रक्वा रङ्का॥ नष्ठा। नंदा । मल्जिनगोर्धुटीति नकारा-
गमः ॥ ्रनिरामिति किम् । रन्ता ॥
शी ङ्पूरधुषिध्िदिस्विदिमिदां निष्ठा सेट् ॥ १५॥
शडगदीनां निष्टा मेड गणी भवति । शयितः । शयितवान् ॥
पवितः । पवितवान् । पूक्तिशोवो [का०४. ९. ८९] दूतीर् ॥ एवं
धितः । धर्षितवान् ॥ चेदि तम् । मेदि तम् । प्रच्छेदि तः । प्रखे-
दितः। म्रमेदितः। आ्रादनृबन्धाद्(२भावादिकमंणो्वी [का०४.
€. < र] दतीर् ॥ सेडिति किम् । पूतः । ष्टः ॥ उत्तर वावच-
नानित्यमिदहेति ॥
मृषः मायाम् ॥ १६ ॥
न्तौ वतंमानान्मृषो धातोरनिष्ठा सेड गृणी भवति । मर्ि-
तः । मर्षितवान् ॥ चमायामिति किम् । ्रपग्टषितं वाक्यमाद॥
भावादिकमेणोर्वोदुपधात् ॥ १७॥
उदुपधाद्धातोभाव च्रादिक्रियायां ३ च निष्ठा सेङ् गृणी
भवति वा । द्योतितमनेन । ुतितमनेन ॥ म्रद्यो तितः । मदुतितः।
१.त्कासेड ए. ३ आदिक्रियां ४.
२ आदनुबन्धत्वाद् ४.
का०४.९.२०.] कतः। ४ क
आदिकमंणि क्रः कर्तरि च। व्यवस्थितविभाषया गुष्नः स्यात् ॥
गुधितम् ॥
ह्वारो हस्वः ॥ १४॥
ह्वादो दीर्घो स्वो भवति निष्ठामाते । प्रह्धनः । म्रह्धन-
वान् ॥ प्रद्धन्तिरिति क्तौ चेय्यते ॥
खादेर्धसमनचनक्िप्सु ॥ १९॥
च्छादेर्च॑म् मन् चन् किप् । एषु परतो दीर्घो स्वो भवति ।
उरब्चदः१) । म्रच्छदः। एकोपसर्गसेव घे व्वस्थयितवास्मर-
णात्(२)। तेन समूुपच्छछादः॥ अरचिग्यचिरूचिडदटपिच्छादिच्छ-
दिभ्य द्रम् । छादयलीति च्छदिः । दिषो । कदींषि॥ मन् ।
क्म ॥ चन् । च्छा यतेऽ नेनेति त्नम् ॥ किप् । तनृच्छत् ॥
दीघेस्योपपदस्यानव्ययस्य खानु वन्धे ॥ २०॥
दीचोन्तस्यो पपद् स्यानव्ययस्य खानुबन्धम्रत्ययान्ते घातौ (३)
परे स्वो भवति । वधुंमन्या दासी । ग्रामिंमन्यो दासः खद्धम-
न्या । कालिंमन्या । दरि फिमन्येति ४) विवक्छितकढकर्मैक वस्तुमरापन
पुम्बह्भावं बाधते परत्वात् ॥ दधंयदणं तद न्तसुखा थमित्येके ।
वाद्चन्या ॥ उपपद स्येति किम् । पद्धौ(५) प्रियंवदा ॥ अनवय यस्येति
किम् । दिवामन्या राचिः॥
१ उरच्छदः ४. ३ खानुवन्धे प्रत्ययान्तधातौ ए.
२ व्यवदितवास्मरणात् ^. ; ४.० 9 इरि मन्येति ए.;.हेरिणिंमन्या ^.
तेन. ५ षट्ो ^. ४.
20
३०६ कातन्त्र [का०४.९.२द्.
नामिनो ऽम् प्रत्ययवंच्चेकस्वरस्य ॥ २१॥
उपपदस्यानव्ययस्यैकस्वरस्य नामिनः परो ऽ म्भवति । खा-
नृवन्धम्रत्ययान्ते घातौ परे। स चप्रत्ययद्व। सान्निष्याद् दिती-
ैकवचनवत् । यथा । रविकरस्तरुषु किशलयमिव। रक्त दूति)
गम्यते ॥ नावंमन्यः । नरमन्यः 1 गांमन्यः । भियंमन्यः(र) ॥ ना-
मिन दति किम् 1 ज्ञमन्या2) ॥ एकखरस्येति किम् । सेना-
निंमन्यः॥
हृस्वारूषोर्मो ऽन्तः ॥ २२॥
उपपदस्यानव्ययस्य द स्वान्तस्यारूष ख (४) मकारो ऽन्तो भव-
ति खानुबन्धम्रत्ययान्ते घातौ परे । नाडधिमः। अङ्गमेजयः ।
श्ररुतुदः । संयोगादेुटः [का०र् द. ५४] दति सलोपः ॥ अन
व्ययस्येति किम् । सुकरः कटः ॥
सत्यागदास्तूनां करि ॥ २३ ॥
सत्यादीनां कारशब्दे परे मोऽन्तो भवति॥ सत्यं करोतीति
सत्यंकार: । एवम् श्रगदंकारः । अरस्तुकारः॥ उपोचारिपद्ाना-
मपि कार(५)। घजन्तेऽपो ्ऋन्ति। सत्यस्य कारः सत्यंकारः। एव-
मन्यत्रापि मकारवणीागमो(६) द श्ते। लोकंभ्रीणः। भरा प्रमिन्धः।
१ रक्तमिति ^. ४ °स्यारूख 7.; ^. ०". इसखान्तस्र .
२ गांमन्या । थियंमन्या । ^. ५ उपचारिपद्ानामपि ४.
३ ज्म्मन्यः 0. & मकारागमो ४.
का ४.९. २६.] कतः । २०७
अभ्निमिन्धः। भद्रकरणम् । उष्णंकरणम् । मध्यंदिनम् ॥ श्येनं -
पाता) तैलंपाता क्रीडा ॥
गिरे ऽगिलस्य ॥ २४ ॥
गिलादन्यस्य गिल शब्दे परे मोऽन्तो भवति । गिरतेः कमर
त्ययः ॥ तिमेगिलः । तिभिंगिलः ॥ एवं रिपुंगिलम् ॥ अगिल-
स्येति किम् । गिलगिलः ॥
रस्ति मव्छस्तिमिनंम शतयो जनविस्तर :(२) ।
तिमिंगिलगिलो ऽप्यस्ति तङ्निलो ऽ प्यस्तिं राघवः ॥
उपसगीदसुदुभ्या कमेः प्राग् भात् खल्घञोः ॥ २५॥
उंपसमीात्परस्व लभेभात् प्राङ् मकारागमो भवति । खल्-
घनजोः परतः । न तु खुदुज्येम् । ईषत्प्रलम्भः । खम्रलम्भः। दु-प्र-
लम्भः॥ घनि च। प्रलम्भ । विप्रलम्भः ॥ उपसगोदेवेति नियमात्।
ईषल्लभः। लाभो वर्तते॥ च्रसुदुभ्यामिति किम् । लभः । दुलंभः॥
केवलाभ्यामेवेव्यते तेन । ्रतिखुलम्भः । च्रतिदुलंम्भः ॥ कथम्
खतिखुलभः। अतिदुलेभः । पाद तिना समासः ॥
साडो यि ॥ २६ ॥
राड: परस्य लभेभात् म्राङ्मकारागमो भवति यकारादौ
म्रत्यये परे(४) । च्रालग््या गौः ॥
१ शौनंपाता 0 नैम मत्स्यो ऽप्यस्ति तिमिंगिलः।
२. 0. ०. ध1118 1 भ1(-ागा८५; धल @ोषध ३ ये (मध.
१५1८५११ »८०१ अस्ति मत्स्य स्तिमि- ४ यकाराम्रत्यये परे 9.; ये परे ^.
३० कातन्त्र [का० ४.२. २०.
उपात् प्रणंसायाम् ॥ २७॥
उपात्परस्य लभेभात् प्राङ् मकारागमो भवति प्रशंसायां
गम्यमानायां१ ये परतः । उपलम्यानि धनानि । प्रणंसनीया-
नीत्ययः॥ प्रशंसायामिति किम् । उपलन् शक्यम् । उपलभ्यम् ॥
कथम् अलभ्य । उपलभ्यते । लभेयकार दूति विशेषणात् ॥
वा कृति राचः ॥ २८६॥
रुदन्त परे रारर्माऽन्तो भवति वा। रात्रिचरः । राचि-
चरः । रात्रिमटः रा्यटः। पचादिवादच् (२॥ राचिंमन्यदूति
नित्यम् उपपद्ाश्रयत्रात् ॥
पुरंद्रवा चं यमसर्वसहद्िषंतपाश्च ॥ २९॥
एते ऽणप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । पुरं दारयतीति प्रदर
दृनद्रः३)। वाचं यच्छतीति वाचचयमो त्रत एव(४)। सर्वै सदते सर्व
महः । दिषं(५) तापयतीति दिषंतपः ॥ यल्लचणेनानुत्पन्ने तत्सवं
निपातनात् सिद्धम् ॥ भगं दारयतीति भगंदरो रागोरूटित
एव ॥
धातोस्तो ऽन्तः पान॒बन्धे ॥ 3० ॥
दखारुषोर्मोऽ न्त (४. ९. २२] दत्यतो इसो ऽ नवर्तते । धा-
तो दखान्तस्य पानवन्धे कति परे तोऽन्तो भवति । श्रभ्िचित् ।
१०. ए. ४ ^. "णण. व्रती एव मुनिः €
२ पचाद्यच् 0. ५ दिषन्तं ^.
३ शक्रः ^. ; मघवा ९४०८५.
का० ४.९. ३२३२.] क्रतः। २०९
सोमसुत् । मररूत्य । इत्वरः ॥ धातोरिति किम् । उपपदस्यमा
त् । ग्रामणोः । सेनानिकुलम् ॥ ठटचदभ्यानमिति। असिद्धं बहि-
रङ्गमन्तरङ्ग दरति ॥ सवा न्तस्येति किम् । च्रानोय । च्रापूय॥
कथम् उपेत्य । साधनायत्तवात् क्रियायाः प्रत्ययकायमेव ॥
अन्तयरदणं सुखार्थम् ॥
आ दोद्यां कृद्धः स्व रवत् ॥ ३१॥
ओदौद्धयां छ्य: खरवद् भवति । लव्यम्(१ । अवगश्यला-
व्यम् ॥ ओोदौद्धामिति किम् । चेयम् ॥ छ्य द्रति किम् । उपो-
यते । म्रौयत । ददर छद्रदणएणदन्यच सामान्यमवगम्यते॥
जिष्योः शक्ये ॥ ३२ ॥
जिच्छोः शक्ये ऽय विदितः छद्यः खरवद् भवति । जेतुं शक्ये
जय्यम् । चेतु शक्यं चय्यम् ॥ शक्य दति किम् । जेयम् । चेयम् ॥
जिच्छोरिति किम् । चेतुं शक्यः । चेयः(२) ॥
ऋीजस्तटर्थे ॥ 33 ॥
तस्यार्थो द्व्यविनिमयः४) । क्रीज: परस्तद्यै वतमानः
र्यः खरवद् भवति । क्रय्या गौः । कञ्चित् क्रेव्यतीति छता चष्टे
ऽवतारिता^५ मौरित्यथैः॥ तदथं दति किम् । क्रयंमेधान्यंना-
स्ति क्रय्यम् । न असारितमित्य्थैः(६) ॥
१ लाव्यं 5. ४ विनियमः ४.
२ इति 0. ५ टेनावतारिता ^.
३ ०. ००. 7०” जिच्योरिति चि. £ प्रशारितर ^.
२९० कातन्ते [का०४. ९. ९६.
वेर्खकोपो ऽ पृक्तस्य ॥ ३४॥
वेः रुसंज्ञकस्या पृक्रस्य(% वणीन्तरेणासंयुक्षस्य लो पो भवति।
किप् । घृतस्पृक् ॥ विण । अर्धभाक् ॥ विच् । कीलालपाः ॥ रत
दति (२) किम् । उपेचिवां समा चष्टे । उपेयिवयतीति किप् । उपे-
विवः । उपेयिवौ ॥ आअपुक्स्येति किम् । किवादीनां विेषकवा-
नुबन्धानु्मृज्येकारो पलितस्य (३) वमाचस्य लोपार्थं तेने न
स्यात् । जाख्विः । छगुजाण्रभ्यः किः ॥
स्वोव्येन्ने ऽये ॥ ३५॥
यकारवकारयोव्यं्ञने परो यकारवर्जिते लोपो भवति ।
करूयो। जूतः । करूतवान् (४) । दिदि वान् । स्षिवान् ॥ व्यच्ञन दति
किम् । च्ायिता। देविता॥ च्रयद्ति किम्। अकरूयय( ४। म्रदीव्य॥
कथं कण्टः । लोलूः । वणोञ्रयेऽपि म्रत्ययलोपलचणं छषचित् ॥
लब्धा । लन्धुमित्योष्यो ऽयं वकारः ॥
निष्ेटीनः ॥ ३६ ॥
निष्ठायामिरि पर दनो लोपो भवति । दारितः । दारित-
वान् । लित: । लचितवान् ॥ दृटीति किम् । संज्ञपितः पष्टः ॥
द्वन्तधं [का० २. ७. ३२] इत्यादिना सनि वेर् ।
वेटामेकस्रस्मरत्या संन्नपित दडस्तिते।
पाचिते प्रागिनो लोपणएकस्ररान्न चेट पचेः ॥
१ कत्संन्तस्य° ^ नि विश्रेषकवाननुबन्धानुसूल्य इका०
२ छत्संश्नकस्वेति ४ क्ती । क्ुत° । परकुख्य 2496
का० ४.९.२९ .] छतः । २९१
नात्िष्णवाय्यान्तेत्नुषु ॥ 3७ ॥
आलु । दष्ण । च्राय्य । अन्त । दल । एषु परत द्नोलोपो
न भवति । स्युदयालुः । पावयिष्णः(१)॥ स्पृदयाय्यः। यु द चिस्यृहि-
ग्रिभ्य च्राय्यः ॥ गण्डयन्तः । मण्डयन्तः । गण्डिमण्डिजिनन्दिभ्यो
इच् (२) ॥ स्तनयिलुः । स्तनिरूषिपुषिगदि मदिभ्य२) दन द्लुः॥
लघुपूर्वोऽय् यपि ॥ ३४॥
लयुपूवे दन श्रय् भवति यपि पर । वचनादेकवणेव्यवधाने
ऽपि४)। प्रशमय्य । विगणय्य ॥ लघुपूवै दरति किम्। संप्रधायंगतः॥
च्रापः परस्य वा वक्तव्यम् । प्राष्य गतः । म्रापय्य गतः॥ दडगदे-
शस्य लाच्णिकत्वात् । च्रष्याप्यगतः॥
मीनात्यादिदादीनामाः ॥ ३९॥
मोनातिमिनोतिदीडं(५ दएमागायतिपिवतिस्यास्यतिज-
दातीनां च यपि पर श्राकारो भवति। मीञ् प्रमाय । डुमिञ् (¢
परिमाय। दीडः उपदाय ॥ द्ामादीनामीतवाधघना्थैमेव । म्र-
दाय। म्रधाय। मेङः माङः, प्रमाय । म्रगाय। प्रपाय। म्रस्थाय।
सो श्रवसाय। श्रवद्ाय॥
१ व 0०8 ^. ए. पारयिष्णुः । चार- ००४. सुपिपुषि ; १11 288. १०५८
यिष्णुः । तमथ. ; 0. ०००० पत- कछषि.
यालुः। ४ °व्यवदितेऽपि ४.
२ गण्डिमण्डिनन्दिभ्यो° 0. ५ भिनाति° ^.
३ ८० पुषि ^. »०००० घुषि; ४. मु- & इडमिङ्् ^.; मिञ 0.
चिप्रषि; ०. मुषिपुषि [ग्पुषि?]; ७ मेङमाद्ोरपि ४.
३१२ कातन्ते [का० ४.९. ४३.
छोदीधेः ॥ ४०॥
चेदीर्घो भवति यपि परे । प्रचीय । उपच्तोय ॥ कथं प्रचित्य
गतः । चिष् हिंसायामिति लाखणिकल्वात् ॥
निष्ठायां च ॥ ४१॥
निष्ठायां च१ चेर्दी्घो भवति। प्रकीणः। प्रसोणवान | प्रकी
यते ऽस्मिनिति प्रकोणमिदं काच्चस्य ॥ दीघं दति संज्ञापर्वकत्वा-
दनित्यायेः । तेन भावक्मणोर्न स्यात् । चितमनेन(२) । अचित-
स्कान्लो भवता॥ आआक्रोशदैन्ययोख्च वा। चितायुः । चीणायुः॥
दैन्ये च। चितकः। चोणकः॥ त्ितो ऽयं चीणो ऽयं तपसी । क्च॑-
धिकरण्योरोवाापि॥
स्फायः स्फीः॥ ४२॥
निष्ठायां च स्फायः स्फोरादेशो भवति स्फीतः । स्फीत-
वान्₹)॥ स्फायीति । ददनृबन्धवलादादेशो ऽयमनित्य इति ।
स्फातः। स्फातवान् । देर् अतिषिध्यते॥
प्यायः पीः स्वाद्धेः ॥ ४३॥
सख्मङ्गखाङ्गम् । खाङ्गे वत॑मानस्य प्यायतेधातोनिं्ठायां च
पोभेवति । पीनं मुखम् । पीनवन्मुखम् ॥ साङ्ग दति किम् । पान
स्वद्; । प्याना बुद्धिः । पानं मुखं शालायाः । यानः शोय
१ निष्टायां परतः 0. ३ स्ितः। स्फितिवान् ए.
२ प्रितमनेन 0.
का ४.९. ४६.] छतः। २९२
कथं पीनो बाद्ध रथ्यायां पतितः। कथं पोनं मुखं प्रतिमायाः ॥
स्यादेव
अद्रवं मूर्तिमत् खङ्गं मणिस्यमविकारजम् ।
अतत्स्यं तत्रद्ृष्टं चतेन चेत् तत् तयायुतम् ॥
पोनाङ्गयोगात् पीनो वदुरिति। पनः केष्मा । पोनो वायुरित्युष-
मानात् ॥ आआपोनो ऽन्धुः। आपीनमूघः। डोऽ न्पूधसोरेव ॥
भ्मृतं पाके ॥ ४४ ॥
पातेः अरपयतेख् ष्टतमिति निपात्यते । पाकेऽ्य। रीरद-
विषोरेव निपातनस्सेष्टविषयत्वात् । ्रटतं क्षीरम् । ्रटतं दविः ॥
आअन्यदेतौ न स्यात् । चोरं खपितं देवदत्तेन यज्ञद त्तेनेति॥ चीर
इविषोरिति किम् । अरण यवागूः । अपिता यवागूः ॥
प्रस्त्यः संप्रसारणम् ॥ ४५॥
पूवस्य स्ल्यायतेनिंष्टायां (१ संम्रसारणं भवति । प्रस्तीतः ।
अस्तीतवान् ॥ प्रेण स्तया दति समासात् | म्रसंस्तीमः । प्रसंस्तीम-
वान् । च्रन्तरङ्गत्वात् कृते संप्रसारणे मलेत्ुस्यात् पक्े२)॥
दर् वधनस्यश्ेयोः श्यः ॥ ४६ ॥
द्वचघने स्परे चार्यं ग्घायतेनिंछठायां च संप्रसारणं भवति।
शीनं चृतम् । शतो वायुः । द्र वीग्डय चनं कठिनमित्ययैः । वगि-
१४. ग. निष्ठायां . २ स्यादेव प्ते 0.
२९४ कातन्ते [का० ४.१. ५९.
द्रिययाद्यो गुणविशेषः स्पशं इति ॥ द वघनस् शंयो रिति किम् ।
संश्यानो टिक । शोतेन संकुचित इत्य ्यः(१) ॥
प्रतेश्च ॥ ४७ ॥
मतिपूवस्य ग्वा यतेर्निं्टायां संप्रसारणं भवति । प्रतिशीनः।
म्रतिशोनवान् । प्रतिपूर्वाऽयं रोग एव वतंते ॥
वाभ्यवाभ्याम् ॥ ४८॥
अभ्यवाभ्यां परस्य श्यायतेनिष्ठायां संप्रसारणं भवति वा।
श्रभिशोनः । अभिश्यानः । अवशीनः। च्रवश्यानः । उभयच बवि-
माकेयम् ॥
न वेज्योयेपि(२ ॥ ४९॥
वेञ् । च्या । दत्येतयोर्यपि परे संप्रसारणं न भवति ।
म्रवाय। प्रज्याय॥ एतौ यजादि यदादौ ॥
व्यश्च ३) ॥ ५०॥
व्येजख यपि परो संप्रसारणं न भवति । प्रव्याय। उपव्याय॥
यजादिरयम् ॥
संपस्न्यां वा ॥ ५१॥
संपरिभ्यां परस्य वेज: ४) संप्रसारणं भवति वा । यपि परे ।
सव्याय । संवीय । परिव्याय । परिवीय ॥ समो न विभाेत्यन्ये ॥
१०. ००. 7०7 द्रव° इति किम् । ३ जख 0.
२ वान्योर्यपि 8. (भध ४ वेजः ४. ००१ ००. परस्य.
का० ४.९. ५५.] कतः। २९५
तट् दीधेमन्त्यम् ॥ ५२ ॥
तत्संप्रसारणं दीषमापद्यते 1 रन्त्यं चेत् । इतः । संवोतः !
अस्तीतः । मिचद्धः । संवीय । अन्तरङ्गत्वात् तकारागमं(१ वा-
घते ॥ अन्त्यग्रदणमाख्या तार्यं च । तद्नदणएमभिनवुद्यथेम् । तेन
सपरस्वरायाः स्याने संप्रसारणं सिद्धम् ॥
वः क्ती ॥ ५३ ॥
वेज: कऋावेव संप्रसारणं दीर्घम पद्यते । ऊः । उवौ । उवः ॥
क्राविति किम्। उतः । उतवान् ॥
ध्याप्योः(२ ॥ ५४ ॥
श्याष्योः संप्रसारणं क्तो परे दीच॑मापद्यते। घीः। च्रापोः॥
वचनात् र संप्रसारणं सिद्धम् ॥
पञ्चमोपधाया धुटि चागुणे ॥ ५५॥
पञ्चमान्तस्योपधाया दीर्घो भवति कौ धुच्यगुे४)। प्रशान् ।
रतान् । शान्तः । शान्तवान् । शान्तिः । शान्त्वा ॥ धुटीति किम् ।
च्रवमत्य ॥ अगुण दति किम् । गन्ता ॥ दीर्घं दति संज्ञापूवेकत्वात्
क्रमेः क्राम्रत्यये वा । कन्त्वा । क्रान्त्वा ॥
१ गत्यन्तरङ्कत्वादकारागमं ^. ४ घुटि चागुणे प्रत्यये परे 0.; भव-
२ ९ मा ०. धा5 गवना. ति सजौ धुरि चागुे ॥ ए.
३ वचनादेव ०.
२९९ कातन्त्र [का०४. ९. ८.
दोः णूटौ °) पञ्चमे च ॥ ५६ ॥
ककारवकारयोः स्याने) श् । ऊट्१। इत्येतौ भवतो
यथासंख्यम् । क्तौ घुखगुणे पञ्चमे च। विक्र गोविट् । रक् पथिम्राट्।
दिव् श्रच्यूः । षष्टः ष्ष्टा। द्यूतः । दूला । दुद्यूषति । विख्नः।
म्र्जः॥ सर्वघातुभ्यो मन् । स्वोमा। अन्तर ङ्गन्वाद् यत्वमेव ॥ कस्य
दिःपाढठो नेमित्तकस्याप्यभावो वा॥
चिव्यविमविज्वस्त्विरामुपधया(३ ॥ ५७ ॥
एषामुपधया सद वकारस्योड् भवति । क्तौ धुचखगुणे पञ्चमे
च।िवु। भ्रूः खुवौ । श्ुवः॥ ज्व । ऊः: । उवौ । उवः॥ मव ।
मूः । सुवौ । रुवः॥ ज्वर। जूः । जरौ । जुरः ॥ वर । वः तुरो !
त्रः ॥ ्रूतः । च्रूतवान् । अूतिः ॥ ऊतिः । मृतिः । ज॒तिं
तिः ॥ मन् । ओमा ॥ त्रवतेरन्यसखरादिलोपः। च्रोम ॥
राल्लोप्ौ ॥ ५८॥
रेफात् परौ ककारवकारौ लोप्यौ भवतः । छ्लौ धय्यगरे
पञ्चमे च। मृदा मूः मरौ म॒रः॥ धर्वी। घः । घरते।
धुरः ॥ मृतिः । मूतं; । निष्ठा नत्े(४) नेष्यते ॥ द्हागृणएपञ्चमान-
छत्तिने प्रयोजयति ॥
१४७. (मध. नण. श्रौ "ऊट्; ३ "उपधाया ए.; °उपधयापि ।
त. 2४ए. ५, 4, 132. 218, €),
२ 0/9. ^. ४ गणत्वं ^.; राच्िष्टातोनदतिन
स्यात् । निष्ठानत्वे 0.
का० ४. ९. ६२.] कतः । २७
वनतितनोत्यादिप्रतिषििटां * धुटि पन्चमो ऽच्चातः
॥ ५९ ॥
वनतेस्तनोत्यादेः८र प्रतिषिद्धेरयख पञ्चमो लोप्यो भवति
धुचखगुणे यथासंभवम् च्रातस्याद् भवति । वनु) 1 वतः । वतवान्।
वतिः। वत्वा ॥ तनोत्यादि म॑नुवो घनेपर्यन्तः । ततः । ततवान् ।
ततिः । तत्वा ॥ म्रतिषिद्धेखञ्य ! दतः । तवान् । यतः: । यतवान् ॥
चछण्ुघृणटणु । एषां न दीर्धः(४) । तम् । घृतम् । टतमिति पके
येषामिडस्ति तेऽ प्यनिर उच्यन्ते ॥
यपि च ॥ ६०॥
वनतितनोत्यादिप्रतिषिद्धेटां यपि च परे५ पञ्चमोलोप्यो
भवति। वनु ्रवत्य। तनु प्रतत्य । षनु प्रसत्य (६) । दन प्रत्य । मन
भ्रमत्य ॥ एषामिति किम् । म्रभण्छ ॥
वा मः॥६१॥
म्रतिषिद्धेटां वा मकारो लोप्यो भवति यपि परो । मासे
विभाषा । म्रयम्य। म्रयत्य । प्रणम्य । म्रणएत्य ॥
न तिकि दीधेश्च ॥ ६२॥
वनतितनोत्यादिम्रतिषिद्धेटां तिकि दीर्घा न भवति नच
१ वनोति ४. ४ ०. १००० सं्नापूर्वकत्वात्.
२ वनोतेस्तनोत्यदिख ४. ५ ^. ०. च; ए. ०. घरे ।
३ वन ॥.; ०४१००. वतः । वतवान्। & सनु 8.; °प्रपत्य ^.
वत्वा ।
५५. कातन्त्र [का० ४.९. ६६.
पञ्चमो लोप्यो भवति । वन्यात् । न्तिः । तन्यात् । तन्तिः ।
यम्यात्(१)। यन्तिः । वध्यात् । न्तिः ॥
उन्देमेनि (२) ॥ ६३ ॥
उन्देमनि(र पञ्चमो लोप्यो भवति। ओद्य । च्रोद्मनो ॥
घजीन्येः ॥ ६४ ॥
दूम्धेघ॑नजि पञ्चमो लोप्यो भवति । एधः ॥
स्यटो जवे(3) ॥ ६५॥
स्यन्दे ्घजि स्यद् इति दीघौाभावो निपात्यते वेगे ऽय ।
स्यन्दू । स्यद्: ॥
श्रवोददिमश्रयप्रययाख। दूति निपातयितव्याः। अवपूर्वस्य उ-
न्दे: । श्रवोद्ः॥ दिमपूर्स्य मरपवेस्य च अन्येः८४) । दिमञ्रयः ।
प्रथः ॥
रन्जेभावकरणयोः ॥ ६६ ॥
रन्जेभावकरणएयो विदिते घि पञ्चमो लोपो भवति ।
रन्ननं रागः॥ भावे घञ् (५) । रज्यते ऽनेनेति रागः ॥ भावकरण-
योरिति किम् । रजत्यसिननिति रङ्गः ॥
१ यन्यात् ए. ४ ^. ०ण. मरपृवैस्य ष.
२ "मणि ^. ए. ५ ०. ००. भावे घञ्.
३ स्यन्दो° ^.
का० ४.९. €< .] कतः । २९९
वुषधिनिणोश्च१) ॥ ६७ ॥
रन्जे्ुषि चिनिणि(२) च पञ्चमो लोप्यो भवति । शिच्यिनि
वृष् । रजकः । रजकी ॥ युजभजेत्यादि ना चिनिण(२) । रागी ॥
चकारो ऽनुक्तषमुखयाथैः। तेन युच्यपि र) । रजनम् । रजनो ॥
वहेः स्वरेऽनिटि वा ॥ 8४ ॥
देः स्वरादावनिरि पञ्चमो लोष्यो भवति वा । वररैकः।
दकः । वर्णम् । ंदणएम् । वर्दति । दति ॥ अनिरीति किम् ।
दितव्यम् ॥ स्वर इति किम् । छं देमन् दृ ग्यते । परिदद्या । परि-
दृषण्डिः । स्त्रियां क्रिः ॥ कथं द्यते । छ द्यते (४)। वर्दिंता । ंडिता।
येषां प्ररुत्यन्तर मस्ति तेषां मते व्यञ्जनादाविच्यपि स्यात् ॥
यममनत्तनगमां क्तौ ॥ ६९॥
एषां पञ्चमो लोप्यो भवति क्तौ परे । आतखाद् भवति।
यम । संयत् ॥ मन । संमत् ॥ तनु । परौतत् । स्वस्य दीर्घता ॥
गसू ॥ जगत् ॥
खनेः सिच्यात्मने दृष्टः खचनार्ये यमेरपि।
विवादे तु विभाचैव सिजाशिषोर्गमेस्तथा (५) ॥
श्रादत ॥ उपायत । उपायंस्त कन्यां कात्लः(& ॥ समगत । सम-
गंस्त ॥ संगसीष्ट । संगमो ॥
१ वुषधिणिनोद ^. 8. 0.; वुषि- ४ कथं विद्यति ४.
चुनोख ५ 71. ५ °गमस्तया ०.
२ धिणिनि °चिणिन् 1158. ५. 3५. ६ वटाव ^.; देवदत्त .; 0. १०१०७
4, 21. उदायत.
३ युटि च ^; धुखपि ४.
२२० कातन्त्र [का० ४.९. ७द.
विड्वनोरा ॥ 9०॥
विटि वनि च प्रत्यये परो पञ्चमस्याकारो भवति । विर् ।
श्रना: । गोषाः । सनोतेः षतम् ॥ वनिप् । विजावा । अरयेगावा।
श्रोणु अवावरी । वनोर च॥ घृण(१) घ्वावा। कनिप्। सानुना-
सिकमप्याकारमिच्छन्ति॥
धुटि खनिसनिजनाम् ॥ ७१॥
धृडादौ प्रत्यये पर एषां पञ्चमस्याकारो भवति। खातः।
खातिः । सातः। सातिः। जातः। जातिः॥ सनि च। सिषासति॥
क
यवा ॥७२॥
एषां पञ्चमस्याकारो भवति वाये परे। प्रखाय । म्रखन्य।
प्रसाय। प्रसन्य । प्रजाय । प्रजन्य॥ एवं खायते(२)। खन्यते(२ ।
चाखायते। चंखन्यते ॥
क ९ ५०१ प रि १.८५
जा जनेविकरणे नित्यम् । जायते ॥ व्यवस्यितविभाषया श्यणिये
न स्यात्/३।। खान्यम् । सान्यम् । जन्यम् (४)॥ तनोते्यणि वा वक्त-
व्यम् । तायते । तन्यते ॥
सनस्तिकि वा५) ॥ 9३ ॥ ।
सनोतलिकि परे पञ्चमस्याकारो भवति वा । सनुतात् ।
सातिः। सन्ति: ॥ पनवावचनाल्लो पञ्च । सतिः ॥
१ घुन^. ए ४ ^. ५११५ अग णं स्मर न्त्यके।
रे 01. ^ प वा1५ लानत, ०. ४075 806).
३ °वा स्वात् ^.; ्यणि यो न स्यात्। 8.
का० ४.९. ७.] रतः । २९९
स्फुरिस्फुस्योधेञ्योतः ॥ 9४ ॥
अनयोर्घनि पर श्रोत आकारो भवति वा१)। विस्फारः ।
विस्फोरः । विस्फालः । विस्फोलः ॥
इज्जहातेः च्छि ॥ ७५॥
वान वर्तते क्ताम्रत्यये परे जद्ातेरिद् भवति(र२) । दिला
गतः ॥ जद्ातेरिति किम् । दाङ्ः दातवा ॥
दयतिस्यतिमास्थां त्यगुणे ॥ ७६ ॥
एषां तकाराद्ावगुणए द्द् भवति। दो । दितः । दितवान्।
दितिः। दिला॥ सो। अवसितः । च्रवसितवान्(२)॥ मा । मितः।
भितवान् ॥ स्या । सितः । स्ितवान् ॥ गुण दतिकिम् । दा-
ता। माता । स्याता (४) ॥ तिपा निदेशः ॥ किं घेर्(४) । धीतः ।
धतवान् ॥ खनु । सातः । खातवान् ॥
वा राश्योः ॥ 9७ ॥
चछाशोस्तकाराद्ावगुण इद् भवति वा । अवच्छितः। अव-
चातः । च्रवच्छितिः। ्रवच्च्छातिः। निशितः । निशणातः। नि-
शरितिः। निशातिः॥ श्यते््रैते५) नित्यं व्यवस्ि तविभाषया । संशि-
लो ब्राह्मणः । चन्यथा शिना (६) सिद्धमेव ॥
१ स्फुरिस्फुन्बोर्घनि ^; °ओकार- 2 ^- ०००० अवसितिः। अवसित्वा ।
स्याकारो० 8.; ^. ०८. वि- ४ 0". ए.
स्फारः । विस्फोरः ५ तित्रैतेख 0.
२ जदहातेरन्तस्य इरभवति ^. & शिडन ^.
र 21
३२२ कातन्त्र [का०४.९. ८९.
ट्धातेरिः ॥ 9८॥
दघातेस्तकाराद्ावगुणे द्भवति । दितः । हितवान्(१ ।
दितिः) । हित्वा ॥ दघातेरिति किम् । घेर् । घीतः। धोतवान् ॥
वान वतंते(२ धावन्तर बलात् ॥
चरफरोरूदस्य ॥ 9९॥
अ्रनयोरस्य3) तकाराद्ावगुण उद् भवति । चूतैः । चूतिः।
मरफुरूतः ॥ मरफुर्तिः ॥
ट्ट् टोऽघः॥ ४०॥ ।
दासंज्ञकस्य घेड्वजितस्य(४) तकाराद्ावगृणे दद् भवति।
दत्तः। दत्तवान् । दत्तिः। दच्वा॥ दासंज्ञकस्येति किम् । अव-
द्ातः॥ ्रधद्ति किम् घेट् । धीतः। घीतवान् ॥ दान्ते तस्य (५)
नलं धान्ते धतं स्यात् संनिपा तलच्एस्य वण यणे निमित्तात् ॥
स्वरदुपसगेात् तः ॥ ४१॥
उपसगात् खरान्तात् परस्य £ दासंज्ञकस्य धेडवजिंतस्य
तकाराद्ावगुे प्रत्यये परो तकारो भवति । प्रत्तम् । नीत्तम् ।
परीत्तम् । दस्ति) ्विन्नामिनो सस्य दीर्घता ॥ खनरादि-
ति किम् । निद त्तम् । दुद त्तम् । सखरो ऽखरो वायमादेशो
१ ००. ४. ५दस्य ^.
२ स्मर्यते ^. £ परो ^.; सखरात्परस्य ४.
3 अनयोरकारस्य ए. ७ अस्ति ^.
४ दासंन्नकष्याघतस् ४. ८ स्वराणामिति ^.; 2. ०. दुरदत्तम्.
काः ४.९. ८४. छतः । ररर
न कञिदोष दति ॥ कथं निदनत्तम् । अवदत्तम् । प्रद त्तमिति
वादिकर्मणि प्रादिसमासो निपातावा॥
यपि चादो जग्धिः ॥ ४२॥
तकारादावगृणे यपि च पर ऽदो जग्धि्भवति । जग्धः ।
जग्धवान् । जग्धिः । जरध्वा । प्रजरध्य गतः ॥ कथम् अलम् । अदो
ऽननन दति ज्ञापकात् ॥ रगुण दति किम् । च्रत्तव्यम् ॥
जग्धौ सिद्ध ऽन्तर ङ्गत्वाद् यपि चेति यदुच्यते ।
ज्ञापयत्यन्तर ङ्गानां यपा भवति वाधनम् ॥ इत्यन्ये ॥
अ्रणम्य । आ पुच्चछय । प्रदीव्य । पञ्चमो पधाम्रग्तोनां १ दीघौादयो
न भवन्ति॥
घजलरोधेसुः ॥ ८३ ॥
अदे जि । अलि च घमुर्भेवति । खकार (२) उचचारणणार्थः ।
ई श्ट
घासः ॥ उपसरे ऽदेरल् । विघसः । प्रात्तोति प्रघसः । अचि
वक्तव्यम् ॥
्क्तवन्तू निष्ठा ॥ ७४ ॥ ।
क्तक्तवन्तू निष्ठासंज्ञकौो भवतः । शब्दस्य नित्यलाद न्वाख्याने
भाविनो्नतरेतराश्रयदोष दति । शोणः । शीर्णवान् । मिनः।
मिनवान् ॥ निष्टाप्रदेणाः । निष्टा [का० ४. २. < २] द्रत्येवमा-
दयः॥ क्रा मकारान्तञ्च छत्खभा वाद संख्यमित्य व्ययमेव ॥
॥ दति दौगैसिंद्यां ढत्तौ रत्सु प्रथमः पादः समाप्तः ॥
१ पञ्चमोपधायाप्र° ए.; इत्यादिषु प ^. २ चकार 0.
२९४ कातन्ते [का० ४.२.४.
धातोः ॥१॥
धातोरिति पञ्चम्यन्तो ऽ नृकतो ऽ विेषे(२) । धातोरित्य-
यमधिकारो वेदितव्यः । कर्तव्यम् । करणीयम् ॥ धातोरिति
किम्। कुम्ता॥ कुम्भं करोतीति भावक्मणोनं तव्यादयः॥ युष्रदि
मध्यमः [का०२.९. ९] दूति सक्षमयुक्तं नो पपदम् ॥ उत्सगैः सिच्-
सन्विषये न स्यात् । श्रय धातो स्तोऽ न्तः पानुवन्धः [का०४.९.२०]
इत्यतो घातोरनुवरतते २ । दुचूषतीत्यूड् न सिध्यति ॥
सप्नम्युक्तमुपपदम् ॥ २॥
धालधिकारोऽच खत सपषम्या निरदिं्टमुपपदसंज्ञं भवति ।
कमेण्यण् [का०४.द.१] नानि स्यश्च [का०४. २. ५] दूत्येवमादयः॥
उक्तमिति किम् । सप्तम्यन्तमाे मा छत् । स्तम्बेरमः कुरुचरः ॥
तत् प्राङ् नाम चेत् ॥ 3३॥
तदुपपद्ं नाम चेद् धातोः माग् भवति। कुम्भकारः । या-
मस्य: ॥ नामेति किम् । भोक्तुमिच्छति ॥
तस्य तेन समासः ॥ ४ ॥
तस्यनामोपपदस्य तेन कदन्तेन धातुना सद खमासो भवति।
गोद: । जलजम् । करो धजम् ॥ यथा ४) हि म्रादयः क्रियाद्यो-
१००. ए. ३ धातुरनुवर्तते 0.; तहिं दुदूष° 4.
२ ऽ कशचेषधातो० 0. ४ तथा ^.
का० ४.२. ॐ.] कतः। र२५
तका उपस इति धातोः प्रागेव सिद्धास्तथोर्यादयोऽपिकरि-
यायोगे ऊभ्बस्तिभ्य एव प्राक् सिद्धाः । प्रकूत्य । उरीरूत्य 9 ।
उररीरूत्य ॥ तथा भ्रक्तीकत्य । पटपटाकत्य । नानां युक्ताथैवात्
समासोऽपि बिद्ध एव ॥ यथाभिधानमेते चयो ऽपि योगा(२
वच्यमाणणाभ्यां सद प्रपञ्चार्था एव । धातोरित्ययमपि वासरूपे२)
कत्संबन्धादिति ॥
नाव्ययेनानमा ॥ ५॥
तस्य नामोपपदस्वाव्ययक्द न्तेनामन्त वजितेन म्राग्भावसमा-
सौ न भवतः। छवालम् । अलं छवा । भोक्तु कालः । कालो भो-
क्तुम् ॥ तस्येति किम् । अरूत्य ॥ अननमेति किम् । निमूलकाषं कषति॥
तृतीयादीनां वा ॥६॥ ।
ढतीयायामुपदं शेः [का० ४.६. २९] द्रत्यारग्य यान्युपपदानि
तानि ढतीयादीनि(४) । तेषाममन्तेनापि प्राग्भावसमासोनभ-
वति वा । मूलकेनोपदं भुङ्के । मूलकोपदंशं भुङ्ख । भ्वाप्रादप-
कर्प भ्ाद्रापकर्षं चाना भक्यति ॥ दतीयादीनामिति किम् ।
समर्यो भोक्तुम् ॥
कृत् ॥ 9 ॥
अधिकारोऽयम् । साश्चेरेव संबध्यते प्रथमान्तात् । तेन
१ ऊरीछत्य 0. ३ °दत्ययवासख्छ्पे ए.
२ ययाभिधानमेते प्रयोगा 8. ४ ०. ०००० वेदितव्यानि.
२२६ कातन्ते [का०४.२. <.
वच्यमाणणाः प्रत्ययाः कछत्सन्नका वेदितव्याः । कतरि छतः [का०
४. €. ४६] । पाचकः । पक्ता । एवमन्येऽपि ॥
वासरूपो ऽ स्वियाम् ॥ ४॥
न विद्यते समानं रूपं १) यस्येति वियः । स्यधिकार विहितं
वजेयिला ऽ सरूपरूब्मत्ययो वाधको वा भवति ॥
विकल्िते(र)ऽ पवादेऽपि बाधनं तद वस्यितम् ।
उत्से न च लाभस्तद्वाघकत्वं ३) विकल्प्यते ॥
स्वरादयो [का० ४. २. १०] ऽ पवाद स्तदिषये तव्यानोयौ । चेयम् ।
चेतव्यम् । चयनीयम् ॥ एवं नन्यादेरयुः । नन्दनः । नन्दकः ।
नन्दयिता । एवमन्येऽपि ॥ असरूप दूति किम् । ष्यणि(धयोन
स्यात् । कायैम् । कविषयेऽण न स्वात् । गोदः । अनुबन्धो ऽ प्रयो-
गोति सारूप्यमेव ॥ चरस्तियामिति किम् । चिकीषौ । क्रिनं स्यात् ।
तथा । ईषणा (५) । ज्रन्यना । युरोव ॥ वा शब्दो.£) व्यवस्यावाचीति
क्रयुट्तुम्ृखल्यषु वासरूपविधिनास्तीति ॥
तव्यानीयो ॥ ९॥
घातोः परौ तव्यानीयौ रतसंज्ञकौ भवतः । कर्तव्यम् । कर-
एयम् ॥ छृत्यलाद् भावे कर्मणि च स्यात् । केलिमः । क्मकतं-
१ समानरूपं 0. ४ ष्यणि विषये ^.
२ ^. ८०7". विकल्प्यते. ५ ईशना 0.
३ लाभे सि बाधकत्वं ^. & 0०. &.
का० ४.२.९२. कतः । २९७
रोय्यते। भिदेलिमा माषाः । पचेलिमास्तणडुलाः ॥ वास्तव्य इति
कर्तरि दीर्ध रूढिलात् ॥
स्वराट् यः ॥ १०॥
सखरान्ताद् धातोर्यो भवति । चेयम् । चेतव्यम् ॥ स्वरादिति
सुखार्थमेव ॥
श्किसहिपवगीान्ताच्च ॥ ११॥]
श्रकिसददिपवगीन्ताच्च धातोर्यो भवति । शक्यम् । सद्यम् ।
जष्यम् । लभ्यम् (१) ॥
सतखनोरिि(२ ॥ १२ ॥
आकारान्ताद् धातोः खनेख यो भवति । अनयो रन्तस्दे-
कारो भवति । देयम् । धेयम् । खेयम् ॥ चत एले कतेऽ सिद्धं
बदिरङ्गमन्तरङ्ग दत्यनित्येयम् ॥
यमिमदिगदां ्वनुपसर्गे ॥ १३॥
एषामुपषगेभावे तुर यो भवति । यम्यम् । मद्यम् । ग-
द्यम् ॥ अनुपखगं दरति किम् । मरयाम्यम् । म्रमाद्यम् । अगाद्यम् ॥
यमो नियमार्थं वचनम् ॥
१ लप्यै ^. ३ ऽपि ^; ०.8.
२ 98. (भा, ल्ग, णद.
देर कातन्ते [का० ४.२.९८.
चरेणडिः चागुरो ॥ १४॥
अनुपसग चरेर्यो भवति । आडिः चागुरौ । चर्यम् । श्राच-
र्यो देशः॥ ्आडोति किम्(१)। अभिचार्यम् ॥ गुराविति किम्।
च्राचार्यो गुरुः ॥
पण्यावद्यवयो विक्रेयगद्यानिरोधेषु२ ॥ १५॥
पण्यमिति निपात्यते विक्रेये(२ऽ यं । पणं विक्रेयद्रव्यम् । पा-
मन्यत् ॥ नजुपूवेस्य वदेरवद्यमिति निपात्यते गर्ैऽच । ्रवदं
ग्यम् । ्रनुद्यमन्यत् ॥ नानि वदः क्यप् च ॥ ङो (९) वया ।
दृत्यनिरोधे गम्यमाने । त्या ऽन्या ॥ स्तीलिङ्गनिरेशादिति
मतम् । वार्या खलिजः ॥
वह्यं करणे ॥ १६ ॥
वद्यमिति निपात्यते करणेऽ वद्धं शकटम् ॥ वाद्यमन्यत्॥
अयः स्वामिवेश्ययोः ॥ १७ ॥
श्रये दति निपात्यते खामिनि वश्व चाये । अः खामो।
श्र्यो वेश्यः ॥ श्रार्यो ऽन्यः ॥
उपसया कार्या प्रजने ॥ १४॥
प्राप्तः कालो यस्याः खा काव्येति संज्ञिता । प्रजनं प्रजनो
१ चा । आचायों देशः। अनुपसग २ विक्रय विक्रये 0.
दइतिकिंण०. ३ वुजो ^.
का० ४.२.२२.) कतः। रर
गर्भ दणम् (१) । प्रजने आक्षकाला चेत् । उपर्येति निपात्यते ।
उपखियत इत्युपखयैष गौः: । च्छत्मतीत्य येः ॥ उपसाया ऽन्या ॥
जय संगते च ॥ १९॥
अजर्यमिति निपात्यते संगते कर्तरि । न जीर्यतीत्यजर्य संग-
तम् ॥ संगत दूति किम् । च्रजरिता कम्बलः ॥
नान्नि वद्ः क्यप् च ॥ २०॥
नाच््युपपदे वदेः क्यव् भवति । चकाराद् यञ । ब्रह्मणो
वदनं त्रद्योयम् । ब्रह्मवद्यम् । ब्रह्मणो यते कथा । ब्रह्मोया ।
त्रह्मवद्या ॥ नासीति किम् । वाद्यम् । च्रनुवाद्यम् ॥
भावे भुवः(२ ॥ २१॥
नाब्द्युपपदे भावे भुवः क्यव् भवति । ब्रह्मग्दयं गपः। ब्रह्मलं
गत दत्यथैः ॥ नाीति किम् । भव्यम् । प्रभव्यम् ॥ भावय्यददण-
मुत्तरा्मिद सुखां च(२) ॥
इनस त च ॥२२॥
नाख्युपपदे दन्तेभोवे यन् भवति । तकारखान्तादेशः ।
ब्रह्मणो दइननम् । नद्धदत्या ॥ भाव दति किम् । खघात्यो म्टगः ॥
नान्रीति किम् । घातः 1 उपघातः ॥ दन्तेभोवे ष्यएए न दश्यते ।
यपिखतितोऽन्तो नास्ति क्यपो दनुबन्धकतात् ॥
१ प्रजनं प्रयमगर्भय्रहणं ८१०५०. २ 0. भ. ६९४६ 2 607. ० ६४18 ७१६०.
३२० कातन्ते [का०४.२. २६.
वृजहजुषी णश्णसुस्तुगुहां क्यप. ॥ २३॥
नान्नि भावे चेति निदटत्तम् । एषां कयव् भवति । टज् टत्यः।
टङनस्तु वायौ चखविजः॥ दृङ् ्रादृत्यः॥ जुषो जब्यः॥ दूए दूत्यः।
द्रङस्तु । उपेयम् ॥ शासोरुदन्बन्धः सुखाः । शिब्यः॥ स्तत्यः।
गृद्यः ॥ अवश्यस्तत्य दति पुनः क्यवृयदणात् ॥ कथम् । जनिवा-
र्यो गजैरन्ये: सखभाव दव देदिनाम् । दति संभक्तेरन्यचापि डः
द्रनन्तोवा॥
ऋदुपधाच्चा कुपिचुतः ॥ २४ ॥
खदुपधाद् धातोः कर पिचृतिवजितात् क्यब् भवति । त्यम्।
दृष्यम् ॥ चरक पिचृतेः किम् । विकल्प्यम् । विचत्यम् ॥ दिति
तपरः सुखाः ॥
भृजो ऽ संज्ञायाम् ॥ २५॥
ग्टजो ऽ संज्ञायां १ क्यब् भवति। भरणम् । त्यम् । सियत
द्तिवा र्टत्यः॥ संज्ञामामिति किम् । भाया नाम चचिया।
भाया वधूः ॥ ननु च संज्ञायामपि स्तियां क्यबस्ति न तस्य भावे
विधानात् ॥
यहो ऽ पिप्रतिभ्यां(२ वा ॥ २६॥
अरपिग्रतिभ्यां(२ पराद् २ यदः क्यब् भवति वा । अपिष्द्यम्।
श्रपि्ाद्यम् । म्रतिर्द्यम् । अतियाद्यम् ॥
१ “गम्यमानायां 0.; भजो घातोः २ अभिप्रतिभ्यां 0.
संत्नायां ^. ३ परस्य ^.
का०४.२.२९.] ङतः । २२९
पट्पष्ययोश्च ॥ २७॥
पक्वे भवः पचो वगः । पद पच्छयोर थंयो यैदेः क्यब् भवति ॥
रण्यं पदं यत् सरेण न संघधीयते१) । च्रवदद्धं पदं यस्यावयदः
क्रियते ॥ परेऽ जनष्द्या सेना ॥ चकाराद् ्रखैरिणि बाह्यायां
चार्य ग्रद्यका दमे । चरवरुद्धका! दत्यर्थः॥ याम्या स्तो । या-
मवा छेत्यर्थः ॥
वौ नीपूजभ्यां (२ कल्कमुज्ञयोः ॥ २८॥
वावुपपदे नीपुज्भ्यां २ कल्कमुज्यो रथयोः क्यब् भवति
यथासंख्यम् । विनीयः कल्कः । विनेय मन्यत् ॥ विपूयो मुज्ञ: ।
विपव्यमन्यत् ॥
कृवृषिमृजां वा ॥ २९॥
छजादिभ्यो विभाषया क्यब् भवति । कृत्यम् । कार्यम् ।
य्यम् । वर्यैम् (२) । ग्टज्यम् । माग्यम् ॥
दुदिशंसिभ्यां कवपि। दुह्यम् । दो दयम् । शस्यम् । शंस्यम् । छत्य-
युटो ऽन्यत्रापि [का०४.५. र्] दूति वचनात् ॥ तथा रटषोद्य-
मिति क्यवेव ॥ तया पाणिखमवाग्यां जो च्यव । पाणिसग्यौ ।
सखमवसग्यौ र न्नुः ॥ तथा खमो वा ष्टजः क्यप् । संगत्य । संभायः॥
तथा तकि चतिपतिशसियजिभ्यो य एव । तक्यम् । चत्यम् । पत्यम्।
१ संबन्धोयते ^.; 8. ००. न. ३ वार्यं 0.
२ नीपूङ्ग्यां ए.; [नीपुम्भ्यां 0४०५. ]-
२२२ कातन्त्े [का०४.२. रर.
शस्यम् । यज्यम् ॥ तया गृहो ष्यपि । गृह्यम् । गोद्यम् ॥ तथा
जयते देलौ क्यवेव । जित्या हलिः । मदद्धलं दलिरुच्यते ॥
सूयेरूच्याव्यथ्याः कतैरि ॥ ३०॥
एते निपात्यन्ते कर्तरि । पु मरणे । सुवति लोकान् खरति
वेति दयः । रोचतद्ति रुच्यः । न व्यथत दत्यव्यच्यः ॥
भिद्योद्धो नदे ॥ ३१॥
एतौ नदे कर्तरि निपात्यन्ते । भिनत्ति कूलानोति भियो
नदः । उनच्छत्युदकमित्यु्यो नदः॥ कथं भयो नदः । इति कम॑-
विवक्लायाम् ॥
पुष्यसिध्यो नक्षते ॥ ३२॥
एतौ निपात्येते नक्ततरे कर्तयेधिकरणे वा । पुष्णाति कार्याणि
पुष्यन्त्यस्मिननिति वा । पुव्यः । साधयति कार्याणि सिथ्यन््यसिन्निति
वा । सिष्यः | पृय्यएव ॥
युग्यं पचे ॥ ३३ ॥
युग्यमिति निपात्यते पते वाइनेऽ य । युज्यते ऽनेनेति युच्यत
द्रति वा । युग्यम् ॥
१ 8. ०. युज्यत इति; ^. ०. वा.
का०४.२.२८.] कतः रेरेर
कृष्टपच्यकुणे सं्ायाम् ॥ ३४ ॥
एतौ निपात्येते संज्ञायाम् । रुष्टे पच्यन्ते खयमेव । छृष्टप-
च्या ब्रीदयः॥ गुष्यत५१) दूति कुप्यम् । सुवणंरजताग्ा मन्यत् ॥
छ व णैव्यज्ञनान्ताट् थ्यण ॥ ३५॥
चछवणान्ताद् व्यज्जनान्ताच घातोष्यंण भवति । छ कार्यम् ।
श्र गायम् । पाक्यम् । वाक्यम् ॥ एकार दज्वद्धावाथेः । घकारः
सामान्याभिघातायेः॥
सआसुयुवपिरपिरपिचपिदभिचमां च ॥ ३६ ॥२
अआङ्पूवात् खुनोतेर्योत्यादिभ्यञ्च ष्यण भवति । च्ासाव्यम्।
याव्यम् । वाप्यम् । राप्यम् । लाप्यम् । अरपत्राप्यम् । दन्भुरिद
ङुतनलोपः । अवद्7भ्यम्(२) । च्रा चाम्यम् ॥
उवणेादा वश्यके ॥ 39 ॥
अवश्यं भाव च्रावश्यकम् । उवणीन्ताद् धातोरवश्यं भावे
गम्यमाने च्यण भवति । नाव्यम् । लाव्यम् । लाव्यमवश्छम् । च्रव-
श्लाव्यम् । च्रवश्छमः रत्ये मस्य(४) लुक् । लव्यमन्यत् ॥
पाधोमेानसामिधेन्योः ॥ ३४ ॥
पा। धा। दरत्येतयोमानसामिधेन्योरथैयो ंथासंख्यं ष्यण
१ कुष्यत ^. ३ अपद्ाभ्यं 0. ; [00५. ००० का-
२ {116 (राम, 10868 5078 45 १९ म्यम्].
४९6 35 पणत 36; 1० 809 36 1४ ४ 8. ००. मस्य.
2०5 कमि श्ल दभि.
२द४ कातन्त्र [का० ४.२.४९.
भवति । पाय्यं मानम् । वचनात् स्वार्थं त्यजति । पेयमन्यत् ॥ द -
धात्यभिमिति घाय्या सामिधेनी समिद्ाघानमन्लरः॥ उपचाराद्
च्छविग्िषयेऽपि वर्तेते । धाय्याः शंसन्ति । येय मन्यत् ॥
प्राड्नोनियो ऽसंमतानित्ययोः स्व रवत् ॥ ३९॥
प्राङोरूपपदयोनियो धातोरसंमतानित्ययोर्यधासंख्यं ष्यण
भवति स च सखरवत् । प्रणाय्यञ्चौरः१)। च्रसंमत(२ दृत्ययैः ॥
च्रानाय्यो दकच्विणा्िः। यो गारपत्यादानीय प्रणीयतेर) स चा-
नित्यो रूटितः॥ कथं ज्येष्टाय पुत्राय पिता ब्रह्म त्रूयात् प्रणाय्याय
चान्तेवासिन दृत्यन्यत्रापोति वचनात् ॥
संचिकुणडपः ऋतो ॥ ४०॥
संपू्वौ चिनोतेः कुण्डपूवे च पिबतेः क्रतावभिधेये ष्य भव-
ति। सच खरवत् । संचीयतेऽसौ । संचाय्यः क्रतुः ॥ कुष्ठः पी-
यते श्रसौ (४) । कुण्डपाय्यः क्रतुः । स सोमको दि यागः करतुर-
यात् । सोमः पोयतेऽ स्मिन्नित्यभिधानादधिकरणे वा ॥
राजसूयश्च ॥ ४१॥
क्रतावभिधेये राजखूयस्च निपात्यते । षुञ् श्रमिषवे। राज्ञा
सोतव्यो राजा वासिन् सूयत दति (५ राज्यः कतुः ॥
१ प्राणाख° 0. ४ पीयत इति ४.; पीयते ^.
२ ग्य 7. ५.2.००. दूतिः; ^.००. वा.
३ °आनीय दक्षिणाभिः प्रतीयते 0.
का० ४.२. ४५.] छतः। २२५
सांनाय्यनिकाय्यो हविनिवासयोः ॥ ४२॥
एतौ दविर्निवासयोर्ययासख्यं निपात्येते । सांनाय्यम् । दविः
विशिष्टमेव यत् । संनेयमन्यत् ॥ निकाय्यो निवासः । निचेयम-
न्यत् (१) ॥ वि
परिचाय्योपचाय्यावमरौ ॥ ४३॥]
एतावग्रा व्च निपाल्येते। परि चीयतेऽसौ । परिचाय्यो ऽञ्चिः॥
उपचीयत दत्युपचाय्योऽच्रिः ॥
चित्यामिचित्ये च ॥ ४४॥
एतावद्माव्थै निपात्येते । चीयत इति चित्यो ऽचि: । भ्रमे
खयनम् अरध्िचित्या भावे ॥ समूह्य दत्यूदिना सिद्धम् । अस्यापि
चिद् वदत्यथ प्रयो ग:(२ । संवाद्य दूति चाम्मौ भवत्येव ॥
अमावस्या वा ॥ ४५॥२) ।
श्रमेद सदां । अ्रमापूवीद् वसतेष्यंणि कालाधिकरणे दी-
भावो निपात्यते) वा । सदवसतो ऽ स्यां चन्द्राका विति ।
अ्रमावस्दरा । श्रमावास्या तिथिः । यल्लच्णेनानुत्पन्नं तत् सर्वे नि-
पातनात् सिद्धम् ॥
१ ००. 0. ३ 8९८ 7. 333, ०००१००१९ 2 ; ०150 कै०८8.
२ प्रयोगात् 0. ४ निपातो ^.
२२६ कातन्ते [का०४.२. ४९.
ते कृत्याः ॥ ४६ ॥
ते तव्यादयः कत्य संज्ञका भवन्ति(१) ॥ रत्यम्रदे शः । भाव-
कर्मणोः छत्यक्रखलथाः [का० ४. ६. ४७] दत्येवमादयः ॥
वुणतु चौ ॥ ४७ ॥
धातोः परौ वृएद चौ (२ भवतः । कतरि छतः । पाचकः ।
पक्ता ॥ कथं गले तप्यत दति गलेचोपकः । पादाभ्यां हदियते।
पाददारकः॥
च् पचारिभ्यश्च ॥ ४८॥
सव धातवः पचादिषु) पन्ते । तेभ्यः पचादिभ्योऽज
भवति ।(४) पचः । पठः । भवः ॥ पचादि यण बाधकबाघनाथैम्।
तेन खपचः । जारभर इत्यण न स्यात् ॥ देवः । सपः । मेष दरति
को नस्यात् । एवमन्ये ऽ्यनुसर्तव्याः ॥
नन्द्यादेयुः ॥ ४९॥
नन्द्ादेनामगणएनिरिं ्टाट् युर्भवति । नन्दिवासिमिदिदूषि-
साधिशोभिवधिभ्य दूनन्तेभ्यो ऽ संज्ञायाम्(५)। नन्दयतीति नन्द-
नः। एवे वासनः । मदनः । दूषणः । साघनः। शोभनः । वर्धनः॥
सदितपिदमः संज्ञायामनिनन्तात् । सदनः । तपनः । दमनः ॥
१ वेदितव्याः 0. ४ ४. ण. ^" अच् पचादिग्रद्य ।
२. 7. ०१०७ छत्संन्नकौ. ४५ 8९० 7०६९5.
३ 0. ५१७ नामगणेषु.
काः ४.२. ५९.] छतः । २७
एवं जल्पनः । दपणः । रमणः । चन्दनः । संदर्षणः । संकषंणः ।
जनादन: । मधुखदनः । पवनः । लवणः । नामगणएनिपात-
नाखत्वम् ।(२ विभीषणः । चित्तविनाशनः(२ । कुलद मनः ॥
कमपूवाणामणिषयेऽपि स्वात्२ ॥
पहादेणिन् ॥ ५०॥
ग्रडादेनामगणनिदिं्टाखिन् भवति ४) । एृ्वातीति याी।
स्यायो । निरक्ो । विश्रावी ॥ याचित्रजवदवसो(५ नज्पूर्वात् ।
अयाचो। अव्राजी । च्रवादी। ज्रवासी॥ खरान्तादचितु कदं-
कात् । चकारौ घर्मस्य बालातपः । विषयी देरे। विभावी। अभि-
भावी तेऽयं । परिभवो । परिभावी। पके दसखवत्वे निपातनात्॥
कथम् उन्छादो। उद्वादो(&। संमर्दी(७) । निवेश । अस्यथ दणा
सिद्धम् ॥ एवम् अभ्याद्ारी। संव्यादारी। च्रपराधी(२। उप-
राधो(९)॥
नाम्युपधप्रीकृगुज्ञां कः ॥ ५१॥
नाम्बुपधात् प्रीणातेः किरतेगिरतेजानातेख्च को भवति ।
विक्तिपः । विलिखः । प्रियः । उत्किरः । गिरः । गिलः । ज्ञः ॥
१ 0. गण. १०० सहितपिदमः. & उदासी ४.
२ ^. ०११, जवनः °अतिमदनः।. ७ संसर्गी ^.; सर्दी 0.; ^. ११७
३ दृश्छते ०. संपर्की.
४ णिनिर्भवति ^. ८अवराघो ^.
५ याचित्रवि° ^. ९ उपरोधी ए.; ०.००. दूति सिद्ध .
22
ददे कातन्त्े [का० ४.२. ५७.
उपसर्गे चातो डः ॥ ५२ ॥
उपसर्ग उपपदे वाकारान्ताद्धातो डो भवति। सुग्लः। सुच्तः॥
अह्णः डे सति संप्रसारणमुव् च नस्यात् । गोसंदायद्तिपर-
त्वादण । एस्यापवारो१)ऽ यम् ॥
येडदश्िपाप्राध्मः शः८२) ॥ ५३ ॥
उपसर्ग उपपद् एभ्यः शो भवति । उद्धयः । उत्पश्वः।
उत्पिवः। साहचयात् पिवते) । घेटष्टकारः सुखाथः । उज्नि-
चः। उद्धूमः॥ कथं पश्यः । अन्यापोति वचनात् ॥ तया या-
जिघ्रतोति याचघ्रः॥
साहिसातिवेद्युदेजिचेतिधारिपारिलिम्प विन्द् ४) त्व-
नुपसर्गे ॥ ५४॥
एषामृपसगोभावे भो भवति । सादयतीति सायः । एवं
खातयः। विदिसामान्ये(५) वेदयः । उदज उदेजयः । चेतीति चे-
तयः । ञ् डः धारयः(६) । र पारयः । लिम्पतोति लिम्पः ।
विन्दतीति विन्दः । सखादचयान्न विदि च्रवयवे। विन्दुरितिनि-
पातनादा॥ कथं निलिग्पानाम देवाः । ्रन्यचापोति वचनात्॥
१ ्यापवादो 0.; परल्वादणस्या- ० लना.) ; (पर. ०१०९ साधि
पवादो ^. एण° साहि [साधयः ०००.]
श शः (1114111. ५ विदिः सा००.
३ पिबतिरेव 0. £ धूज धारयः ^; धृङूघा० ४.;
४ ^. ५१०4 (पध. ०. चेति (^. ०० धुडः वाघारयः 9.
का० ४.२. ५८.] ऊतः 1 २२९
तया गां विन्दतोति गोविन्दः! अरविन्द इत्यण नस्यात् ॥
ददः। दधः। इतिदददघोरचा सिद्धम् ॥
वा ज्वलादिदुनीभुवो खः ॥ ५५॥ १
ज्वलादिभ्यो दुनोतेनेयतेभवतेखानुपसगे णो भवति वा ।
ज्वलः । ज्वालः । चलः । चालः । कखप्यन्ता ज्वलादयो टत्कर-
णात् । दवः । दावः! नयः। नाय दूति केचिनेच्छन्ति । भवः ।
भावः ॥ अनुपसग इति किम् । प्रज्वलः । प्रदवः । प्रणयः । म्रभवः॥
समाडेः सुवः ॥ ५६ ॥
समाडोरूपपद योः खवतेर्णो भवति। वा न सर्येते। सखा वः।
आ्रखावः॥ समाडोरिति किम् । खवः । परिखवः॥
ऋवे इसोः(२ ॥ ५७ ॥
श्रव उपपदे दरतेः स्यतेख णो भवति । च्रवदारः । श्रवसायः॥
अव द्ति किम् । दरः । विदरः॥
दिहिखिहिश्िषिश्वसिव्यध्यती णश्याततां च ॥ ५७॥
एषां णो भवति । दे दः । लेदः । सेषः । के प्राने वचनम् ।
शासः । व्याधः । अत्यायः । उपसगे बाधकं श्वा ग्रदणएम् (२ ।
त एणः कप्रणलाः 50078 [दणि९ 55 ० र् इषोः 8.; दशोः @.
०५८. १९० ०७, ३ उपसगे उपधानां शआायहणं ए.
२४० कातन्ते [का० ४.२. ६४.
श्रवश्वायः । दायः । धायः ॥ प्रत्याय दत्यपि दृ श्छते॥ च्रवतार
दति चकारात् ॥
सेवै ॥ ५९॥
ग्रदेवीा णो भवति । ग्रादो जलचरः । यदः खयादिः॥
गेहे त्वक् ॥ ६० ॥
गरदन ऽभिधेये त्वग् भवति । एदा तीति हम् । दाः ॥
शिस्पिनि वुष् ॥ ६१॥
शिल्विन्यभिधेये वुष् भवति । अ्रभिधानाद् नुतिखनिरन्निभ्य
एव । नतकः । नतकी । खनकः । खनकी । रजकः । रजकी ॥
शिल्पं विज्ञानकौशलम् । दूनन्तश्च निरुषटे ऽ भिधानात् ॥
गस्यकः ६२ ॥
गायतेः शिल्षिन्यभिधेये यकः प्रत्ययो भवति । गायकः ॥
ण्युट् च ॥ ६३ ॥
गायतेः शिच्िन्यभिधेये ष्र् च भवति । गायनः । गायनी ॥
एतौ म्रत्ययावशिच्िन्यपि दृते ॥
हः काठ्रील्योः ॥ ६४ ॥
जातेः काले ब्रीदौ चां ्ठुड्(१ भवति । जदाति भावा-
१ कालब्रीह्योरथंयोष्छुर् 0.
का० ४. २. ९.1 कतः । २४९
निति दायनः संवत्छरः । जदत्युद कमिति हायना जीदयः ॥ का-
सलब्रीद्योरिति किम् । दाता ॥
साशिष्यकः ॥ ६५ ॥
आशंसायां गम्यमानायां धातोरकः म्रत्ययो(% भवति ।
जीवतात् । जीवकः ॥ नन्दतात् । नन्दकः ॥
प्रुखुसुस्वां साधुकारिणि ॥ ६९ ॥
एषां खाधुकारिष्यर्थ ऽकः म्रत्ययो (१ भवति । साधु भ्रवते ।
साधुप्रवकः । सखवकः । सरकः । लवकः ॥ साधुकरणं शिल्यमेव ॥
एतत् स्तियामादाम्रपञ्चायेम् ॥ साधुकारिएोति किम् । मरोता॥
॥ इति दौर्गसिंद्यां ठत्तौ छव्छु दितीयः पादः खमास्नः ॥
कमेणख्यण् ॥ १॥
कर्मसंन्नोपपदे धातोरण भवति । ङम्भं करोतीति क्म्भ-
कारः । एवं काण्डकारः । शरलावः । वेदाध्यायः ॥ च्रादित्यं
पश्यति। दिमवन्तं ष्टणोति। ग्रामं गच्छतीत्यनमिधानादाक्यमेव॥
१ °अक्प्रत्ययो ^.
३४२ कातन्ते [का०४.२. ४.
मदान्तं घटं करोतोति सापेच्तलात् ॥ च्रचटं घटं करोतीति घटी-
कार द्रति च्यन्ते प्रागवस्या्य॑मा चापे ते१ त्वण विधीयते ॥
इावामश्च ॥ २॥
एभ्यः कर्मण्णुपपदेऽए भवति ॥ कापवादः ॥ खगंद्णायः ।
तन्लवायः । घान्यमायः ॥ वातिरकम॑कः ॥ मीनातिमिनोत्योः
कं दद्धिखे मारूपाभावः॥
श्ीलिकामिभस्याचस्भियो (२ णः ॥ ३॥
एभ्यः कर्मण्युपपदे णो भवति । शीलिभक्तो चृरादाविनन्तौ ।
कमेरिनङ्(२ । मांसशोला । मांसकामा । मांसभक्ा ॥ कल्या-
एमाचरति । कल्याणाचारा स्ती । रणि हि स्तियामी स्यात् ॥
भीत इति शीलम् । मांसं शौल मस्याः । मां सशीला४)॥ कल्या-
एप्रतीचा । दुः खक्तमेति यथाभिधानादण नास्ति तयेदापि५॥
यदेवम् श्रमो ऽभिगमो ऽस्याः । च्रम्भोऽभिगमेति स्यात् । च्रमो-
ऽभिगामी चेष्यते । समासे ऽप्यभिधानं चेत् कष्टमिति वचनम् ॥
सातो ऽनुपसगेत् कः ॥ ४॥
कमेण्युपपद ्राकारान्तादनृपषगेद्धातोः को भवति ।
१ °माचोपेचे 0.; ^. ०». इति. ४ मांसशीलमस्वा० ^. ००१ ११८०
२ °भचा० ^.8.0.; शीलिकामिच- मांसभसा .
रिभसिभ्यो ०४०८7. ५ तथेहेति ०.
३ कभेरिणङ ए.; गदूजिङ् प्रणा. ह.
का० ४. र्- स] छतः । २४२
गोदः । ्रङ्गलिचः॥ अनुपसगोादिति किम् । गोसंदायः। उप-
सरगैरव्यवधानतेत्य ए ॥ ब्रह्मज्य: । मि चड्धः । अन्यतोऽपि चेति डः॥
नाम्नि स्यश्च ॥५॥
नाच्युपपदे तिषठतेराकारान्ताच धातोः को भवति। श्रनु-
पसमादितिन वर्तते । कच्छेन पिवतीति कच्छपः दाभ्यां पिव-
तीति दिपः। समे तिष्टतीति समस्य: । यामे संतिषतोति या-
मसंस्यः ॥
तुन्दष्णोकयोः परिमुजापनुदोः ॥ ६ ॥ १
तुन्दशोकयोः कर्मणोरूपपदयोः परिग्टजापनुदिभ्यां को
भवति यथासंख्यम् । ठत्न्दं परिमि । तुन्द्परिग्टजः । च्रलस
एवाभिधोयते । तुन्दपरिमार्जो ऽन्यः ॥ शोकमपनुदति । शोका-
पनुदः । ्रानन्दकर् एव । अन्यच शोकापनोदो धर्मकथक एव ॥
म्र दाज्ञः ॥9॥
कर्मणि प्रे चोपपदे दाच्नाभ्यां को भवति। अपाप्रदः। पथि-
रन्न: ॥ दारूपमिद "द्यते न संज्ञा सादचयात् । तेन स्तनौ
अ्रधायतीति सतनप्रधायः॥
समि ख्यः ॥७॥
कर्मणि समि चोपपदे चकिडो(२ धातोः को भवति । गां
त 0८, ०, ध 8079; ४८९ पपि०७ र पवि ^. ; चिदे 0.; चिन
०० 8. 2. 8.; स्ययाजो छण.
२४४ कातन्त्र [का० ४.२.९९.
सं चष्टे । गो सख्यः । सो पसगेलाद् (१ वचनम् ॥ मूलानि विभुजतोति
मूलविभुजो रथः। नखमुचानि धनूंषि । च्रभिधानात् प्राक्रन एव
त कि व \ अ
कः ॥ तथा काकेभ्यो गुहितव्याः । काकगुद्दास्िलाः । कमंष्यपि
दृश्यते ॥
गष्टक् ॥ ९॥
अ कप 1
कमंण्युपपदे ऽ नुपसगोद् गायतेष्टग् भवति । मधुरं गाय-
तीति मधुरगी। सामगी॥ अनुपसगीदिति किम् । सामसंगायः॥
षडनुबन्धो (२ नदादेः प्रपञ्चायैः॥
सुरासीध्वोः(२) पिबतेः ॥ १०॥
सुरासीष्वोः3 कर्म॑णोरुपपद योरनु पसगात् पिबतेष्टग् भ-
वति । सुरापो । सीधुपो४)॥ सुरासीष्वोरिति ३ किम् । चीरपा
ब्राह्मणो ॥ पिबतेरिति किम् । सुरापा स्ती॥ अनुपसगौदिति
किम् । सुराप्रपायः॥
हजोऽज् वयो ऽनुद्यमनयोः ॥ ११॥
अरनृपसगोदिति न स्मयते । कमंषटुपपदे दरतेर्वयसि गम्य-
मानेऽनुद्यमने च वत॑मानाद् श्रज् भवति । ऊर्वं नयनम् उद्-
मनम् । ततो ऽन्यद् चरनुद्यमनम् । वयो यदणमुद्यमनार्थ(५) संभा-
१ सोपसगीर्थं +. ३ सुराशीध्वोः 0
२ 71५5 ^. 5.5 85. णा.; रजु ४ शीधुपी 0.
बन्धो 0. ५ तेन संभाव्य 0.
का० ४.२.९५. कछतः। रेष
व्यमानं चाच वयो गम्यते॥ कवचद्रः चचियकमारः। ्रस्थिद्दरः
रा । च्रेशदरो दायादः । वातदरं तैलम् ॥ उद्यमने तु । भार-
दारः ॥ अ्रणोऽपवादोऽयम् ॥
साडः ताच्छीस्ये ॥ १२ ॥ |
कमेष्णुपपद आङि ताच्छील्ये गम्यमाने जो ऽज् भवति।
फलनिरपेच्ता म्रटत्तिस्ता च्छील्यम् । पुष्याण्धादतं शोलमस्येति
पुष्पादरो विद्याधरः ॥ ताच्छोल्यद्ति किम् । भारादरः॥
परेश्च ॥ १३॥
ताच्छील्यमाङः च न स्मर्यते । कर्मण्युपपदे ऽ दंतेरज् भवति।
पूजा स्ती ॥
धृजः प्रहरणे चादण्डसूचयोः ॥ १४ ॥
दण्डद्धत्रवजिंते प्रदरएवाचके क्म्युपपदे ्टव्नोऽज् भव-
ति। वचं घरतोति वच्चधरः। एवं) चक्रधरः ॥ अ्रदण्डख्च-
योरिति किम् । दण्डधारः 1 खचधारः॥ ख चप्रतिषेधादम्रद-
रणेऽपि । श्धरः । जराघरः॥
धनुदैण्डत्सरूला ङ्गा ङ्कश्यष्टितो मरेषु सहेव ॥ १५॥
एषु कर्मद्धपपदेषु ग्रडेरज् भवति वा । धनुषद्वातीति धनु-
यदः । धनुः । द ण्डग्रदः । द ्डया दः । त्छसूयदः । त्सरूयाचः।
१ चक्रं धरतीति ए.
२४६ कातन्त्र [का० ४.३.९८.
लाङ्गलग्रहः । लाङ्गलयादः । रङ्कुः । अङ्कशयादः। यष्टि-
यहः । यष्टियरादः । तोमरग्रदः। तोमरयादः ॥ चरयदः । घरी-
ग्रहः । पचादित्ादच् । घटग्ारः। घटीयाद इत्यपि ॥ तया
सखचग्रह दति धारणे । अन्यत्र खवयादः । पचादिप्रपन्चार्थं
भ्रकरणएमिदम् ॥
स्तश्चकणेयो रमिजपोः१ ॥ १६ ॥
स्लम्बकणंयोनालोरुपपदयो रमिजपिभ्यां (२ यथासं ख मज्
भवति स्तम्बे रमते । स्तम्बेरमो हस्तो । के जपतीति कर्तेजपः(२)
सूचक एवाभिधीयते । तथा सप्तम्याञ्चालुक् ॥
शंपूर्वेभ्यः संज्ञायाम् ॥ १७॥
शंपु्वेभ्यो धातुभ्यः संज्ञायां गम्यमानायामज् भवति । भं
करोतीति शंकरः । शं भवतीति शंभवः । शंवरः । शंवदः ॥ शं
पूर्वो येभ्यो धातुभ्य दति बन्रीदिण कञो देलादिव्वपि टो
बाध्यते) । तेन शंकरा नाम परित्राजिका ॥
शीङो ऽधिकरणे च ४) ॥ १४॥
न न,
अधिकरणे च नाश्युपपदे शेतेरज भवति । खे शेते। खशयः॥
१ स्तम्भ° 0.; °रमियपोः ए.; ०।५५. २ "्यपिभ्ां° यपतीति क्यपः ४.
छप, धााा8 ७८८५ ; 5८6 पि०६९७ ०४ रोवा वाध्यते ४.
1४. 3, 14. 9 (60, ०, ष.
का० ४. २. २९.] छतः । ४७
चकारात् पा्यदौ करणे पारण शेते । पाञ्ेश्यः । एवं ष-
शयः । उदरशयः ॥ दिग्धेन सद रेते । दिग्धसदशयः । दति(१
समासदयम् ॥ उत्तानादिषु कद्टैषु(र२) । उत्तानः शते । उन्ता-
नशयः ॥
चरेष्टः ॥ १९1
अधिकरणे नाद्युपपदे चरष्टो भवति 1 कुरूषु चरतीति
कुरुचरः । कुरुचरी ॥ चकारादन्यचापि भवति । भिं चरती-
ति भिक्षाचरः । भिचखाचरी \ सेनया चरतीति सेनाचरः ।
सेनाचरी। खद्ाय चरतीति(४) आद्एयचरः॥
पुरो ऽतो ऽयेषु सर्तेः ॥ २०॥
एषुपपदेषु सर्तेष्टो भवति । परः सरतीति युरःखरः। पुरः-
खरो । अयतःसरः। च्रयतःसरी । राद्यादिवात् तस्(५)॥ च्रये-
सरः । श्रगेसरी। एकारान्तमव्यय निपातनादलुग् वा॥
पूर्वँ कतरि ॥२१॥५
पूर्वशब्दे कदंवाचिन्युपपदे सतेष्टो भवति । पूवः सरतीति
पूवंखरः । पूर्वंखरो । कस्मात् पूवं इत्यविवक्ञेव ॥ कतंरोति किम् ।
पूर्व खरतीति पूवंसारः ॥
१ इह 0. ४ ^. ००. „०८ आदाय.
२ क्षु च।^. ५ ^. १००५ असरः । अयसरी .
३ °अन्यवापि च । भिया चरती- £ पूर्वदिशं ८५०५५.
ति०9.
४ कातन्त्े [का०४. ३२. २२.
कृजो हेतुताच्छीस्यानुलोम्येष्वशब्ट प्रो ककरुहगाया-
वेरचादुसूचमन्तपदेषु ष ॥२२॥
चरणन्दादिषु कमैखपपदेषु देती ताच्छोलय ्रानुलोमभ्ये च
गम्यमाने छृजष्टो भवति । मतोत शक्तिक(१) कारणं हेतुरि द्यते
कनो ऽनिनन्ततवा त्(२)। विद्या यशस्करी ॥ ताच्छीच्ये। आद्धकरः॥
आनुलोम्यमनुकूलता । वचनकरः ॥ च्रणशब्दादिव्विति किम् ।
श्राल्द्कार्ः। स्लोककारः । कलदकार्ः। गायाकारः) श्रैरकारः ॥
चाटुकारः । खचकारः। मन्तरकारः। पदकारः ॥ देलानुलो-
म्ययोरविवक्ता २) स्थितैव । ताच्छीच्ये स्यादिति वजंनम् ॥ कथं
कु्भादिकरणशीलाः कुम्भकारादय इत्यभिधानात् ॥
तदाद्याद्न्तानन्तकारबहुबाहहदिवाविभानिश्णम्र-
भाभाश्विचकतनान्दीकिंलिपिखिविवलिभक्तिकषेचजच्धा-
धनुररूःसंख्यासु च (४) ॥ २३॥
श्रदेत्वायथमिदम् । तदाद्यादिषु(५ क्म॑खूपपदेषु रुजो
भवति । त्य च्छब्दम्कछान्दसो ऽयम् । तत्करोतीति तत्करः । त-
स्कर दूति रूढित्वात् तस्य खकारः€) । एवं यत्करः । आदि-
करः । श्रन्तकरः । अनन्तकरः । कारकरः । ब्करः। बाङकरः।
१ प्रतीतिशक्तिकं ^. दिवानिशाविभाप्रभाभाखिच
२ ऽ निनन्तात् ^. ; ऽ निनन्तालात् भक्तित्ेचसंख्यासु च ॥ (मध
हेतौ 0. ५ तदादिषु.
३ °अविवत्तता ^. ; अविचा 0. & 0. ००. {० इूति ख्०.
४ त्यदादिकाराव्यन्तानन्तबङबाङ-
का०४. २. २६.] सतः । २४९
अद्स्करः । दिवाकरः । विभाकरः । निशाकरः । प्रभाकरः ।
भास्करः । विचकरः। कर्ठकरः। नान्दीकरः। किंकरः। लिपि-
करः । लिविकरः। बलिकरः । भक्तिकरः । चेचकरः। जहा
करः । धनुष्करः । अरुष्करः ॥(१ एककरः । दिकरः । चिकरः।
चत्ुष्करः । किंयत्तदृडपषु स्तियामादैव कर्तव्यः ॥ चकाराद् रज-
नकरः । चपाकरः । चणद्ाकरः । इत्याद यो ऽ प्यनुसतंव्याः ॥
भृतौ कर्मशब्दे ॥ २४ ॥
कर्मशब्दे कर्मण्युपपदे छनष्टो भवति ग्टतौ गम्यमानायाम् ।
म्डतिः कमेमूल्यम् (२) । कर्मकरो भुतकः । कर्मकरी दासी॥ भु-
ताविति किम् । कर्मकारः ॥ शब्दग्रदणं प्रत्ययार्थम् । कमं
स्यादिति॥
इः स्तश्श्कृतोः ॥ २५॥
स्तम्बगशकुलोः कर्मणोरूुसपद् योः(३) कज दूर्भवति । स्तम्बकरि-
्बीदिरेव । स्तम्बकारो(४)ऽ न्यः ॥ शरूत्करि त्ख एवाभिधानात् ।
श्रछत्कारो ऽन्यः ॥
हरतेहेतिनाययोः प्रौ ॥ २६ ॥
दुतिनाययोः कर्मणोरूपपद यो द॑रतेरिर्भवति । पशौ क्त-
रि । दृतिददरिः पण्डः । नाथद्दरिः पग्रटुः॥
१ ४. ००, संब्डार्या तु. ३ शशरुतोनाम्नो पपदयोः 0.
२ भृतिर्वेतनाविश्धेषः। ८०५. ४ स्तम्भकरिण० स्तम्भकारो 0.
२५० कातन्त्र [का० ४.२. २९.
फटेमलरजःसु मेः ॥ २७ ॥
एषु कर्मसूपपदेषु ग्रदेरिभैवति। फलानि एृरूातीति फले-
यदिः। स चनिपातनादेतम् ॥ मलं गृक्तातोति मलयदिः 1 रजो
एृहातोति रजो यरहिः॥
देववातयोरापेः ॥ २ ॥
देववातयोः क्मणोरूपपद्योराप्नोतेरिभवति । देवाना-
क्नोतीति देवापिः । वातानाभ्नोतीति वातापिः । विशिष्ट एव
रूटिलात्(१ ॥
सात्मोदरकुिषु २) भूजः सिः ॥ २९॥
एषु कर्मसूपपदेषु ग्टजः विभवति । श्रात्मानमेव निभतिं।
श्रात्संभरिः। एवम् उदरम्भरिः । कुक्षिभरिः ॥
एजेः खश्ए ॥ ३०॥
कर्मण्णुपपद् एजयतेः खश् भवति । अङ्गमेजयः । जनमेजय. ।
खानुबन्धान्मो ऽन्तः। शानुबन्पे सावेधातुकलाद् ॐ विकरण द्रणो
गुणः स्यात् ॥
शुनीस्तनमुज्ञकूठास्यपुष्पेषु धेटः ॥ ३१॥
एषु कर्मखूपपदेषु घेटः खञ् भवति । प्नों घयतीति ष्एनि-
१ एवाभिधानात् 7. ४५५ कुत्तौ चेति वक्तव्यम्].
२ आत्मोद्रयोर् 0". ; [८ ३ सार्वधातुक्िवन्नावाद् 0.
का० ४. द. २४.1 कतः। २५९
धयः । स्तनौ घयतीति^ स्तनंधयः । एवं मृंघयः । करूलंधयः।
चस्यधयः । पुष्यंधयः ॥ मुच्नादिषु केचिनेचछन्ति ॥ प्रकतावा-
नर्थैक्याट्(२ घेरष्टकारो नदाद्यर्थो विज्ञायते । प्रटनिघयी ।
स्तनधयो ॥
नाडीकरसुश्टिपाणिनासिकासु ध्मश्च ॥ ३२ ॥
एषु कर्मखपपदेषु घमतेधटख खश भवति । नाडिधिमः ।
नाडिधियः । करंधमः । करधय इति नेच्छन्येक() । मष्टिघमः।
मु्टिधयः। पािधिमः । पारिधय इति नेच्छन्येके । नासिकंधमः।
नासिकंघयः ॥ प्रडनोस्तनघरीखरीवाते पु (४) धमतेरित्येके । प्र-
निंघमः । स्तनंधमः । चरिघमः । खरिघमः(५) । वातंघमः ॥
विध्वरूस्तिरेषु & तुदः ॥ ३३ ॥
एषु कर्मखपपदेषु तुदते खश् भवति । विधुंतुदः 1 अरुतुदः।
तिलंतुदः॥
ऋसूर्योखयोदेश्ः ॥ ३४ ॥
श्रद्धर्योययोः कर्मणोरुपपदयोटू*शः खश् भवति । न सूर्यं
पण्छन्ति । अद्धर्यपश्यानि मुखानि । अद्धर्यपणश्वा राजदाराः ।
१ प्रथयतीति 0. ४ °खरवातेषु 0.
२ प्ररुतावनर्थकल्वाद् ^. ५ खारिघमः ^.
३ केचिचरेच्छन्ति 0. ६ वहविष्वरूस्तिलेषु 0.
२५२ कातन्त्र [का० ४.२. दे८.
सूर्यमपि न पण्यन्तीत्यथः । दुशिना सद संबद्धस्यर नजः सूर्येण
सद समासो गमकलात् ॥ उय्ंपश्यः ॥
टारे तपः ॥ ३५॥
ललाटे कर्मण्युपपदे तपतेः खश् भवति । ललाटं तपतीति
ललाटरंतपः॥
मितनखपर्मिाणेषु पचः ॥ ३६ ॥
एषु कमम॑सूपपदेषु पचतेः खश भवति । मितंपचा ब्राह्मणो ।
नखंपचा यवागूः । म्रस्यंपचो माणवकः । द्रो णंपचा स्याल ।
प्रस्यादय एव परिमाणान्यच्ाभिधीयन्ते ॥ न कालः संख्या च ।
तेन मासं पचति । एकं पचतीति वाक्यमेव ॥
कूल उदुजोहोः१) ॥ ३७ ॥
क्ले कर्मण्यपपद् उद्रुजोददोः(२ खश् भवति । कूलमुद्रु-
जा(२) नदी । क्रूलमुददः समृद्रः॥
वहंलिहाभंलिहपरंतपेरमदाश्च २ ॥ ३४॥
एते खशप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । वलि दा गौः । अ्रभरेलिदहो
वायुः । पर तापयतोति परंतपः । इरया माद्यतीति । दरंमदो
१ उद्रजोददोः ^. कुलमुद्रजो ३ ¢“. ०४. परतप; 5९6 ०८
(लापा. ष्६९८, १०१९ ४,
२ °उद्रज० ^. ००४९.
का० ४.२. ४२.] कतः । रर्
दस्तो॥ चकाराद् वातमजन्तोनि वातमजा ्टगाः । शर्धं जद्टतीति
शर्धजदा माषाः ॥
वदेः खः पियवंश्योः(२ ॥ ३९॥
भ्रियवश्योः कमंणोरूपपद यो व॑दः खो भवति । प्रियंवद. ।
वशंवदः ॥ उन्तरायेमिद प्रक्रियालाघवार्थं च खः(२ क्रियते ॥
सवैकूकाभरकरीषेषु कषः (४) ॥ ४०॥
एषु कर्म॑ख्पपदेषु कषतेः खो भवति । सर्वैकषः खलः । क्रलं-
कषा नदी । अभ्रंकषो गिरिः करीषंकषा वात्या ॥
भयतिमेधेषु कृजः ॥ ४१॥
एषु कमेद्धपपदेषु रुजः खो भवति । भयं करोतीति भय-
करः । श्रभयंकरः । भयेन तदन्तविधिरिष्टः । खतिंकरः । मेघ-
करः ॥
छेमप्रियमदरेष्वण च ५) ॥ ४२॥
एषु कमंद्धपपदेपु रजः खो भवति । रण च । ेमंकरः ।
चेमकारः। प्रियंकरः भ्रियकारः। मद्रकरः। मद्रकारः॥ वेति
१ सर्ध॑° सर्धजष्टा मासाः ^. ३ उत्तरथं इह° लाघवार्थः खः ^.
र एकवण णा 39 कण्वे 40 च6 च कशः [कश्तेः०] (गध,
(भध, [78615 006 04 शवरु- ५ चेमप्रियभद्रमद्धेषु च @91ध.
, परयोस्तापेः। व
23
२५४ कातन्त् [का० ४. २.४५.
सिद्धे ऽणएयदणं देवादि ष्वपि टो बाधनार्थम् ॥ एच्िति किम् ।
भद्रकारः१॥
भावकरणयौस्त्वाशिते भूवः ॥ ४३॥
आअआगितशब्द उपपदे(२ भवतेभीावे करणे च) खो भवति।
आश्नमारशितम् । आशितस्य भवनम् 1 श्राशितंभवम् ॥ च्राशितं
भवत्यनया । च्राशितिभवा पञ्चपूली ॥
नान्न तुभुवृजिधारितिपिदमिसहां संज्ञायाम् ॥ ४४ ॥
नाच््युपपद एभ्यः (४) संज्ञायां खो भवति । रथेन तरतीति
रथंतरं साम॥ विं विभति। विग्यंभरा। च्रवलिः॥ पतिं टणीते।
पतिंवरा कन्या ॥ घनं जितवान् । धनंजयो ऽ जनः । वसुं धारय-
तोति वसुंधरा षरथ्यी । चरभिधानाद् इखः ॥ शतु तपतीति५)
शचंतपः॥ चररि दाम्यति दमयति वा । अरिंदमः॥ शुं सदते।
शवुंसदहः ॥ नाम कमे च यथासंभवं संज्ञालाद् गम्यते । नास्नीति
सुखाथंमेव ॥
गमश्च ॥ ४५॥
नाच्युपपदे संज्ञायां गमख्च खो भवति । ख॒तंगमः । मुजा-
१ एष्विति किम्। सुखकारः। 0". ४ एभ्यो धातुभ्यः ए.
२ आशितश्रब्दोपपदे ए. 0. ५ तापयतीति ^. ४.
३ भावकरणयोः 0.
का०४.२.४८.] कतः ॥ २५१
भ्यां गच्छतीति भुजंगमः । मितं गच्छतीति मितंगमो रदस्तो ।
ूर्वैगमाः पन्थानः । दयंगमा वाचः ॥
उरोविहायसोरूरविहौ च ॥ ४६॥
उरोविद्ायसोरूपपदयोगेमख संज्ञायां खो भवति। तयो-
रुरविदौ च यथासंख्य भवतः । उरसा गच्छ तीत्युरगमः। विहा-
यसा गच्छतोति विदंगमः॥
डोऽसंज्ञायामपि ॥ ४७ ॥
नान्युपपदे गमे भवति संज्ञायामसंज्ञायामपि१)। उरो-
विद्दायमोरूरविद्दौ च यथासंख्यं भवतः। भुजगः। तुर गः। ज्ञवगः।
पतगः । अनन्तगः । श्रव्यन्तगः । अष्वगः | दूरगः । पारगः ।
सवग: । सवेत्रगः । पन्नगः । ग्रामगः । गुरुतल्पगः । सुगः (२) ।
दुगैः निर्गो देशः। अगः तीरगः। पौठगः। उरगः। विद्गः॥
विहंगतुरभूजंगाश्च ॥ ४८॥
एते डग्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । संज्ञायामेव । विदायसा
गच्छतीति विदंगः। तुरो गच्छतीति तुरगः । भुजाभ्यां गच्छ-
तोति भुजंगः॥ चकारात् । पतो गच्छतीति पतंगः । सवेन गच्छ-
तीति श्षवंगः । म्रवेए गच्छतीति प्रवंगः(३) ॥
१ संज्ञायामपि ^. ३ ^. ०. „०० प्रचेण॒.
२ स्वैः 0.
२५६ कातन्त् [का०४. २. ५२.
ऋन्यतोऽपि च ॥ ४९॥
गमेरन्यस्मादपि संज्ञायामसंज्ञायामपि(१) नाब्युपपदेडोभ-
वति । वारि चरतीति वार्चो दंसः॥ गिरौ ेते। गिरिशः ॥ वरा-
नादन्ति । वराहः ॥ परिखन्यते । परिखा ॥ कर्मण्यपि दृ श्यते ॥
हन्तेः कमेण्याश्णीगैत्योः ॥ ५०॥
कमेण्णुपपद् त्राभिषि गतौ च वर्तमानाद् (२) दन्ते भवति।
शत्रुं वध्यात् । शचः ॥ क्रोशं दन्ति। क्रोशः ॥ कर्मण्येव निर-
पेच्चलात् कर्मग्रहणं सुखाम् ॥
अपात् केणएतमसोः ॥ ५१॥
क्तेणतमसोः कममणोरूपपदयोरपात्पर स्य इन्तेड भवति (२।
क्तेणापदः । तमोऽपदः ॥ कथं सुखापदः । दुःखापदः। ज्वरा-
पदः । वातपित्तकफापदः । विषाग्निदपापदः। अन्यतोऽपि चेति
सिद्धं प्रपञ्चार्थं विधानम् ॥ कथं दावौघारटः । चा्वाघारः।
वणंसंघाटः । घरतेभविव्यति । चारवाडन्ति । चावाघाटः । एवं
वणसंघाटः॥ दावाघाटोऽपि तरिं स्यात् । असंज्ञायामिग्यत एव ॥
कुमारशीषेयो णिन् ॥ ५२॥
शिरःपयायः शोर्षशन्दः । कुमार णोषंयोः क्म॑णोरुपपद्-
यो दंन्तेणिन् भवति । कुमारघाटी । शीषचाटो ॥
१ संन्नायामपि ए. ३ ^. ०५० क्ेशमपहन्ति ५५ ००.
२ गम्यमानाद् ^. । परस्य. 1
का० ४. २. ५५.] ङतः । २५७
टग् षणे जायापत्योः ॥ ५३॥
लचणयोगाललक्तणम् जायापत्योः कर्मणोरुपपद यो रन्ते-
लेच्णएवति कर्तरि टग् भवति । जायाघ्रो ब्राह्मणः(१) । पतिर
खषलो ॥
ऋअमनुष्यकतकेऽपि च ॥ ५४॥
कर्मण्युपपदे ऽ मनुव्यकढंके ऽपि धालर्यै(२) वर्तमानाद् दन्ते
टग् भवति । जायाघ्रस्तिलकः । पतिघ्नो पारिरेखा । सेश्मप्रं चि-
कटुकम् । पित्तप्नं घुतम् । वातघ्नं तैलम् ॥ च्रमनृग्यकटैक दूति
किम् । आखुघातः एद: । न्राद्मणएचातो षलः ॥ कथं चौर-
चातो गजः । शस्यघातो दषभः(२)। शपिशन्दात् ॥ छत्रः खलः।
शुः टूर दूति च भवति ४)॥
हस्तिबाहुकपाटेषु ५ शक्तो ॥ ५५॥
एषु कमेद्धपपदेषु शक्तौ गम्यमानायां दन्तेष्टग् भवति ।
दस्तिप्रः। वाङ्कघ्र दूति मतम् । कपारध्रः(& ॥ नगरे लदस्तिन्य-
पिवचनात्(७) । नगरघ्रोऽभ्भिः । नगरघातो दस्त चेत् ॥
१ वुषलः 4. 508, १०६ )१5 (11८ धद्रतापण शक्तौ
२ 0०. 0.; 8. ०2. अपि. दस्तिकपारयोरिति वक्तव्यम्
3 कथं चौरघातो वृषभः। 0.; कथं (५१. 1. 2, 54).
शस्यघातो वुषभः ४. £ कवारच्नः ^.
४ इत्यपि । 0. ७ नगरे हस्तिन्यपि° 0.
५ कवाटेषु ^.; 0९८ लाम. ०. ध
(3 ६- कातन्ते [का०४. द्. भ.
पाणिघटाडधौ शिल्पिनि ॥ ५६ ॥
एतौ शन्धिनि कर्तरि निपात्येते । पाणिभ्यां पाणी वा दन्ति।
पाणिघः ॥ तां इन्ति। ताडघः ॥ श्न्विनीति किम् । पाणि-
घातः। ताङघातः॥ राजानं दन्ति । राजघ दत्यष्यधिकारात् ॥
नम्रपक्ितपियान्धस्थूलसुभगादचेष्वभूततद्भावे कृजः
ख्युट् करणे ॥ ५७ ॥
अग्ततद्धावे वतंमानेपु नग्मादिषूपपदेषु रुजः ख्युङ् भवति।
करणे कारके । श्रनद्मो न्मः क्रियतेऽनेनेति नद्मंकरणं दूतम् ।
एव पलितकर एं तैलम् । प्रियंकरणं शोलम् । अन्धंकर णः शोकः।
स्यूलंकरणं द्धि । सुभगकरणं खूपम् । आद्छंकरणं वित्तम् ॥
्रनद्मकरणएमित्यादि तदन्तविधिना ॥ अण्देततद्धाव दूति किम् ।
राद्यं करोति तैलेनाभ्यज्ञयतीत्यथैः । उत्यादा्यै१ ऽ यग्त-
तद्खावस्याविवकितात् (२) । व्यक्तेविवक्तितत्वा च्च्यन्तेषु न भवति।
उच्तर चाय्ेवं नप्मोकरोत्यनेन युडपि जैवाविशेषात् ॥
भवः सिष्णुखुकजो (९ कतरि ॥ ५८ ॥
शरष्ठततद्धावे नद्ादिपूपपदेषु मुवः लिष्एखुकजौ कतरि
भवतः । नद्भविष्ुः । नग्मभावुकः ॥ पलितंभविष्णुः । पलितंभा-
कः ॥ भिचंभविष्णुः । पियंभावुकः॥ अन्धंभविष्णुः । अन्धेभावुकः॥
१ उत्पादायथे ^.; उत्पादे 0. वस्याविवितलाच्यन्तेषु न भ-
२ °भावस्य विव्षितलात् 0.; °भा- वति ^.
३ खिष्णुच्खुकनौ 0.
का० ४.२. ६९१.] छतः । २५९.
स्थूलंभविष्णः । स्थूलंभावुकः ॥ सुभगंभविष्णुः । सुभगंभावुकः ॥
आ्राद्छंभविष्एः । चआराच्यंभावुकः ॥ चनग्रं भविष्णुः । अनद्मंभावृक
दत्यादि ॥ तद न्तविधिना च्यन्तेषु न भवति । आद्धीभविता ॥
ताच्छीलिकत्वान्नास््यग्डततद्धाव१) दति न परावपीष्ण्कजौ ॥
दकारः सुखार्थः। तथा कतेरौति॥
भजो विण ८२ ॥ ५९॥
कमंष्यपपदे भजो विण् भवति । अर्धभाक् २) । पादभाक् ॥
उपसगादपि केचित् । चर्धंम्रभाक् ॥
सहश्छन्द सि (२ ॥ ६०॥
नाग्युपपदे सदब्छन्दसि संज्ञायां विण दृष्टः सच लोके
प्रयुज्यत दति वचनम् । तुराषाट् । तुरासाहं पुरोधायेति॥
वहश्च ॥ ६१॥
नाग््युपपदे वदेच्छन्दसि संज्ञायां विए् भवति (४) । प्रष्ठवाट् ।
अषठौदो । वादेवाशन्दस्यौविति । इदमपि पूर्ववत्(५)॥
१ ताच्छीललाद्° ^. ३ अर्धे भनते । अर्धभाक् ^.
२ 01६. 60001९8 5017185 59 ६० ४ दृष्टः 9.
60 1४ ०४९६ भजखटोर्विण् $ ४५ ५ 4. गणा. © द्गफपादण६ 00 (015
116), 10फटश्टा) 8 भीता 18 50100.
०१००५, सहेन््छन्द सोति वक्तव्यम्।
२६० कातन्त्े [का०४.२. ६५.
नसि उश्च १) ॥ ६२ ॥
चनस्युपपदे(२) वदेविंए भवति । अ्रनसञ्च डो भवति 1 अनो
वदतीति । ्रनङ्खान् । श्नु रूढिलात् ॥
दुहः को घश्च ॥ ६३॥
कम॑ण्यपपदे दुहः को भवति घञ्चान्तादेशः। ब्रद्मदुघा गौः॥
गौर्गौः कामदुघा सम्यक्प्रयक्ता सम्रयते वुधैः ।
दुप्रयुक्ता पुनर्गोलं प्रयोक्तुः तैव शंसति २) ॥
विट् क्रमिगमिखनिसनिजनाम् ॥ ६४ ॥
नान््युपपद एभ्यो विड् भवति ॥
अग्रेगा उद्धिक्राश्च गोषा विषखास्तया।
भियं द धतु राजेन्द्र तवाला सहिता दमे॥
कन्दसि संज्ञालेन विश्रुता लोके प्रयुज्यन्त इति मतम् ॥
मन्ते श्वेत वहुक्यशंसपुरोडाश्ावयजिभ्यो विण(४)॥६५॥
एभ्यो विए भवति मन्त्े५) । चतरु दयते । तवा: । इन्द्रः ॥
उक्यान्युक्धेवा शंसति । उक्थशाः । यजमानः ॥ पुरो दाशत्ये-
नम्(६। पुरोडाः । दस्छ डलं निपातनात् । पुरो द श्त) इति
१ एलफल्ला 62 नात 63 लाप. 145 = लोमक, गप. तपं इीप्ा१, 6९5 कि०।९३
५0 क्तेता्णाषि हीकदड ; 5९८ पवि०६८७. 0 62.63.
२ नास्न्युपपदे ^. ५ मन्तरेऽ्ये ^. ६ दशनं ए.
३ ४. 0. णप. ¶1< ऽध्त्णावे 7 १्(-गग)५. ७ दाश्यत ^.; दस्यते 0.
का० 8. ३. ६८.] कतः । २६९
वा। श्रकारान्तख निपात्यते । खदा पुरोडाशपविचिताधर दइति॥
अवयजते । च्रवयाः(१) ॥ विरामे व्यच्नादौ चेषा मन्तस्य उस् ।
श्ेतवोभ्याम् । पुरो डोभ्याम् । उक्यशोभ्याम् । अरदन्तपकते पृरो-
डाशाभ्याम् ॥ खरादौ तु । जरेतवादौ । उक्थशंसौ । अवयाजौ ॥
मन्ते रूटित्वाद् यथाद शनं गम्यते । संज्ञात्वाललोके(२) युज्यन्त
दति मतम् ॥
आतो मनक्रनिव् वनिन्विचः(२ ॥ ६२ ॥
श्राकारान्ताद्धातोमेन् । कनिप् । वनिप् । विच् । इत्येते
अत्यया भवन्ति ॥ मन् । शोभन ददाति । सुदामा ॥ अश्द्व
तिष्टति । अश्वत्थामा ॥ क्निप् । सुपीवा । खुधोवा ॥ वनिप् ।
घृतपावा । ्छरिदावा॥ विच् । कोलालपाः॥
अन्येभ्यो ऽपि दश्यन्ते (४) ॥ ६७ ॥
अन्येभ्यो ऽपि धातुभ्य एते प्रत्य या दू श्वन्ते॥ मन् । सु शमी (५)॥
कनिप् । प्रातरित्वा ॥ वनिप् । विजावा ॥ विच् । रिश रुण(६)
दिसायाम् । रेर् । रोद् ॥ दशिग्रदणं प्रयो गानुसाराथम् ॥
क्रिप् च ॥ ६८ ॥
घातोः क्किप् च दश्यते । उखायाः८७) खंसते । उखाखत्॥
१ अवलाः। विरामव्यज्ञ ^. ४ (कध, गण. धऽ 5009.
२ संक्नाशब्दत्वा° 0. ५ सुधर्मा 0.
३ 1० (ताण. धह 5017 15: मनक्त- & रिष रुष 0.
निप्वनिद्ोपसर्गेऽपि । ७ उखायां ^.
२६९२ कातन्ते [का० ४. द. ७२.
पानि ष्वंसते। पणेध्वत् ॥ दिव । अर्दः ॥ कुङ् । प्रत्यङ् । ऊः ।
कौः। गोः। ल्: ॥
©
वहे पञ्चम्यां भरंशेः(१ ॥ ६९॥
वदे पञ्चम्यन्त उपपदे भभशेः किब् भवति । वद्दाद् भ्रश्यति ।
वहभ्वर् ॥
स्युो ऽनुदके१) ॥ 9०॥
अनुदके नाच्युपपद स्पृशः किब् भवति । चृतं स्ृशतोति चृत-
समक् । मन्त्रेण स्पृशतीति मन्त्सयुक् ॥ अनुदक इति किम् । उद-
कस्य शः ॥
अदोऽनन्ने ॥ ७१॥
अनन्ने नास्युपपदे ऽदः क्तिब् भवति । सस्यमत्ति । सस्यात् ॥
च्राममत्ति। आमात् ॥ अ्रनन्न दति किम् । अन्नादः ॥ कणाद
द्त्यपि ढ्श्यते॥
ऋव्ये च (२) ॥ 9२॥
कव्ये चोपपदेऽ दः क्रिब् भवति । पुनर्वचनात् पक्े। क्रवयात्।
अपक्वे ऽ खेव । क्रव्यादा रासा: ॥ चतुः ख बोयं पञ्चाति ॥
१ लोपि, ०. 50५ 69 प्त 185 5. २ (भध. ग. {2015 500०.
270 ९3 9 ४ {(11४.
का० ४. र. ७४.] कतः । २६द्
ऋत्विग्दधुकसखगदिगुष्णिहश्च ॥ 9३ ॥
एते क्रिबन्ता निपात्यन्ते। खतौ यजतीति । विक् । रूढित
एव (१) ॥ षो दिर्वचनम् । द्टक् ॥ खजेच्ैतः(२) परोऽत् ।
कर्मणि क्विप् । जति तामिति खक् ॥ दिशः कर्मणि क्रिप् । दि-
शति तामिति दिक्॥ ऊर सिद्धति (3) 1 उष्णिक् 1 उदो दलोपः
षलवं निपातनात् । गलं च (४, द गादितात् ॥
सतसृदिषदुहदुहयुजविदभिददिदजिनी यजासुपसर्गे
ऽपि८५ ॥ ७४ ॥
एषामुपसर्गे ऽ नुपसर्गेऽपि नान््युपपदेऽपि क्विब् भवति । उप-
सीदति उपसत् । सत् । सभासत् ॥ दिषः खाद चयात् खरदा-
रिः । प्रद्धते। प्रखः। खः । अण्डः ॥ विदिर् । दिट् । मिच-
दिर्॥ प्रधुक् । भुक् । मि चभरुक ॥ प्रधुक् । धुक् । गो धुक् ॥ म्रयुक (६)।
युद्धः । श्रश्चयुक्(७) ॥ संवित् । वित् । वेदवित् । लाभाथानन
कुश्यते(२)॥ प्रभित् । भित् । काष्ठभित् ॥ म्रच्छित् । छित् । रल्नु-
च्छत् ॥ श्रभिजित् । जित् । च्ररिजित्(९ ॥ प्रणीः । नोः । सेना-
नी:4०) ॥ विराट् । रार् । गिरिराट् ॥ प्रपञच्चार्यमिदम् ॥
१ खू््ढ एव 0. धै प्रयुङ्् ४.
२ सृजो ऋतः ^..; खजेच्छैतः 0. ७ अश्चयुङ्् ^.
३ च्तिद्यते 9. ८ लाभार्थोऽपि न दृश्यते ^.
४ °्दलोपः खत्वं गत्वं च 8. ९ विश्चलित् ४.; ०.०००ऽ इ द्र लित्.
५ (भध, ग. ध 80०. १० य्ामणीः 4.
२९४ कातन्त्र [का० ४. र. ७६.
कमेण्युपमाने त्यदादौ दश्टक्सकौ च ॥ ७५॥
त्यदाद्ावृपमान उपपद (१ उपमेयेऽयं कमणि दृ शष्टक्सकौ
च भवतः । क्रिप् च।स्यदूव दृश्यते) । त्यादृशः त्यादृशी।
त्याद्च्ः। त्यादृक् ॥सटूव दृश्यते। ताद्शः। ताद्शी। ता-
दत्तः। तादृक् ॥ एपु समानस्यस दूति सदशः । सदशी ।
सदृच्तः। सदुक्॥ आ सवंनान्नः [का०४. ६.६९] । अन्यादृगः।
चअन्यादूशी। च्रन्याद्त्तः। अन्यादृक् ॥ त्यदादाविति किम् । ट्त
दरव दृ श्छते ॥ उपमान दूति किम् । स दृश्यते ॥ कर्मणोति(४)
किम् । सद्व पश्ठति॥
नाम्यजात्तौ णिनिस्ताच्छील्ये ॥ ७६॥
तच्छब्देन धालर्थो निदिंश्वते । तदेव शोलं यस्य कतुरिति
वियद: । ्रजातिवा चके नास्युपपदे धातोस्ताच्छीन्ये गम्यमाने
रिनिभेवति । उष्णभोजी । घमावभाषी ॥ नास्नोति किम् । उप-
भोक्ता । संभोक्ता ॥ कथम् उद्ासारी । म्रत्यासारी। नद्धवादी ॥
खाघौच।साधुददातीति साधुदायी साधुकारीति वक्व्यमेव॥
अ्रजाताविति किम् । ब्राह्मणानामन्नयिता॥
आ्रङृतियरदणा जातिलिंङ्गानां च न सरवंभाक् ।
सरुदास्यातनियोद्या गोत्रं च चरर: खद ॥
१ त्यद्ाद्ावुपपदे ^. ३ एष॒ समानस्य सः समान टव
२ क्लोप् च दृश्यते। ^. दृश्यते ^.
४ 7. "ण. णण आ सर्वनाशः ० कर्मर.
का०४.३.७र्.] कतः । २६५
भ्रागुत्पत्तिविना शाभ्यां सत्स्व युगपलुकतेः ।
असवैलिङ्गां बहक तां जातिं कवयो विदुः ॥ दत्यन्ये१)॥
तदा कुमारवादोति भवितव्यमेवाजातिवात् ॥
कतेयुपमाने ॥ 99 ॥
उपमानेऽयं नान्नि कढवाचिन्यपपदे धातोणिंनिर्भवति ।
जात्य्॑मताच्डील्याभीच््यार्यं च (२) । उद्र दव क्रोशति । उद्रको -
शी ॥ श्ाङ्गर) दरव रौति । भङ्घरावो३) ॥ कर्तरीति किम् ।
शालीनिव कोद्रवान् भूङ्के॥ उपमान द्तिकिम् । उद्रः क्रोशति॥
उपपदवाच्यः कता णिन्यथस्य कतुंरूपमानं न्याय्यम् । उद्रस्येव
क्रोशनमस्येति वाक्ये । अ्रन्तरङ्गसंबन्धेऽ पि गौ एत्वमिति (४) ॥
चताभीषूएययोश्च ॥ 9८ ॥
तरतमिति शास्तविदितो नियमः । आमीच्त्यं पौनःपुन्यम्
आसेवा वा॥ नाब्युपपदे ब्रताभीचष्छयो गैम्यमानयोधीा तोरिनि-
भवति । त्रग्राद्धभोजी। अलवणभोजी । ्रथितात् म्रटत्तौ नि-
यमः । सति भोजनेऽञ्राद्धमेव भृद्के। न श्राद्धमिति ॥ च्राभीच्ख्ठे।
चीरपायिन उश्रीनराः(५)। सौवोरपायिनो वाद्धोकाः। तचान्य-
त्पेयं नास्तीति रिं विना कीरे तात्पयेमिति शीलादन्यद्ाभी-
प्यम् ॥
१ ००. 8. ; ^. 0०. ००. तदा. ३ प्माङ्क० ^.
२ °ताच्छीद्या आभि 0.; °ता- 9 गौणमिति 7.
च्छीच्यमशीलाभिद्टणाधा् ए. ५ उसीनराः ०.
३६६ कातन्त्र [का०४. २.८९.
मनः पुंवच्चाच ॥ 9९॥
कर्मण्टुपपदे मन्यते णिनिर्भवति । असिं रिनिम्रत्ययान्ते
धातौ पर उपपदस्व पुंवच्चोपतिष्ठते यथासंभवम् ॥ पटु मन्यते ।
पटुमानी॥ पद्ध मन्यते । पटु मानिनो ॥ पुंदचेति पुंवदादि शास्त-
मचराभिमतम् । तेन खद्धा मानिनो । ब्रह्मबन्धूमानिनी । द्रोणो-
मानिनीति सिद्धम् ॥
खश्चात्मने (१) ॥ ८० ॥
कर्मण्युपपद् आत्मार्थ यो मन्यतिस्तस्माणिनिभेवति खख (२)॥
विदुषीमात्मानं मन्यते । विदन्मानिनी । बिदुषिंमन्या । विद्न््ानो ।
विदन्मन्यः ॥ पद्धौमात्मानं मन्यते । पटुमानिनो । पद्विंमन्या ।
पटुमानी। पटंमन्यः॥ तुन्याधिकर एलाखिनिपुंवद्धावः । तादण्ये-
मत्रा्थदारेणात्मगब्दः कर्मश्धतो वाक्ये खुखाथेः। कारकश-
करिभेदाद्धेद दति। एक एव कता कम च स्यात् । यथा पोयमानं
मधु मदयति । बाद्योऽ चात्मात्मवचनात्(४)॥
करणेऽ तीते यजः ॥ ७१॥
कर एवा चिन्युपपदे ऽ तीते क्रियायां वतैमानाद् यजतेणिनि-
भवति । अञ्निष्टोमयाजी । वाजपेययाजी । अभमिष्टोमास्येयाभेः
१ (०5 0188. णव <ग.; खद्चात्म- ३ तादध्यैमाचाथै° 0.
माने (१५ (1. 1. 2, 83). ४ ऽचात्मा वचनात् ^.
२ खखान्तारेशः ए.
का०४.२. ८२.] ऊतः । २९७
सखगोाख्यं फलं भावितवानित्यथैः । खर्गशब्दस्त॒ ठत्तावन्तश्ैतो न
प्रयुज्यते 1 यदि विरेषव्यापारः सामान्यव्यापारस्य करणं(र)
कथम् अ्िदोतं जु्यात् स्वगकामः । अपौरुषेया वेद वा-
क्यानोति ॥ अतीत इति किम् । अद्मिष्टोमेन यजति २) ॥ करण
द्रति किम् । ग्रामे यजति स्म । अरविवक्तितकरणात् ॥
कमेणि हनः कुत्सायाम् ॥ ४२॥
कर्मण्युपपदे ऽ तीते वतेमानाद् दन्तः कुत्ायां गम्यमानायां
रिनिर्भवति । पिद्घातो । माढघातो॥ कुत्ायामिति किम् ।
चौरं हतवान् । दण्डेन तवान् पिदव्यमिति सापेच्ततात् ॥
कर्मगणं सुखाम् ॥
क्रिव् बद्यभूएवृचेषु ॥ ४३ ॥
ब्रह्मादिषु कर्मद्धपपदेव्वतीते वतंमा नाद् दन्तेः क्षिव् भवति।
ब्रह्मद्धा । श्ूणएद्दा । ट चदा ॥ ब्रह्मादिष्वेव दन्तेरोवातीत एव क्कि-
वेवेति चतु्विंधो ऽ च (४) नियमः । तेन गां तवान् ॥ ब्रह्माधोत-
वान् । ब्रह्य न्ति । ब्रह्म इतवान् । रतो नाण ॥ विनियमोऽपि
द श्ते। मधुद्दा । अ्रदिद्धा गोचदा॥ ब्रह्मघ्नः टचस्य दन्तुः(५)।
न्रद्यवित् ॥
१ °भूतो वाक्ये सुखाथों न प्रयुज्यते ^. ४ ऽचापि ^.
२ सामान्याव्यापारस्वकरणं 0. ४५ दन्ति ^.
३ यजति स्म ^.; अकरण इति 0.
३६८ कातन्ते [का०४. द. ८६.
कृजः सुपुण्यपापकमेमन््पदेषु ॥ ७४॥
एषु कमं पपदेष्वतीते वतेमानात् रजः क्रिव् भवति । सुष्ठु
कतवान् । सुकृत् ॥ पुण्छकृत् । पापकूत् । कर्मछत् । मन्त्रत ।
पदकत् ॥ खादिषु छन एवातीत एव क्िवेवेति चिविधोऽच नि-
यमः । तेन मन््रानघीतवान् । कम॑ करोति । कम॑ तवान् ।
शच्रतो नाए(१) ॥ शास्तररत् । ख ्रूदिति भवत्येव(२) ॥
सोमे सुजः ॥ ७५॥
सोमे कमण्युपपदे ऽ तोते वत॑मानात् सुजः किव भवति । सोमं
सुतवान् । सोमसुत् ॥ चतुर्विधो ऽ चापि नियमः । तेन सुरां ख॒त-
वान् । सोमं विक्रीतवान् । सोमं सुनोति । सोमं सुतवान् । अतो
नाण ॥ अन्येभ्यः क्िवभावे२)ऽए स्यादेव ॥
चेरमौ ॥४६॥
श्रग्मावुपपदेऽ तोते वतेमानाचिनोतेः क्िब् भवति । अर्म
चितवान् । अ्रभ्निचित् ॥ चलुविधो ऽ चापि नियमः । तेन पृषं
चितवान् । अभ्भिं तवान् । अभ्रिं चिनोति! अर्भ चितवान् ।
श्रतो नाए॥ श्रन्थ विष्टकानां र चनाविरशेषे गम्यमाने कमेष्छपि
दृश्यत एव (४) । श्येन इव चोयते स । श्येनचित् ॥ रथचक्रभिव
चीयते स । रथचक्रवत् ॥ दयमपि चतुःस ची प्रपञ्चाथौ ॥
१ 0. ०० ओषापि विनियमः ३ क्िन्भावे ^.
२ भवितव्यमेव 0. ४ दृष्ट एव 0.; ^.०. एव, 2. अपि.
का० ४.२. <९.] छतः । २९९
विक्किय इन् कुत्सायाम् ॥ ७७ ॥
कमेष्युपपदे विपूवीाद तीते वतंमानात् क्रीणाते: कुत्सायां
गम्यमानायामिन् भवति । सोमं विक्रीतवान् । सोमविक्रयी ॥
तैलविक्रयी ॥ अलन्तादिना लिद्धं कुत्ायामणवाधनार्थं वचनम् ॥
दृष्टेः क्रनिप् ॥ ४४८॥
कर्मण्युपपदे ऽ तोति वतमानाद् डेः छनिव् भवति । मेर
दृष्टवान् । मेरुद्खा॥ अतोतेक्रिवादोनां बाधकमिदम् ॥
सह राज्ञो युधः ॥ ४९॥
सद्रान्नोः कम॑णोरुपपदयोर तीते व्तंमानाद् युध्यतेः क-
निन् भवति । सद युध्यते स । खदयुध्वा ॥ राजानं युध्यते स ।
राजयुध्वा ॥ अन्तर्भूत ऽ नथैः खक्मेकः । राजानं योधितवानि-
त्यथः ॥
कुजश्च ॥ ९०॥
सदरान्ञोः क्मेणोरूपपदयोरतीते वतंमानात् रुजः छनिव्
भवति । सद करोति स्म । सरङूला ॥ राजकरूत्वा ॥
समप्रमीपञ्चम्यन्ते जनेडेः ॥ ९१॥
सप्तम्यन्ते पञ्चम्यन्ते चो पपदे ऽ तीते वर्तमा नाज्ननेडो भवति।
जले जातम् । जलजम् । सरसिजम् । बुद्धिजम् । बृद्धिजः ।
१ पञ्मीसक्नम्यन्ते ९॥०.
24
२७० कातन्त्र [का०४.२.९१५.
संस्कारजः । क्रोधजम् । ्राद्यण्जो धमः । चच्रियजं युद्धम् ॥
कथम् अश्ाज्नातः। दस्िनो जात इति प्रावः पञ्चम्यामजा-
तावेव दूग्ते ॥
न्यचापि च ॥ ९२॥
श्रन्यस्सिन्नुपपदे ऽ तोति वत॑मानाज्जने भवति । न जातो
ऽजः । दिजातो दिजः । अ्रजा(१। अभिजः । परिजः। पुमांस- `
मनुजाता कन्या पुमनुजा । स्तियमनुजा तः ख्यनुजः ॥
निष्ठा ॥ ९३॥
चरतीति वर्तमानाद्धातोनिष्ठाप्रत्ययो भवति । रतः । कत-
वान् । यितः । शयितवान् ॥
ङ्वनिप् सुयजोः ॥ ९४॥
अतोते वर्तमानयोः सुयजो कनिन् (२) भवति । सुतान् ।
सुत्वा ॥ दृष्टवान् । यज्वा ॥ ङकारो ऽगुणांः ॥
जीयेतेरन्तृन 2) ॥ ९५॥
चरतीति वत॑मानाज्जीयंतेरन्तृन् 2 भवति । जरन् । जरती ॥
च्छकारो नकारसखोचारणाथैः॥
॥ इति दौ ग॑सिंद्यां ढत्तौ छतु द तीयः पादः समाप्तः ॥
१ प्रकपेण जाता प्रजा 0. ३ °अण्तुए् ^. 01०.
२ सुनोतेर्यजतेख इूनिव् 0.
का० ४. 8.२. कतः । २७९
कन्सुकानो पोषा वच्च % ॥ १॥
अतीते वर्तमानाद्धातोः @न्युकानौ भवतः । तौ च परो-
खेव व्यपदिश्येते 1 पेचिवान् । पाचयां चरूवान् । च्रोषां ब्डवान् ॥
शि्ीवान् । दिदीवान् । जजागवान । बभज्वान् । ररञ्चान् ।
यति दृष्टलादेवेर् जागर्तेर्ुणो ऽ नुषङ्गलोपञ्च ॥ व्यतिपेचानः (२)।
चक्राणः ॥ च्रतीताधिकारः किम् । रुसदवसामतोतमाते क्न्सु-
रभिधातव्यः । उपण्डय्ाव । उपाश्रौषोत् । उपाग्रटणोत् । उप-
भ्वान् ॥ उपससाद् । उपासदत् । उपासदत् । उपसेदिवान् ॥
अनूवास । अन्ववात्सोत् । अन्ववसत् । अनूषिवान् ॥ तया । दणो
नञ् पूवा चा त्रातः । ईयिवान् । समीयिवान् । उपेचिवान् । अ्ना-
खान् ॥ तथा । अनुपूरवद् वचेः कानः कतेयेव । अनूचानः ॥ च्रतो-
ताभिधायिनो ऽपि पूर्ववत् भयोक्तव्याः२) ॥ ष्टणोत्यादय एवामी
भाषायां रूढाः ॥
वतमाने शन्तृडानण्णवप्रयमेकाधिकरणामन्तित्तयोः
॥ २॥
वतमानक्रियायां वतेमानाद्धातोः शन्तुडानशौ भवतः ।
अरप्रथभैकाधिकरण श्रामन्लितविषये च ॥ ्रयमान्तेन चेच्न्तु-
उमनशोः सामानाधिकरण्यं न भवतीत्य ्यः। पचन्तं पचमानं छान्त
१ 0, णण च. ठोऽग्युद्ध एव पठेः शब्दाथतेन
२ व्यतिपेढान इति पुस्तकान्तरे पा- व्यावुत्तिविषयत्वात् । 4५11.
३ मोक्तवयाः ^.
३७२ कातन्त [का० ४.४. ४.
पश्च । पचता पचमानेन च्छाच्चेए कतमित्यादि ॥ आआमन्तितविषये
च। हे पचन् । दे पचमान ॥ प्रयन्नेकाधिकरणामन्तितियोरिति
किम् । पचति च्ात्चः॥ नजा निदिंष्टस्यानित्यतवात् । जुदोति।
जुत् ॥ तया मायोगे लाक्रोे। मा पचन् । मा(१ पचमानः१॥
आरन क्रियापेक्तायाम् । पचन्नास्ते । पचमानस्तिष्ठति ॥ सत्तायां
वा। सन् गृण: । च्रस्ि गृणः । विद्यमानो ब्राह्मणः । विद्यते ब्रा-
द्मः ॥
लषणहेत्वोः क्रिया याः.२ ॥ ३ ॥
श्रा ग्डताद् [का० ४.४. ६७] व्त॑मानाधिकारः । क्रियाया
लच्णे देती चार्य वर्तमानाद्धातोः शन्तृडानशौ भवतः । तिष्ठ
न्तो ऽनृशाखति गणकाः । शयाना मृच्नते यवनाः ॥ हेतौ च ।
अजयन् वसति । अधीयानो वसति ॥ लक्षणं चिन्म् । जनको
हेतुः ॥ लच्णद्ेत्वोरिति किम् । पचति च पठति च॥ क्रियाया
इति किम् । यः कम्पते सोऽञखत्यः । यदुत््रवते तलघु ॥
वेतेः शन्तु वेन्सुः ॥ ४॥
वेत्तेः परस्य शन्तुवैन्ुभंवति वा । विदान् । विदांसौ ॥ वि-
दन् । विदन्तौ । तिनिरदेशः३ खुखाथैः । वेत्तेरेवानन्तरः(४)
शन्तुडधिति ॥ †
१ चलत्यताकं गृहं ४. [¶५.] ३ तिप् ^.; तिपा निर्देशः 0.
२ क्रियायां ^ ०४०५. ४ वेत्तेरेवान्तरः 4.0. ०४०५६ "1
का० ४.४. र.] छतः । (ओः
सानो ऽ चात्मने ॥५॥
अतर एतेषु १ क्दूप्रग्तिषु मध्ये । आन ्रात्मनेपदसंन्ञो
भवति । दूतरः) परक्नैपदमथीत् ॥ चअरधोयमानम् । स्यीयमा-
नम् । रोचमानः । चक्राणः । व्यतिवग्डवानः ॥ आत्मनेपदत्वाद्
भावकर्मणोः कर्तरि रुचादि ग्य भवति (१) ॥
३ तस्यासः ॥ ६ ॥
आसः परो य च्रानस्तस्यादेरीभवति(२)। श्रासीनः॥ तस्येति
रूपमात्ानुकषंणार्थम् । तेन शानडोऽपि । कतीदोदासीनाः(२)
सन्ति॥
सआन्मो ऽन्त साने ॥ 9 ॥
अकारात् परो य च्रानस्तस्मिन् परोऽकारान्तस्य मकारो
ऽन्तो भवति। पचमानः। यजमानः । क्रियमाणः । करिव्यमाणः॥
पूर्यजोः श्णनङ् ॥ ४ ॥
पडो यजञख शानड् भवति ॥ पवते । पवमानः ॥ यजते ।
यजमानः ॥ चराभ्यां कर्तर्येवानः स्यित्य्यं वचनमित्येके । भावक-
मंणोरानशा भाव्यमिति। अ्यननेकाधिकरणप्रपञ्चार्थमित्यन्ये(४)।
बददिष्यवमानं मध्यन्दि नमित्यनवयवार्थ एवाय संज्ञाशब्दः ॥
१ एषु तरख ° ख्चादिभ्य इति॥^. 3 कती दासीनाः ^.
२ आसः परस्य तस्यनस्ा० ४. ४ प्रथमेकाधिकरणो प्र° 0.
२७४ कातन्ते [का०४.४.९९्.
शक्तिवयस्ताच्छील्ये ॥ ९॥
शत्यादिषु गम्यमानेषु घातोः शएनङ् भवति । कतीद नि-
प्रानाः । कतीद् कवचमुददमानाः । कतीद नृत्यमानाः ॥ चरनि-
घानाद् वासरूपः१) शन्तुड् न स्यात् ॥
इङ्धाण्भ्यां शन्तु ङ कृच्छे ॥ १०॥
डो धारेख शन्तृडः भवति । अ्रकच्छ्रे गम्यमाने । अ्रधोयन्
पारायणम् । धारयनुपनिषद्म् ॥ इङः चरानि प्रापे धारोरुभ-
यप्राप्नौ वावचनम्(२। वासरूपोऽपिनेष्टव्य एव ॥ अरुच्छर इति
किम् । छुच्करेणाधीते(२) ॥
दविषः शचौ ॥ ११॥
दिषः शचौ कर्तरि ४) शन्तु ङ् भवति । दिषन् । दिषन्तो ॥
शचाविति किम् । दे्टि पतिं भाया॥
सुजो यज्ञसंयोगे ॥ १२॥
यज्ञफलेन संयो गविषये वतंमानात् सुजः शन्तृङ् भवति ।
सुन्वन्तो यजमानाः ॥ संयोगग्रणं फलवत्करटं ग्रति पत््यथेम् ॥
यन्ञसंयोग दूति किम् । सुनोति सुराम् ॥ ..
१ अनभिधानाद्° ^.; अभिधान- ३ छृद्छैणाधीयते । छच्छेण धार
दा° 0. यति ॥ 90.
२ च वचनै ^. ४ शचावभिधेये 9.
का ४. ४. ९६.] कतः । २७४.
परैः प्रशंसायाम् ॥ १३॥
प्रशंसायां गम्यमानायामरतेः शन्तुङ्ः भवति । अरन् भवान्
विद्याम् ॥ प्रशंसायामिति किम् । अर्दति चौरो वधम् ॥
तच्छीटतदमेतत्साधुकारिष्वा कैः ॥ १४॥
श्राक्केः [का० ४.४. ५७] क्रिपमभिव्याप्य तच्छीलादिषु कट-
वितः म्रत्यया वेदितव्याः ॥
तुन् ॥ १५ ॥
तच्छीले तद्धमे तत्साधुकारिणि च कर्तरि धातोस्तुन्(१)
भवति। दजाद्यपवाद्;(२)। वदिता जनापवादान् । मुण्डयितारः
ख्रविष्टायना वधूमूढाम् । साधु गच्छति गन्ता खेलम् 1 साधुः
कुशला्थं एवा च(३) ॥
भ्राज्यंकृजभूसदहिरुचिवृतिवृधिचस्प्रिजनापच्पेना-
मिष्णु च् (४) ॥ १६ ॥
एभ्य दृरष्णज् भवति तच्छीलादिषु कषु । ठनो ऽपवादः॥
भ्राजिष्णुः ॥ च्रलंकरिष्णुः(५ । रलं ष्डषणएपया्तिवारणषु । मण्डने
यमपि वाधते ॥ भविष्णुः । सदिष्णुः । रोिष्णुः । वर्तिष्णुः ।
१ तुण् ^. कामत, । (माधा, छण. वृति $
२ तुजापवाद्ः ^. ५ ^. ००० कन्या .
३ एव 4,
२७६ कातन्त्र [का० ४. ४. २९.
वर्धिष्णुः । चरिष्णः । प्रजनिष्णुः । च्रपत्रपिष्णः ॥ दन्तानां ढन्द्-
सीत्येके । धारयिष्णुः ॥ निराकरिष्णरिति वक्तव्यम् ॥
मदिपतिपचासुदि ॥ १७॥
उद्युपपद् एभ्य इष्णज् भवति तच्छोलादिषु कटेषु उन््र-
दिष्णः। उत्पतिष्णुः उत्यचिष्णः ॥ यथासंख्यं नास्ति ॥
जिभुवोः सुक् ॥ १४८॥
राभ्यां लुग् भवति तच्छोलादिषु कटषु। जिष्णः। ग्ष्णः॥
ग्लाक्चास्याक्षिपविपरिमूजां १ सुः ॥ १९॥
एभ्यः सतुभवति तच्छोलादिषु कर्टषु । ग्लासुः । स्तासुः।
स्यासलुः । चेष्णुः । पच्छः । परि माच्ः(२) ॥
चसिगृधिधृषिर्िपां ङ्गुः ॥२०॥
एभ्यः क्ुभेवति तच्छीलादिषु कठषु। चस्तुः । भरुः । ष्णुः।
सिक्रुः॥ |
शमामष्टानां धिनिण्(२) ॥ २१॥
शमादीनामष्टानां चिनिए भवति तच्छीलादिषु कटेषु ।
१ 0मपत. ००. परि . ३ 71५5 ©. ; 2158. वणा. ; चिणिन्
२ माणः 01१6. 4. 8. 0. धणण्णट्ठा००५.
का० ४.४. २४.] कतः । (पिं
शाम्यतीति शमी । एवं दमो । तमो । अमी । भ्रमी । चमो । क्तमी ।
उन्मादी ॥ अष्टानाभिति किम् । च्रसिता॥
यसरन्जाभ्यार्हना च ॥ खर ॥
एभ्यो चिनिणए भवति तच्छीलादिषु कटेषु ॥ युजिर् युज ।
योगी ॥ भज । भागी ॥ भुज भुजो (१ । भोगी ॥ दिष । देषी ॥
दुद । द्रोरी॥ दुद) दोदी॥ दुष। दोषो ॥ आङ् क्रीड । च्रा-
क्रीडी ॥ त्यज । त्यागी ॥ अनुरुध । च्रनुरोधी ॥ आङ् यम ।
श्रायामी॥ आङ् यख । च्रायासो॥ रन्न। रागो॥ अभ्याङ् दन।
अभ्याघाती ॥
समि सृजिपुचिज्वस्त्विराम्॥ २३ ॥
सम्युपपद एभ्यो धिनिण भवति तच्छीलादिषु । संसर्गी ।
संपर्की । संज्वरी । संवरी ॥ मानुबन्धताद् (२) खः ॥
वौ विचकत्यश्चन्भुकषरुषाम् (२ ॥ २४ ॥
वावुपपद् एभ्यो चिनिए भवति तच्छीलादिषु । विवेको । वि-
कत्थी । विखम्ी । विकाषी । विलाषो४)॥
१ 07. 4. ४ विखम्मी° 0.; विकारी । विला-
२ मानुवन्धानां ^. सी छाग.
३ खन्थु ०.; °कशलसां @५)॥५.
७ कातन्ते [का० ४.४.२८.
प्रे टूमथवद्वस्रपाम् १) ॥ २५॥
म्र उपपद् एभ्यो धिनिण भवति तच्छौलादिषु, प्रद्रावी ।
म्रमायो। प्रवादी ॥ वस निवास एव प्रवासी ॥ प्रलापो ॥
परो सृदोः ॥ २६॥
परावुपपदे खद रो्धिनिण भवति तच्छीलादिषु । परिसा-
री । परिदारी ॥ अस्तिविवक्ायामिना सिद्धम् । चिनिए कि-
मयैः । यथया प्रयामो ऽस्यास्तोति प्रयामो 1 प्रयासी । विसारी ।
विदाही । विवादी । अनुवादी । संवादी । विवादी । संचारी।
व्भिचारी। विघातो । विद्रावी। रोगीत्यादयः॥ तच्डीलादि-
विवच्लायां टन् माग्छदिति वचनम् ॥
सिपरट वदवादिदेविभ्यो वुण् च ॥२७॥
परावुपपद एभ्यो वृण भवति चिनिए च तच्छीलादिषु ॥
परिक्तेपकः। परिकेपो ॥ परिराटकः । परिराटी ॥ परिवादकः।
परिवादी । परिवादयतीत्य्यंऽप्येवम् ॥ परिदेवत इति परिदे-
वकः । परिदेवो ॥ वादि दे विभ्ां धिनिखेवेत्येके ॥ वुएयदणं ता-
च्डीलिकेषु^२) वासरूपविधिनोस्तीति ज्ञापनम् ॥
निन्द्हिंसक्रिशएलादानेकस्वरविनाशिव्याभाषासूयां
वुञ् ॥ २ ॥
एभ्यो वृज् भवति तच्छीलादिषु । निन्दकः । हिंसकः ।
१ °वसवपलपां 1५५. [प्रवापी]. २ ताच्छीखे ४.
का० ४.४. २९.] ऊतः । २७<
क्ेणकः । खादकः । गणकः ॥ दरिद्रायकः । अनेकस्वरान्ेच्चछ-
न्त्येके ॥ विनाश्यतीति विनाशकः । व्याभाषकः ॥ अखूयकः ।
अ ह क,
कण्ड्यादिग्यो ऽखयादेवानेकस्वरादिति९॥ पुनर्वुज्यदणं (२म्र-
कतो ऽपि धिनिए नस्यादिति॥
देविक्रुष्णेश्चोपसर्गे ॥ २९॥
उपसग उपपदे देवयतेः करुशखवुज् भवति तच्चछोौलादिषु॥
आदेवकः । परिदेवकः । क्रीडायामेवाभिधानम् ॥ आक्रोशकः ॥
उपसग दरति किम् । देवयिता । क्रोष्टा ॥
क्रुधिमणिडिचलिशब्टार्थभ्यो युः ॥ ३०॥
एभ्यो युर्भवति तच्छीलादिषु । अरथैशब्द्ः अत्येकमभिसंव-
ध्यते ॥ करुष्ययात् । क्रोधनः । कोपनः ॥ मण््ययात् । मण्डनः ।
षणः ॥ चल्यथात् । चलनः । कम्पनः ॥ शब्दायात् । शब्द दति
लिङ्गमिनन्तं चौ रादिकमित्येके। शब्दनः । रवणएः ॥ कथं पठिता
विद्याम् । श्रभिधानाचलिशब्दाथीभ्यामकमंकाभ्यामिति॥
रूचादे्च व्यज्ञनांदेः ॥ ३१॥
रुचादे गणाद् व्यच्जनादे यु्भवति तच्छीलादिषु । येभ्य च्रा-
त्मनेभाषः व्ययते ते रुचभ्रकारा गणे डागनुवन्धवजिता २, दति ।
रोचनः । वर्तनः । वर्धनः ॥ रुचादिरिति किम् । भविता । शएयि-
१ ऽसूयादेरेवानेकस्व रात् ^. ३ येभ्य आत्मनेभाषा शरूयते ते खच-
२ पुन्वुन् 8.; 0. ००. ऽपि. म्रकरणे डा ^.
र८० कातन्त्र [का० ४.४. २२.
ता ॥ व्यच्जनादेरिति किम् । एधिता ॥ आदि यदं किम्) ।
जुगृष्छनः । तितिच्तणः । मीमां सनः । वोभत्सन त्यत्रापि स्यात् ।
एभ्यो ऽन्ये रुचादयो व्यन्ननान्ता दति ॥ कथं वसिता वस्त्रम् ।
अभिधानादिदाष्यकर्मकेभ्य एव ॥
जुच॑क्रम्यदंद्म्यसुगुधिज्वलशु चषपतपदाम्(२॥३२॥
एग्यो युभेवति तच्छीलादिषु 1 ज् दति सौ चो धाुगेतौ(२)।
जवनः ॥ चंक्रमणः। दद्र मणः । यस्याननि [का०३. ६.४८] दति
यलोपः ॥ सरणः । गर्धनः । ज्वलनः । शो चनः । श्रभिलषणएः ।
म्रपतनः। प्रपदनः॥ चलनाथीनां ग्रदणं खकम॑कार्य॑म् । पतिपदि-
भ्यामुकना वाधितताद् युप्राष्यथं वचनम् (४)। ताच्छोलिकेषु वास-
रूपविधिनोास्तीति समावेशोऽपि दश्यते चेद् यथा विकन्यी । वि-
कल्पन दति । भाखुरम् । भास्वरम् । भासनमिति(९ । जागरि-
ता। जागरूक दति । वर्धिष्णः । वधन दति) । अपलषिता ।
श्रपलाषुकः । अरपलषण(८) दति । एवं सति सक मेका थमित्येके ॥
न यान्तसूददीपदीक्षाम् ॥ ३३ ॥
यकारान्तानां(९) छद दौपदीच्ठां च युन भवति तच्छीला-
१ आधियदहणात् 0. ५ इति चेत् ^.
२ लस "लष ^.; ज्वलश्ुचाघ्च ॥ £ भासनः। 0.
(१८. [न. 7०१९8]. ७ वनमिति ^.
३ गतौ वर्तते ^. ८ अपलाषण 8.; अभिलषण 0.
४ 0". ए. 0. ९ यान्तातां ^.
का० ४. ४. २६.] कछतः। २८९
दिषु॥ यान्तानां क्रुष्यादित्वात् खद दीपदीक्तां च रुचादिवायुः
प्रन्नः अतिषिध्यते१)। क्रोयिता(२)। च्मायिता। वयिता। खदि-
ता। दौोपिता । दीक्षिता ॥ अरिददन दति नन्द्यादिवात्। दीपे
रो युं बाधत एव । दोपिग्रदणं वासरूपविधिरपि लच्छत दृति
ज्ञापनार्थम् । तेन ठन्नपि स्यात् । दौपिता। दीप्र इति॥ तथा
कामुकः । कमनः । कब्रद््ति॥
श्ुकमगमहनवृषभूस्यारषपतपदासुकञ् ॥ ३४ ॥
एभ्य उकञ् भवति तच्छीलादिषु । शारूकः । कामुकः ।
च्रागामुकः । आरचातुकः । वर्षुकः । प्रभावृकः । उपस्यायुकः ।
श्रपलापुकः। प्रपातुकः । ्रपादुकः॥
वृङ्भिसिल्दुख्टिजस्पिकुट (२ षाकः ॥ ३५॥
एभ्यः षाको भवति तच्छोलादिषु। वराकः वराको।भि-
चाकः । भिच्वाकी । लुण्टाकः । खुणष्टाको । जल्पाकः । जल्पाकी ।
कुटाकः। काकी ॥ डचस्तु(४) । वरिता ॥ षकारो नद्ाद्यर्यः॥
प्रे जुसुवोरिन् ॥ ३६ ॥
मर उपपदे जवतेः खवतेञख इन् भवति तच्छीलादिषु । म्रज-
वी। षु प्रसवे प्रसवो ॥
१ सुचादि लात्प्रान्तः । ए. ०. ३ वुजभिि° 0.
२ {0५४ 9188. ; ६16 १०० एलण्ट् कयी ४ वुङ्स्तु ०.
[क्रूयते] १८८. ६० ६11€ [६४५०८००३
ज्रूयिता 9110
दपर कातन्त्र [का० ४.४. ४०.
जीण्दसिविध्िपसभूवमाभ्यमाव्यथां च ॥ 39 ॥
एभ्य दन् भवति तच्छ्लोलादिषु 1 जि। जयी॥ इण । प्रत्ययी ॥
द्द्ः। आदरी॥ चि। यो ॥ विचि। विश्रयो॥ परिग्ध। परि-
भवी ॥ टुवम(१) । वमो ॥ अभ्यम । अभ्यमी ॥ न व्ययत दरति) च्रव्य-
ी॥ तच्छीलादि विवक्षायां ठन् मा दिति(र वचनम् ॥
दयिपतिगृहिस्पृहिश्रद्वातन्द्रानिद्राभ्य खलुः ॥ ३४६ ॥
एभ्य आलृभेवति तच्छीलादिषु दय। दयालुः ॥ पतिगर-
हिस्पृहयगुरादाविनन्ताः । पतयालुः । गरदयालुः । स्युदयालुः ॥
श्रत्पूर्वा धाञ् । श्रद्धालुः ॥ तन्द्रा दति सौोचो घातुः। तन्रालुः॥
निर्वा द्रा । निद्रालुः ॥ शएयालुरिति वक्तव्यम् ॥ कथं हदयालुः ।
द यमस्यास्तीति विवक्तायामालुस्तद्धितो रूढितः ॥
शदिसदिधेददासिभ्यो रः ॥ ३९॥
एभ्यो रु्भवति तच्छीलादिषु । शद्रुः । सद्रुः । धारूः॥द-
दाति दयते यच्छति द्यति वा। दारुः ॥ षिञ् बन्धने । सेरुः ॥
सदिघसां मरक् ॥ ४०॥
एभ्यो मरग् भवति तच्छोलादिषु। सिसतिं सरति वा।
मरः । अद्मरः ॥३) युक्ररपावपिवचनात् । सरणः । वरः ॥
घस्मरः । घम प्ररुत्यन्तरम् ॥
१ वम ए. ३ पके यु° 0.
२ तुण्° 0.; तुण स्यादिति 8.
का० ४. ४. ४१५.] छतः) ॥ रेख्र
मिदिभासिभन्जां धुरः ॥ ४१॥
एभ्यो घुरो भवति तच्छीलादिषु । मेद्यतोति मेदुरः । भा-
खत दूति भाखुरः ॥ भज्यते स्वयमेवेति कर्मकतेर्यवाभिधानात् ।
भङ्भुरं काष्ठम् । यस्तु परं भनक्ति ततस्तुन्नेव । भङ्गा ॥
चिदिभिदिविदां कुरः ॥ ४२॥
एण्यः कुरो भवति तच्छौलादिषु । किदुरम् । भिदुरम् ।
वेत्तोति विदुरः ॥ किदिभियोः कर्म॑कर्तर्चवाभिधानात् ॥ केचि-
दकर्मकर्तयपि। दोषान्धकारभिदुरो दृष्तारिपक्तच्छिदुर इति॥
जागुरूकः) ॥ ४३॥
जागर्तेरटको भवति तच्छीलादिषु । जागरूकः ॥
चेक्री यितान्तानां यजिजयपिदंश्िवदाम् ॥ ४४ ॥
चेक्रीयितान्तानामेषा मूको भवति तच्छीलादिषु । याय-
जुकः(२) । जंजपूकः । दं द् एकः । वावदूकः ॥ सासददिचाचलि-
वावदिपापतयोऽपिकचक्रीयितान्ताः किप्रत्यये सति निपात्यन्ते)॥
तस्य ल्ुगचि ॥ ४५॥
तस्य चेक्रोचितस्य ४) लुग् भवति तच्छीलादिषु । अचि परे।
१ जागच्छकः ९1५7. [ए.111.2, 105].. ३ निपातयितव्या इति ए.
२ याययुकः ^. ४ चेक्रोयितान्तस्य ^.
२८४ कातन्ते [का०४. ४. ५०.
लोलुवः। पोपृवः॥ व्यञ्ननान्तात् सिद्ध एव१)॥ केचिद्योगं वि-
भजन्ति । तेन बोभवोति । राररोति षिद्धम्(२)॥
ततो यातेवेरः ॥ ४६॥
ततश्चक्रोयितान्ताद् यातेरव॑रो भवति तच्छीलादिषु । या-
यावरः॥ वरे विषयग्छतेऽस्य च लोपे यस्य २ ्च्जने लो पः स्यात्॥
कसिपिसिभासीशस्याप्रमदां च (४) ॥ ४७॥
एषां वरो भवति तच्छोलादिषु । कखरः । पेखरः(५। भा-
सरः । दै श्धरः। स्थावरः प्रमदरः॥
सृजी णनां क्रप् ॥ ४४॥
एषां क्ररव् भवति तच्छोलादिषु । रटलरः । जिर: । दूव-
रः । न्नर: ॥ रत् नदादौ । वरी ॥
गमस्तं च ॥ ४९॥
गमः ्रव् भवति तच्छीलादिषु तकारश्चान्तादेशः । ग-
लर: । गल्री॥
टी पिकम्पजसिहिंसिकमिस्िनमां रः ॥ ५०॥
एषां रो भवति तच्छोलादिषु । दीप्रः। कखः। नजुपरवो
१ ४५. ा. 6, 48. ४ कसिपिषि ए. 0.; कषिपिषि
२ ^. ण. सिचं 9, 1.) °प्रवद्ाच् 4. (४६
३ अस्य 7.; ^. ०”. च; ग्लोपे य- प्रमदुरः).
लोपः स्यात् 0. ५ पेष्वरः ए. 0. 01. [कष्वरः ०४.]
का० ४. ४. ५४.]1 क्तः) २८५
जसु मोरे । अ्रजखः । दिंखः । कखः(१) । सरः । नघः ॥ युरपि
दश्ते । कम्पनः । कमनः ॥
सनन्ताशंसिभिष्ामुः ॥ ५१॥
खनन्तस्या शंसेभिखेञखच उर्भवति तच्छीलादिषु । चिकीर्षुः ।
आङः शासि द्रच्छायामितिन्याय्यः पाठः(२)। आशंसुः । भिचतुः॥
अरन्तग्रदणं सनु दान इति शङ्ानिरासार्यम् ॥
विन्बिच्छू च ॥ ५२॥
विन्दुरिच्छुरिति निपात्येते तच्छीलादिषु । अभिधानाद्
विद ज्ञाने । विन्दुः॥ दषु दच्छायाम् । दच्छुः॥ कथं विदि च्रव-
यवे । विन्दुः स्तोकप्यायः । संज्ञाशब्द ्रौणएादिक दति ॥
सादवर्णोपधालोपिनां किर्बे च ॥ ५३ ॥
च्रादन्तस्य | चछव णान्तस्य । उपधालोपिन ख किर्भवति तच्छो-
लादिषु। तत्छनियोगे चदे उक्ती भवतः । डुधाञ् । दधिः॥
चछवणान्तस्य । चक्रिः । सस्िः२) ॥ उपधालोपिनख । जनी जन ।
जनिः ॥ एते भाषायां रूढाः । श्रन्ये म्रयोगादनुसर्तव्याः८४)॥
तुषिधुषिस्वपां नजिङ् ॥ ५४॥
एषां नजिङ् भवति तच्छोलादिषु । दष्णक् । ेष्णक् ।
स्वश्नक् ॥ टेन च्छ् न््येके ५) ॥
१ कम्प्र: ^.; ००. दृश्यते . ४ अन्येभ्यः प्रयोगा अनु० 2. ; प्रयो
२ 0. 0. गतोऽनु° ^. ५० ०76. अन्येभ्यः
३ शिः ^. ; सथिः ४. ५ भनेच्छन्त्यन्ये ^.
25
२८६ कातन्त्र [का०४.४.१५९.
शवन्द्ोरसः १ ॥ ५५॥
प्रर णातेर्वन्द्तेारूभवति तच्छीलादिषु । शरारुः । वन्दा रूः॥
भियो सूगटकौ च ॥ ५६ ॥
विभेते रुगलुकौ च भवतस्तच्छीलादिषु। भीरः । भीलुः।
भोरुकः । भीलुकः ॥ को बलार्थं एव ॥
करव भ्राजिपृधुवीभिासाम्(२ ॥ ५७॥
एषां किन् भवति तच्छोलादि षु । विभ्वाट् । विभ्राजौ ॥ पूः ।
पुरौ॥ घूः । धुरौ ॥ भाः। भासौ ॥ ताच्छीलिकवाघनार्थं पुनः
क्रिव्वचनम्(२॥
द्युतिगमोे च ॥ ५४ ॥
दयुतेगमेशख क्िब् भवति तच्छीलादिषु । दे चोक्ती भवतः ।
दिद्युत् । जगत् ॥
भुवो डुविशंमरषु ४) ॥ ५९॥
विग॑परेषुपपदे पु(४) मुवो इुभेवति(५ । विभुः । भंभुः(४) ।
म्रभुः॥ डकारो न््यखरादिलोपाथेः॥
१ ग्ृवन्दोरारः ^. 01. ३ ए. ००. पुनः; ताद्ोलिके तुन्ना-
२ पूर्वी ^.; °्धुविं 7. 0.; भा- धनां पुनः क्रिग्यहणं ^.
जपुधूविभाषां ¢. ४ सगणः ८ामध. [७४.2.18]
५ भवतेडुभवति 9.
का० ४. ४. ६२.1 कतः। ८७
कमेणि चेटः एन्) ॥ ६०॥
कर्मणि कारके धेटो धातोः द्रन् भवति । षकारो नदा-
द्यैः । धयति तामिति धानी । स्तनदायिनी । आमलकी चो-
च्यते ॥ केचिद् दधातेरपीच्छन्ति(२)। दधाति तां मेषज्यार्थमिति
धाची। संज्ञाशब्दवाद् २ विरेषाभावः॥
. नीदाप््सुयुयुजस्तुतुदसिसिचमिह पतदंएनहां ४ क-
रणे ॥ ६१ ॥
एषां करणे कारके प्रन भवति। नोञ् । ने चम् ॥ दाप् लवने।
दाचम् ॥ खु दिंखायाम् । शस्तम् ॥ यु । योचम् ॥ युजिर् ।
योक्रम्॥ षुञ् । स्तो चम्॥ त्द् । तो षम् ॥ षिञ् । सेचम् ॥ षि च।
सेक्रम् ॥ मिद । मेक्रम् ॥ पतु । पत्चम् ॥ दन्श । दंष्रा । सदैव
स्तियामादा॥ नद । नद्री॥
हरुभ्ूकरयोः पुवः ॥ ६२॥
पूजः पडो वा करणे द्रन् भवति । तचचेत्५) करणं ल्ट
करयोरवयवः स्यात् । दलस्य पोतम् । करस्य पोतम् । मृख-
मित्ययेः ॥ सरवेधा तुभ्यः प्रननित्यस्य प्रपञ्चार्थम् ॥
अतिटधूमूर निसहिचसरिभ्य इचन(& ॥ ६३॥
एभ्यः करण दूचन् भवति । अरिम् । लवित्रम् ॥ धूवि-
१ एण ^. ला. ४ 1५10. १पव§ पद् ५८९ पत्.
२ 0. ००. अपि ४ तच्च ^. #
३ संज्नाशन्दाद् ४. ६ इवण् ८1. (117०४१1०४८.
श्ट कातन्ते [का० ४. ४. ६६.
धूनने । विम् ॥ प प्रेरणे । सविचम् ॥ खनि चम् । सितम् ॥
चर गत्यथ: । चरितम् ॥
पुवः संज्ञायाम् ॥ ६४॥
पज पूडो वा करण दन् भवति संज्ञायां गम्यमानायाम्
पविचं यज्ञोपवीतम् । पविचा नामनदी॥
ऋषिदेवतयोः कतेरि ॥ ६५॥
पृव खषौ देवतायां च कत॑रीचन् भवति । पुनातीति पवि-
चो ऽचष्टषिः । पवित्रो ऽ यमभ्निः ॥ केचित् करणएमनुवत्य(१ यथा -
संख्यसं बन्धमि च्छन्ति विवच्ायां को विशेष दति ॥
ञयनुबन्धमतिवु्धिपूजार्थेभ्यः क्तः ॥ ६६ ॥
तिरिच्छा वुद्धिज्ञानम् । पूजा सत्कारः ॥ ज्यनुबन्धेभ्यो
मतिवद्धि पूजार्येभ्यञ्च वतमाने क्रो भवति । भावे कर्मणि कर्तरि
च यथासंभवम् । जिमिदा । मिन्नः ॥ निच्तिदा । चिखः(२) ॥
मत्यथात् । राज्ञां मतः । राज्ञामिष्टः ॥ वुद्धथात् । राज्ञां
बुद्धः । राज्ञां ज्ञातः॥ पूजाथोत् । राज्ञां पूजितः । राज्ञाम-
चितः ॥ अन्यचापीति वचनात्(र
शीलितो रितः चान्त४ ्राक्ुष्टो जुष्ट दत्यपि।
रुष्टख रुषितद्योभावभिव्याइत इत्यपि ॥
१ °अनुवृत्य ^. ए. ३ अन्यचापि व्लार्धत्वात् ^.
२ जिचिरा। सिख: । 198. छ 7१०5 4. 0. 61.; सान्त 7,
का० ४.४. ६€ .] कतः । ८८
ष्ट्दष्टौ तया कान्तस्तयोभौ 9 संयतोद्यतौ ।
कष्टं भविव्यतीत्याङ्रब्ताः पूवेवत् स्मृताः ॥
तथा प्रघ्तः । शयितः । आआशितिः(२ 1 लिप्नः । स्िग्धः । दस्त
दूत्यादयः । वर्तमाने शतो भावी च क्रियाखणो (२) स्येव । विव-
चता गरौयसीति वचनम् ॥
उणादयो भूतेऽपि ॥ ६७ ॥
उणणदयः प्रत्यया वतमाने श्छतेऽपि भवन्ति४) ॥ केचिद्
वर्तमाने । करोतीति कारः । वातीति वायुः ॥ केचिद् ग्डतेऽपि।
त्तं तदिति वत्मं । भसितं तदिति भस्म ॥ प्रकूतिम्रत्ययावगमो
व्युत्पत्तावपि रूढित एव ॥
भविष्यति गम्यादयः ॥ ६४ ॥
गमीत्येवमादयः शब्दा च्रौणादिका५) भविष्यति काले सा-
धवो भवन्ति । गमादिभ्यो भविव्यत्कालटत्तिग्य दन् स्यादि-
त्ययैः(& । यामं गमी । याममा गामी । भावी ॥ खस्तनीविषयेऽपि
भवन्ति। शो ग्रामं गमी । पद् थेश्वस्तने। खो यामं गन्तेति प्राक्षम्॥
वुणतुमौ क्रियायां क्रियाथायाम् ॥ ६९॥
क्रिवायां क्रियाथायामुपपदे भविष्यत्य वतंमानाद्धातो-
१ ०5 ^. ए. 0.; क्रान्त €. [7. ४ साधवो भवन्ति 8.
1. 2, 188, 856०1. ] ५ 4. ००5 इति; ए. गण. शब्दा.
२ असितः ४. ६ स्यादेव ^.
३ क्रियालचणो ^.
२८० कातन्ते [का०४.४. ७२.
वृणएतुमौ भवतः । पाचको ब्रजति । पक्त रजति । पच्छामीति
ङा रजतोत्ययेः ॥ क्रियायामिति किम् । भिचिय्य दत्यस्य जटा॥
क्रियायोयाभिति किम् । धावतस्ते पतिवखति १ दण्डः ॥ वुएग-
दण ढजादिनिटत्यथैम् । तुम्भावमेवाभिधत्ते ॥
भाववाचिनश्च ॥ 9० ॥
क्रियायां क्रियायामुपपदे भविव्यत्य्यै वतेमानाद्धातोभी-
ववाचिनश् प्रत्यया भवन्ति२) । पाकाय व्रजति । पक्तये ब्रजति ।
पचनाय व्रजति॥ तुमि नित्यप्राप्रे वचनं वासरूपविधिरच प्रक-
रणे नास्तोति॥
कमेणि चाण ॥ ७१॥
क्रियायां क्रियाथायां कर्मणि चोपपदे भविष्यत्य वत॑मा-
नाद्धातोरण(२भवति। काण्डलावो ब्रजति। गोदायो (४) ्रजति।
गोसंस्यायो ब्रजति । सामगायो व्रजति! सुरापायो जजति॥
शन्त्रानो ५) स्यसंहितो रेषे च ॥ 9२॥
शन्तृङ्सदचरित च्रान द्रह ग्यते ॥ क्रियायां क्रियाथायां
कर्मणि चोपपदे शेषे च भविव्यत्य् वत॑मानाद्धातोः शन्तृडा -
१ पतितस्य ^. ४ गोसंदायो ^.
२ यथाभिधानं भवन्ति 9. ५ शन्त्राणौ ^. 0. ©».
३ °आण् ^.
का० ४.५. २.] क्रतः। २९८९
नभौ स्येन संदितौ भवतः । करि्यन् ब्रजति । करिव्यमाणो
व्रजति ॥ कटं करिग्यन् ब्रजति । करं करिष्यमाणो ब्रजति) ॥
ओेषे च । करिव्यन् । करिग्यमाणः । दे करिव्यन् । दे करिय्य-
माए॥
॥ दति दौर्गसिंद्यां टनत्तौ छत्छु चतुर्थः पादः समाप्तः ॥
पदरूजविश्स्पृशो चां घञ् ॥ १॥
एषां घञ् भवति (२ । घानुबन्धञ्चजोः कगौ [का०४. ६. ५६]
द्रति कत्रगलार्थैः । जनुबन्ध दरव्वद्भावाथैः ॥ पद्यते । पत्छते ।
पादि । पेदे वा । पादः ॥ एवं रोगः । वेशः । स्पर्शो नाम
चयव्याधिख । च्रोकः ॥
सृ स्थिख्याध्योः ॥२॥
सर्तेः स्विरे व्याधौ च कतंरि चजञ् भवति । सरति कालान्त-
रमिति सारः । स्िरोऽर्यः ॥ च्रतीसारो व्याधिः । खस्य दी-
चैता ॥ सर॒न्त्यनेनेति सारो बलम् । विसर न्त्यनेनेति विसारो
मत्यः संज्ञागब्दात्२ करण एव सिद्धः ॥ ययेवं पद्यतेऽ नेनेति ४)
पादो भविव्यति । सत्यम् । मपञ्चार्यं पदि यदम् ॥
१ ^. ००. "०" कर करिष्यन् . ३ संन्नाशब्द्लात् 0.
२ 0. ०१० कर्तैरि. , ४ 0. गणा # ० यद्व.
३९२ कातन्त्र [का०४.१५. भ्.
भावे ॥३॥
सवेस्म द्धातो भावे १) घञ् भवति । पाकः । पाकौ । पाकाः॥
भवत्यथ क्रियासामान्य दद दहि सिद्धताख्यः सत््वण्डत दति दिव-
चनबडधवचने स्तः(२) ॥
कतरि च कारके संज्ञायाम् ॥ ४॥
कदंवजिते कारके भावे च) संज्ञायां गम्यमानायां घञ्
भवति । म्रङर्वन्ति तमिति प्राकारः । प्रास्यत दूति म्रासः। आद
रन्ति तमित्यादहारः । प्रमोद न्त्यस्मिन् नयनमनांसीति प्रासादः
दीर्यन्त एभिरिति दाराः । जीर्यते ऽनेनेति जारः ॥ अकर्तरीति
किम् । नदर्तीति नदः शोणः ॥ श्रसंन्नायामपि। दायो दत्तः।
लाभोलवः॥ कारकयदणं प्रसद्य नज्समासन्ञापना थम् ॥
सवेस्मात् परिमाणे ॥५॥
परिमेयत्वात् परिमाणम् । परिमाणएविषये वत॑मानात्छवे-
स्माद्धातोधेञ् भवति । कठवजिंते कारके भावे चर संज्ञायां
गम्यमानायाम् । संस्याप्रस्थादिवी परिमाणम् । एकस्तष्डुलनि-
खायः । दौ एपंनिष्यावौ । प्रस्यनिखायः । द्रोणावच्चायः।
श्लो बाधकत्वात् सर्वस्माद्धविव्यति । सव॑स्रादिति ज्ञापय-
ति(४) । धालवाञ्चितः प्रत्ययो घञा बाध्यते न त्वथाभित इति।
१ °भावेऽर्ये ^. ३ ^. ००. भावे च.
२ भवतः 0.; ०. 8. ४ ^. ००. ^ सर्वस्नादिति.
का०४.१५.€.] छतः) रे<रे
तेन । एका तिलोच्छितिः । दे खुती(२ तैलस्य । क्रिरोव ॥ एकं
सवणम् (३) । दे प्रस्थाने ४) । युट् सिद्धः ॥ कथम् एको निखचयः ।
ष्यधिकारात् ॥
इडगभ्यां च ॥ ६ ॥ .
इडः आ्कारान्ताच धातोघैञ् भवति । अलो ऽपवादः ।
भावेऽकर्तरि च कारके संज्ञायामित्यविशेषेऽधिकारो५ द्रष्ट
व्यः ॥ अध्ययनम् च्रधोयते(& वा । अध्यायः ॥ उपेत्याधोयते
यस्मात्(७) । उपाध्यायः । उपाध्याया । उपाध्यायी । दडो घञ्
नदादौ विभाषयेति) ॥ च्राकारान्ताचच । दायः । घायः॥
उपसर्गे रुवः ॥ 9 ॥
उपसर्ग उपपदे रौते घज् भवति । संरावः । उपरावः ॥
उपसगे दूति किम् । रवः ॥ सां राविणएमित्य च दूनुएए बाधकः(९)॥
समि दुवः ॥८॥
सम्युपपदे दुनोतेचंज् भवति । संदावः ॥ समति किम् ।
दवः॥
युदूवोरूदि च ॥ ९॥ `
उद्युपपदे समि च युद्रुभ्ां चञ् भवति । उद्यावः । उद्रावः॥
१ तेनैकतिला (ग1&. लो) श्चुतः ^+. ६ °अधीते ^.; सध्यनमधीयते ४.
२ युती ^. 0. ७ 07. ^.; यस्मादिति 0.
३ श्रवणं. 0. ८ विभाषेति 0.; ४. ००० द्रष्टव्यं.
४ दे स्थाने ^. ९ इनुन् बाघकल्वात् 8.; द गुन्वेवा-
५ ऽयमधिकारो8.; ^. ०. इति. स्ति वाघकः 0.
३२८४ कातन्ते [का०४.५.९द्.
संयावः । संद्राव एवेति केचित् ॥ उदि चेति किम् । यवः । द्रवः ॥
श्रप्यधिकाराद् यावः। द्रवः॥ दाव इतिचस्यात् ॥ तथाशारो
वायुः । शारः शरलः१) । नीशारः ्रावरणएम्(२) । खस्य दी-
घेता॥
धिनीभूभ्यो ऽनुपसर्गे ॥ १०॥
एग्यो ऽनुपसरगे चञ् भवति । श्रायः । नायः । भावः॥ अनु
पमगे दूति किम् । प्रभ्रयः। प्रणयः। प्रभवः ॥ कथं प्रकृष्टो भावः,
प्रभावः । अनुगतो भावः। अनृभावः। विगतो भावः। विभावः॥
अप्यधिकारात् । नय दति च(२) ॥
छु्ुभ्यां वौ ॥ ११॥
वावृपपद श्राभ्यां घञ् भवति । विच्वावः। विश्रावः॥
स्वश्च प्रथने ऽ शब्दे ॥ १२॥
प्रथनं विस्तोणता ॥ स्तुणएातेवेवुपपदे घञ् भवति मयनेऽभि-
येये । तच्चेत् प्रथनं शब्दविषये नस्यात् । पटस्य विस्तारः ॥ अशन्द
दरतिकिम्। वाक्यस्य विस्तरः॥ प्रथन दति किम् । दटणस्व विस्तरः॥
प्रे चायज्ञे ॥ १३ ॥४)
भरे चोपपदे स्तणातेधञ् भवति यज्ञादन्यच। प्रस्तारः ॥ यज्ञे
तु । बददिःप्रस्तरः॥
१ शारलः 0. ३ अप्यधिकाराच नय इति ^. ४.
२ प्रारणं ^. ४ कप्र्त, णप. 0018 60६7६.
का० ४.५. ९८.] कतः । २९८१५
छन्दोनाम्नि च ॥ १४॥
छन्दसां संज्ञाविषये स्तृएातेघंज् भवति । प्रस्तार पद्भिः ।
विष्टार पङ्कः । आस्तार पङ्कः) ॥
प्रे दुस्तुश्चुवः(२ ॥ १५॥
मर उपपद एभ्यो घञ्च् भवति । प्रद्रावः । प्रस्तावः । ्रञ्रावः॥
कथं ख्रावः३) । च्रप्यधिकारात् ॥
नियो ऽवोदोः ॥ १६ ॥
अवोदोरूपपद योनिंयो घञ् भवति । च्रवनायः । उन्नायः॥
कथम् उद्यतो नथः(४) । उन्नयः । अप्यधिकाराद् वा॥
निरभ्योः पूल्वोः५ ॥ १७ ॥
निरभ्योरूपपद यो यथासंख्यं पूल्वो घञ् भवति । निष्पावः ।
अभिलावः ॥
यज्ञे समि स्तु वः £ ॥ १८॥
सम्युपपदे स्तौतेर्घ॑ञ् भवति यज्ञविषये । समेत्य स्हवन्ति
यस्मिन् । संस्तावो देशःऽ) । संस्तवो ऽन्यः ॥
१ प्रस्तार रप॑क्तिः। विष्टारं पक्ति॥0.; ४ ४.००. उन्नायः; 0.०. कथ.
प्रस्तारः प । विष्टारः प०। आ- ५ निस्युवः॥ ©.» ०५० ४५८०; सअ~
स्तारः प०॥ ^. भिलुव इति वक्तव्यम् ॥
२ स्तुवः 0. & नापा. गफ. 6015 ७06१.
३ प्रस्रावः कथं सवः 0. ७ यन्द शः 0.
३८६ कातन्त्े [का० ४. ५. २३.
उन्योभिरः ॥ १९॥ `
उन्र्योरुपपदयोगिरतेर्घञ् भवति । उद्धारः । निगारः ॥
उन्र्थोरिति किम् । गरः॥
किरे धान्ये ॥२०॥
उन्र्योरूपपद यो धान्यविषये वतंमानात्(१ किरतेर्घञ् भव-
ति। उत्कारो धान्यस्य) । निकारो धान्यस्य ॥ धान्य दति किम्।
पृष्पोत्करः। पुष्यनिकरः॥ किरतेरिति किम् । कञ् हिंखायाम्।
धान्यनिकरः ॥
नो वृजः२॥२१॥
नावुपपदे टजो घातोर्घ॑ञ् भवति धान्ये ऽभिघेये२) । नी-
वारा ब्रोहयः। सस्य दोषता ॥
उदि धिपुवोः॥ २२॥
उद्युपपदे भ्रिपृङ्भ्यां (४) घञ् भवति । उच्छ्रायः । उत्पावः॥
कथम् उच्छ्रयः । च्रष्यधिकारात्॥
पह श्च (५) ॥ २३ ॥
उद्युपपदे ग्रदेख्च (£) घञ् भवति । उन्नादः । भाषायाम-
पीति मतम् ॥
१ ०.४. 8 धिपुभ्यां 0.
र्नौवु च॥ 0). [चकारोऽनुक्तस- ५ यहेख 0.
सुखयाधैः । निया; ॥ ८००.] £ ञ्च ^.; यदेर् ए.
३ धान्ये विषये ^.
का०४.५. रर८.] कतः। ₹२< ७
ऋ वन्योराक्रोशे ॥ २४ ॥
अवन्योरुपपद योराक्रोशे गम्यमाने य्देघधञ् भवति । चरव-
ग्रारस्ते टषल (१) । निया रस्ते ठषल॥ आक्रोश दूति किम् । अरव-
गरदः पदस्य | नियदस्ौरस्य ॥
प्रे ्िप्सायाम्(२ ॥ २५॥
म्र उपपदे लिप्सायां ग्रदेंञ्च भवति । पाचम्रय्रादेए चरति
भिचुःर) ॥ लि्छायामिति किम् । म्रयदः ॥
समि मुरौ ॥स६॥
सम्युपपदे यद्देघेज् भवति मुष्टावर्य । सं्रादो मल्लस्य ॥ मुष्टा-
विति किम् । संयद्दः४) ॥ अङ्गुलीनां वचनाविशेषो मृष्टिरिद
ग्र्यते । एकः शएकसंग्रादः । सर्वस्मात्परिमाणे [का० ४.५. ५.]
द्रति सिद्धम्(५॥
परो यज्ञे(२) ॥ २७ ॥
परावुपपदे यन्नविषये(६ यदे्धञ् भवति। उन्तरपरियादः॥
यज्ञ दति किम् । परिग्रदः॥
वावे वषेप्रतिवन्धे ॥ २४६॥
च्व उपपदे यद्देधंज् भवति वा वषेम्रतिबन्षे ऽयऽ) । अरव-
यादो वस्य । चअवग्रदो वा(८॥
१ ^. ५०९, भूयात् । £ यत्ते विषये 0.
२ 0817. ग. 8017095 25 8० श. ७ °वन्धे गम्यमाने 0.
३ श्चरति पाचम्रयाद्ो भिकुः^. ८8. ०. 6० वर्घप्रतिबन्वेऽचें
४ यदहः 0.; संग्रहो घान्यस्व ©. अवग्रहः पदस्य ४.
५ ४. शति सर्वस्मात्परिमाण-
0.
३९८ कातन्त् [का० ४.५. २४.
प्रे रश्मौ ॥ २९॥
प्र उपपदे यदेर्घ॑ञ् भवति वा रग्मावर्यै । प्रयादः । प्रयद्दो
वा ॥ रभ्मिरिद रव्नुरुच्यते॥
वणिजां च ८१ ॥ ३०॥
वणिजां च संवन्तिनि तुलाद््चेऽय म्र उपपदे यददेध॑ञ्
भवति वा। तुलाम्रयादेणए चरति । तुलाप्रग्रदेए वा चरति वणिक्॥
वृणोतेराच्छादने ॥ ३१॥
म उपपदे टणोतेराच्छादनेऽय घञ् भवतिवा। प्रावारः,
म्रावरः । आआङ्ःपर्वो(२)ऽ यम् ॥
सडिः रुघ्ुवोः ॥ ३२॥
श्राद्युपपदे रौतेः सवतेश्च घञ् भवति वा । आआारावः। ्रा-
रवः। अ्रञ्ञावः। आ्आलवः(३)॥
परो भुवोऽवज्ञाने ॥ ३३ ॥
परावुपपदे भवतेघैज् भवति वा । अ्रवन्ञानेऽरये। परिभावः।
परिभवः ॥ च्रवज्ञान दूति किम् । सर्वतो भवने(४) परिभवः ॥
चेस्तु हस्तादाने ॥ ३४॥
दस्ताद्ानविषये(५) विनोतेर्घ॑ञ् भवति । पुष्यप्रचायः ॥
११ (तामत. पपा (० 29. ३ ^~ ०००३ आङ्ति किं रवः खवः
२ आङि पूरवो ^.; प्रवारः प्रवरः ४ परि सर्वतो भवनं 0.
आच्छादन दूतिकिम्रवरो गोच ५.4. ०१०5 वर्तमानात्.
©).
काः ४. ५. २७.]1 कतः। २९९
हस्तादानयग्रदणं प्रत्यासन्नोपलच्णम् (१) । तेन टचाये फलग्र चयं
करोति॥ अप्यधिकारात् स्तेये न स्यात् । दस्तेन फलप्रचयं करो-
ति चौरः(२॥
श्रीरनिवासयोः कश्चादेः ॥ ३५॥
चिनोतेः शरीरनिवासे चार्थ घञ भवति । ्रादेख को
भवति । चोयतेऽसौ । कायः शरीरम्(३) । निचीयते ऽस्मिन्निति
निकायो निवासः ॥ चरष्यधिकाराचितिराश्योरपि 1 आचीयते
ऽसौ । श्राकायितिः । गोमयनिकायः ॥ कथं काष्टनिचयः ।
बड्धत्माचविवच्येति(४)॥
संघे चानौत्तराधर्ये ॥ ३६ ॥ .
भाणिनां समूहः संच उच्यते ॥ अनौ त्तराधर्य संघे. चार्थ
चिनोतेर्घ॑ज् भवति । कञ्ादेः । वैयाकरणनिकायः ॥ अनौत्त-
राधयं दति किम् । ्ट्करनिचयः॥
परि्योनीणिदयूताभ्रेषयोः(५) ॥ 39 ॥
परिन्योरूुपपदयोययासंख्यं नो दइणएभ्यां घण भवति दयूतवि-
षयेऽम्नेषे चार्थे । अरभ्रेषो (ऽ चलनम् । यथाप्राक्तकरणएमित्य थः ।
परिणयेन शारीन्(७) दन्ति । स्वतो नयनेनेत्य्थः । एषोऽ च
न्यायः ॥
१ हस्तादान इति प्रत्यास ^. ५ शद्यूतारशयोः ^. ; (ाभातापात. ०ण.
२0. 9045 तुशब्दो विभाषानिवु- 807०5 3740.
त्यर्थः गृकृष्टात$ न (0. & ऽर अथरशो ५. ; असयो 0.
३ ०.४. ७ सारीन् ^.
४ का निचयः °विवचवेति 0.
४०० कातन्ते [का०४.१५. ४९.
व्युपयोः शेतेः पयैयि (0) ॥ ३४॥
वयुपयोरुपपद योः पया यविषये वतंमा ना च्छते घज् भवति ।
तव राजविशायः । तव राजोपशायः(२) । तव राजनि शयितुं
पयय ८२) इत्यर्थः ॥ अस्मादेव ज्ञापकात् परिपूवादिणः ऋमेऽयं
घञ् भवति॥
अभिविधौ भाव इनुण (४) ॥ ३९॥
भ्रभिविधौ गम्यमाने धातोरिनृण(५ भवति । सांकोरिनं
सांराविणं वतते । क्रियचैवाभिव्यास्तिः(£) । दनुणएन्तात्(७) खार्ये
ऽण् । युडपि दृ श्यते । संक्टनं वर्तते(८) ॥
. कमेव्यतीहारे णच स्िमाम्(९) ॥ ४०॥
क्रियाविनिमये(१०) गम्यमाने(११) धातोणंज् भवति स्तियां
भावे । व्यावक्रोशी । व्यावभाषी । णएजन्तात् खार्थैऽण् ॥ कचि-
दधिकारात् तचक्रियाव्यतीदारेणदद्धिरागमः॥ कयं व्यतीचा।
व्यवक्रुष्टिरिति । अरख्यधिकाराद् वासरूपता ॥
स्वरवृहगमिमपहाम् खर् ॥ ४१॥
स्रान्ताद् छद् गमियदिभ्यश्चाल् भवति । घञोऽपवादः
१ तापा. 5९८ १०९ 5, [. 399, # 31 इणुनन्तात् 0.
२ राजापशयः7. ८ 0. ०. वतेते; 7. ०. 6०० संकु-
३ °निशयितुपयायः 7.; °्तुं पयाये टन; एण्ड तण #९ एषण.
0. ९ क्मव्यतिहारे° ए.; ©. 866 प०९
1 दणुन् 0.; ©. 6९८ ००१८ 5, क. 399. 5, क. 399.
५ °दणुन् 0. १० क्रियाया विनियमे ^.
६ क्रियेकाभिव्यास्चिः ^. ११ वतेमानाद् 0.
का० ४. ५. ४५.] कतः। ४०९
चयः । क्रयः । भवः । लवः॥ ङ् ञ् वा। वरः॥ दृङ् दरः॥
गमः। यदः॥ टद्रोरेवेति नियमादन्येभ्य छकारान्तेभ्यो घजेव१)।
कारः । हारः॥ दीधादलेव क्रकरः । ग गरः ॥ भोतिभयनि-
त्यलेव(२॥ न युडादयो ऽपोति। वशः। रणए द्रति रूटित्वा द ल्(3)॥
उपसर्गे ऽदेः ॥ ४२॥
उपमग उपपदे ऽदेरल् भवति । म्रचसः । विघसः ॥ चज-
लोधन ॥ उपसग दति किम् । घाषः॥
नो ण च८४) ॥ ४३॥
नावुपपदेऽदेरल् भवति ण च । निघसः । न्यादः ॥
मदेः प्रसमोहेर्षे(५) ॥ ४४॥
म्रसमोरूपपदयो्मदेरल् भवति दषं ऽयं । प्रमदः कन्या-
नाम् । संमद्: कोकिलानाम् ॥
व्यधजपोश्चानुपसर्गे ॥ ४५॥
चनुपसगे व्यधिजपिभ्यां मदेखाल् भवति । व्यधः । जपः ।
मदः॥ अनुपसगं दूति किम् । च्रायाघः। उपजापः। म्रमादः॥
१ चऋछदन्तिभ्योर ^. चदेव 0. .} णौ नच 0.; लात. ग. (७
२ भय इत्यलेव ^. 8067.
2 °अलेव ^. ५ प्रसमो हषं 0., ५1.
26
४०्द् कातन्ते [का०४. ५. ५०.
स्वनहसो वै ^ ॥ ४६ ॥
श्रनुपखगे च्राभ्यामल् भवति वा । सखनः । स्वानः । दसः ।
हासः ॥ अनुपसगं दूति(२ किम् । प्रखानः। प्रहासः॥
यमः संन्युपविषु च ॥ ४७॥
चरनुपसर्गे संन्युपविषु चर यभमेरल् भवति वा । यमः ।
यामः। संयमः। संयामः । नियमः । नियामः । उपयमः । उप-
यामः। वियमः । वियामः॥
नो गद्नदपदस्वनाम् ॥ ४७॥
नावृपपद एभ्यो ऽ ल् भवति वा । निगद्: । निगादः । नि-
नद्: । निनादः । निपठः । निपाठः । निखनः । निखानः ॥
खनदसोवा [का० ४.५.४६] दूति वचनाद नुपसर्ग दूह न वर्तते॥
क्णो वीणायां च ॥ ४९॥
नावुपपदे ऽनुपसगे च वीणएाविषये(४) क्णएतेरल् भवति वा ।
क्षणः । क्राणएः । निक्रणः । निकराः ॥ चकारे सति वीणायद्णं
सोपसगोर्थम् । प्रक्षणणो वीणायाः । ्रक्राणः ॥
पणः परिमाणे नित्यम्(५) ॥ ५०॥
पणएतेरल् भवति नित्यं परिमाणेऽ्य । पणः । शाकादीना-
१ (तात, [१८८8 इत्य 51 एलकल्ला ४ 90. १११३ वर्तमानात्; गसग बीणा-
45 ११1५ 46. विषये ष ^.
र अनुपसगादिति ५. प तात्प. ॥१5 (० 50605 पणः ॥ प-
२ चोपपदे 0. रिमिणे नित्यम् | ऽ९५ ०१९७.
काः ४. ५. ५४.] छतः । ४०
मपि परिमिता मुष्टिः पण उच्यते ॥ परिमाण दतिकिम् । दा-
स्पा: पाणः ॥
समुदोरजः पश्मुषु(२) ॥ ५१॥
समुदोरुपपदयोः पष्षु वर्तमानादजेरल् भवति) समजः
पश्रट्नाम् । समूद दरत्यथेः॥ उद जः पशूनाम् । प्रेरणमित्य यैः 3॥
पश्टस्विति किम् । समाजच्ान्नाणएाम् । उदाजः खगानाम् ॥
खो ऽतेषु ॥ ५२॥
श्रच्चविषये वतंमानाद् ४) यद्देरलि लत्वं निपात्यते । अच्ताणां
ग्लददः। ग्लदिः म्रकत्य न्तरमित्येके५)। तद् प्रग्लाद दति घञि (६)
न्युदारणएम् ॥
सर्तेः प्रजने ॥ ५३॥
म्रजने गर्भयदणे७) वतंमानात् सर्तेरल् भवति । गवासुप-
सरः । उपसारोऽन्यः॥
द्धो हुश्वाभ्युपनिविषु च ॥ ५४॥
एषुपपदेषु छयतेरल् भवति रादेञ्च । अभिदवः । उप-
खवः । निदवः । विद्वः ॥
१ दस्याः०. 9 0. ग. वर्तमानात्.
२. (1०117. ८९5 800 51 [ट$ल्ट) प ग्लद्िप्ररुत्य° 0.
45 174 46. & तदा ग्लाह° ^.; ^. .०. घि.
३ प्रेरण इत्यर्थः ^. ७ प्रजनं गर्भयहणं । गर्भयदणे ए.
४०४ कातन्त् [का० ४.५. ५९.
खडः युद्धे ॥ ५५॥
आब्युपपदे कयतेरल् भवति युद्धे ऽर १ डरादेशख। अआ-
ह्यन्ते यसिन्(२) योद्धारः स त्रादवः ॥ कथम् अआह्धयन्ते पा-
नाय गावो यस्मिन् स ्रादावो(३) जलाधारः । अन्यचापीति
घि च डरादेशः(४)॥
भावे ऽनुपसगैस्य ॥ ५६ ॥
अनुपसगंस्य यतेरल् भवति भावे डरादे शय। दवः ॥ ्रनु-
पसर्ख्येति किम् । मङ्ायः(५॥
हन्तेवेधिश्च ॥ ५७ ॥
श्रनुपसग॑स्य दन्तेरल् भवति भावे वधिरादेशञ्च । चननं
वधः ॥ अप्यधिकाराच घातः॥ अनुपसर्गस्येति किम् । विघातः ॥
मूतौं घनिश्च ॥ ५८६ ॥
मूर्तिः काठिन्यम् । मूतवर्थ दन्तेरल् भवति (€) घनिरादे-
शख । दभो चनः। घनं दधीत्यभेदात् ॥
प्राट् गृहेकदेशे घञ् च (७) ॥ ५९॥
्राद् न्तेरल् भवति घञ् च (७) घनिरादे शख ृेकदे गेऽ्।
५१ युचार्थे ^. ५ ए. 0. ण्ण. तणा अनुपसगेस्ेति.
२ अस्मिन् ए. & 0. १०११७ भावे.
३ आहवो ४. ; 8९८ १०६८8. ७ ग्नि च ^.
8 घनि करदेशख ए.; अन्यचापी-
ति वचनात् घञ् ड रादेशख 0.
का० ४. ५. ६.1 कतः 1 ४०१
अचणः । अ्रघाणः(१ । दस्य दिघधाकतस्य दारप्रको्ाभ्यां यो
वदरत: । तचापोति वचनाष्त्वम् (२) ॥
अन्तधैनोद्धनो टेष्णत्याधानयोः २ ॥ ६० ॥
-एतावलन्तौ निपात्येते दे शात्याधानयो्ययासंख्यम् । अन्त-
न्यते यसिन् सो ऽन्तर्धनो (४) देशः । ऊर्ध्वं न्यते यस्मिन् स
उद्धनः । यस्योपरि काष्ठानि न्यन्ते तदत्याधानम् ॥
करणे ऽयोविदूषु ॥ ६१॥
एषूपपदेषु दन्तेरल् भवति करणे घनिरादेशख । अरयो
न्यते ऽनेनेति । अयोघनः । विदन्यते ऽ नेनेति विघनः । एवं
द्रुघणः (५) । संज्ञायां एत्वम् ॥
परौ डः ॥ ६२॥
परावुपपदे दन्ते भवति करणे घनिरादेशख। परि न्यते
ऽनेनेति परिघः ॥ लले पलिघः ॥
नौ निमिते (७) ॥ ६३॥
नावृपपदे दन्ते भवति चनिरादेशख् निमिते वस्तुनि ।
निर्विशेषेण न्यन्ते ज्ञायन्ते वा। निघा चाः । निघाः शालयः(८)॥
१ प्रचनः° ^. 7. ; प्रधानः ^. ५ द्रुघनः ४.
२ तचापीति वचनं । ^. ६ लवे सति 0.; लवे तु ए.; 0.
३ ©. 185 ६५० 50795; उनो ऽत्या- १०६5 ००६ फ€ण४० पलिचः
धनि ॥ अपघनोऽङ्धे ॥ ०८००८ ७ निघो निमितं 1. (०0८ 5. 64).
४१० ४711. 00 58. ८ सालयः 8.; 0. °. निघाः
४ अन्तर्घणो ^.
४०६ कातन्त्र [का० ४. ५. ६६.
सवतो निमिता च्रारोदहतः(१ परिणादतश्च॥ निमित दति किम्।
निघातः॥
समुदोगैणप्ररुसयोः ॥ ६४ ॥
समुदोरूपपद यो रन्ते भवति(२) चनिरादेशञख गणे भ्रं-
सायाम्) । संहननं संहन्यते यस्मिन्नवयवो वा । संघः ॥ उक्ठष्टं
खन्यते ज्ञायत दति। उदो मनुव्यः । प्रशस्त (४) इत्यथैः ॥
उपात् क साश्चये ॥ ६५॥
उपाद् ₹न्तेः को भवति । आश्रये गम्यमाने । घनिरादे-
शख । कुद्योपघ्नं वसति॥
स्तश्बे ऽ च (५) ॥ ६६ ॥
स्तम्ब उपपदे न्तेरज् भवति कप्रत्ययो घनिरादेशशख्च ।
स्तम्बो हन्यतेऽ नेनेति स्तम्बध्रः। स्तम्बभ्रो द ण्डः स्तम्बध्रो यष्टि;६)।
पुस्त मेव । केचित् स्तियामाद्7७)। स्तम्बन्रा यष्टिरिति ॥ श्रप्य-
धिकारात् स्था खापिबतिव्यधिदनिभ्यः(८ कः स्यात् । श्रा रट त्यं (९)
वतेते । म्रजञात्यसिन्निति मर्तः । मपिवन्तयस्यामिति प्रपा । आवि
१ सवतो भिती ्रारोहतः४.; °नि- ५ ©. जप. पऽ ०04१; ७९० ४५८६.
मिता आरोह उच्छ्राय आरो- 1० 61.
हतः ०. ६ 0. ०. दण्डः । स्तम्बघ्रो .
२ 0. ५१५७ यथासंख्यं . ७ स्वियाम् ए. (8. ६५६. 1. 4, 49).
२ ^. ५१० गम्यमानायां; ४. च ग- ८ ग्व्याधिहनिभ्यः 0.
म्यमानायां. ९ आखुत्थं ^. 0.
४ मनुष्वप्रभंस्य ए.; मनुष्यप्रशस्त ^.
का० ४. ५. ७°.] कतः । ४०७
ष्यते(१) ऽ नेनेत्याविधः । विदन्यते ऽनेनेति २ विश्नः । आयुध्यते १
ऽनेनेत्य युधं शस्तं (२) । ज्ञा पकादेव ॥
इनुबन्धादथुः ॥ ७ ॥
दवनुबन्धाद्धातोर घुभैवति भाव एव । टुवेष् । वेपयुः ॥
टुश्रोचि। अयथुः॥ टुदु । दवथुः॥ टुवम। वमथुः ॥ वेपद्व दति
वासरूपत्वात्(४) ॥
ञ्नुवन्धात् चिमक् तेन निवृत्ते ॥ ६५८॥
इनबन्धाद्धातोस्तिमग् भवति। तेन धावर्यैन निद तेऽयं ॥
डुपचष् । पाकेन निदैत्तम् । पक्तिमम् ॥ डकुज् । करणेन नि-
त्तम् । रुचिमम् ॥ निद तमिति कर्तरि कमणि वा(५ । तेनेति
यथायोगं टढतीया॥
याचिविदिप्रकियजिस्वपिरस्षियतां नङ् ॥ ६९॥
एभ्यो नङ् भवति । याञ्चा । विश्नः । प्रस्नः । यन्नः । खभ्नः।
र च्छः यनः ॥
उपसर्गे ट्: किः ॥ 9०॥
उपखगं उपपदे दासंज्ञकात् किभंवति । च्रादिः। निधिः॥
श्र्यधिकाराद् अन्तधिः॥
१ आविध्यन्ते° आयुष्यन्ते ^. ४ वेषः दव° 0.; वसख्ह्वात् ए.
२ ^. “ग. ऽस्मिन्निति. ५वानिष्टा^.; वाक्त 0.
३ ४. ०. शस्त्र.
। # कातन्ते [का० ४.५. ७8.
कमेणयधिकरणे च ॥ 9१॥
कमेण्युपपदे द्ासंज्ञकादधिकरणे च(रोकिर्भवति। वालधिः।
जलधिः ॥ उपसभैर यवधानतिव । पयो निधिः२) ॥
स्तयां क्रिः ॥ ७२॥
स््ीलिङ्गे भावेऽकर्तरि च कारके संज्ञायां क्रिभैवति। कतिः।
बुद्धिः । रज्यते ऽ नयेति । इष्टिः ४) । एवं शरुतिः । स्ठुतिः । करणे
ऽपि॥
सातिहेतियूतिजूतयश्च (५) ॥ 9३ ॥
एते क्रिप्रत्य या (६) निपात्यन्ते स्तियाम्(६) । सिनोतेः सनो -
लेव (७) सातिः । दिनोतेरदतिः । यौतेर्यूतिः । जवतेजूतिः ॥
भावे पचिगापास्थाभ्यः(८) ॥ ७४ ॥
एभ्यो भावे स्तिया क्रिभंवति । पतेः षानुबन्धला द् डिः(९)
म्रा्ने। पक्तिः॥ तया । ्रातखो पसर्गे [का०४. ५.८४] । संगीतिः (८।
म्रपोतिः। संस्थितिः ॥ अप्यधिकारात्(१०) संस्था । व्यवस्था ॥
१ ©. ण. च. ६ ०.४.
२ चाये 0. ७ सनोतेख ए.
३ उपसर्गैर व्यधानतिव° 0.; °पयो- ८ ए. ग. (ण, भावे ० संगोतिः
चधिः^. ९ आङि ^.; अङ् 0.
४ ऽनेनेति इष्टिः ^. १० भाव इति किं । संस्था० ©.
५ ऊतिसातिहेति० (४०.
का० ४.१५. ७र८.] छतः ४०९
चज्यजोः क्यप् ॥ ७५॥
भावे स्तियामाग्यां क्यव् भवति । व्रज्या । इज्या । दष्टिरि-
त्रपि भावे॥
समजासनिसदनिपतिशीङ्सुविद्यटिचर्मिनिभुजि-
शां संज्ञायाम् ॥ ७६ ॥
एभ्यः संज्ञायां भावे क्यव् भवति स्तियाम् । समज्या(२) ।
आस्या । निषीद न्त्यस्यामिति निषद्या (२) 1 निपतन्त्यस्यामिति नि-
पत्या (४)। ेरतेऽस्यामिति शय्या । धिकरणे ऽपि! सवनं स॒त्या।
^विद्या५। करणेऽपि। अटेशचेक्रीयितान्तादेवाभिधानाद् च्ररा-
य्या। परिपृवेदेव चरोः परि चया । मन्या । गत्या । इत्या ॥
अरष्यधिकारात् । च्राखतिः । ्टतिः। समितिः ॥ भाव दति किम्।
भायी ॥ संज्ञायामिति किम् । संवित्तिः ॥
कुजः ए च (६ ॥ 9७ ॥
रजः शो भवति७) क्रिः क्यप् च । क्रियत दति क्रिया ।
भावे च) कतिः । रत्या ॥
सर्तेये्च ॥ 9८ ॥
अभिधानात् परिपुवात् सतर्यो भवति । परिख्यौ ॥ चका-
रानव्नागर्तेख । जागयी ॥
१ गमुजोनां ^. ५ विदन्त्यनेनेति विव्या 0.
२ समलजम् 0. & "शच्च (पवाधत., ५))दा९ धाऽ 50६8 5१८-
३ निसीदन्त्य° निसद्या ^. ०. ८९९१8 78 ०० 79.
४ निपात्या ०. ७ छचो घातोः शचप्रत्ययो भवति ©.
४९० कातन्ते [का० ४.१५. ८२.
इच्छा ॥ ७९॥
दषेरिच्छेति निपात्यते। दच्चछा॥
शंसिप्रत्ययाट्ः ॥ ७०॥
शन्सूनिंष्टायामनिडिति वचनम् । शन्सेः प्रत्ययान्ता धा-
लोरम्रत्ययो भवति स्तियाम्(१। म्रशंखा । पिपतिषा(२)॥ ङशदो
चिन् । दृशदा । अटाटा। कण्डूया । कण्डुतिर पीत्येके(२) ॥
गुरोश्च निष्ठासेटः ॥ ७१॥
गुरुमतो धातोनिंष्ठायां मेटोऽगम्रत्ययो भवति । ईदा ।
ईच । जागरा॥ गुरोरिति किम् । निष्टरीतिः॥ निष्ठासेट दति
किम् । नीतिः । राद्धिः ॥
घानुबन्धभिद्ा दिभ्यस्त्वङ्ः ॥ ४२॥
षानुबन्धेभ्यो भिद्ादिभ्यस्वङ्ः भवति । जुष् । जरा॥ इप-
चष् । पचा ॥ किष । चिया८४)॥ घटादयः षानुबन्धाः । घटा ।
व्यथा ॥ छुप छपायामिति निदंशात्५ कपा । उपलभिरिति
ज्ञापकात् । च्ान्तिरित्यपि स्यात् ॥ (£) भिदादिभ्यो नाम गणएनि-
दिं्टेभ्य दति) भिदा विदारणे । भित्तिरन्या ॥ हदा दिघा-
करणे। छित्तिरन्या ॥ गुदा पर्वतेकदेे। गूढिरन्या(२॥ श्राङ्पू-
-१ अस्त्रियां 0. ; ^. ००. धातोः ५ वचनात् ए.
२ पिपतिसा पिपासा 0. ६ °अपिभवति। तथा भिदाभ्यो०0.
३ “अपि केचित् ^.; ४. ०५. अपि. ७ गणनिपातेभ्यो भवति ^.
४ चिषा^.०. ए ^. ००. (णय गुहा.
का०४ ५. २८४.] कतः । ४२९
वीदर्तैः। आरा शस्त्री । अर्तिरन्या ॥ ङ् प्रपाते । धारा । ्ति-
रन्या ॥ विद । विदा ॥ किप । किपा ॥ गुध । गोधा ॥ ञ्^१।
हारा ॥ ञ् । कारा ॥ लिख (२) । लेखा । रलं वादेः । रेखा ॥
ऊनचृद पीडम्टगयतिभ्य दनन्तेभ्यो यौ प्रापे वचनम् । ऊना ।
चूडा । दीर्चलं त्वं च स्यात्२) । पीडा । ब्टगया ॥ वशा(४) ।
रुजा । जा । गुणटद्यादि कमथैविरेष ञ्च (५) गणएपाठसामय्योात् ॥
भीषिचिन्तिपूजिकथिकुब्िचचिस्पृहितोलिदोलिभ्य-
च्च ॥ 0३॥
एभ्य दनन्तेभ्यो ऽङ् भवति । भियो देतुभये षान्तः£ । भी-
षणं भीषा ॥ चिति स्मृत्याम् । चिन्ता । पूज पूजायाम् । पूजा ॥
कथय वाक्यप्रवन्धे। कथा ॥ कुवि च्छादने। कुम्बा ॥ चच ्रध्ययने।
चचा ॥ स्पृ ई प्पायाम्(७) । स्पृद्दा ॥ तुल उन्म्ादने । तोला ॥
दुल उक्छेपे। दोला ॥ कथं तुला । तुलया संमित दति नि-
दशात् ॥ ।
सातश्चोपसर्गे ॥ ७४ ॥
उपसग उपपद् श्राकारान्ताद्धातोरङ् भवति । संस्या(९) ।
१ इञ् हरणे 7. ६ षदयान्तः 0.
२ लिख लेखने ए. ७ इच्छायां ^.
३ दस्य त्वं च। पीड सअवगाहने ०. ८ संमितमिति ^.
४ वाशा. ९ संख्या 0.; सन्ध्या संस्था ए.
५ गुणवुद्धादिरर्थ° ^.
४१२् कातन्ले [का० ४.५. ८७.
उपदा । उपधा१) ॥ अन्तःपूवाचच वक्रव्यम् (२) च्न्तधीा ॥ कथं
श्रद्धा । आ श्रद्धा [का० २.१.९०] टूति निर्देशात् (३) ॥ अरष्यधि-
कारात् प्रमितिः॥
ईेषिश्वन्थ्यासिवन्दिविदिकारितान्तेभ्यो ४) युः ॥ ८५॥
एभ्यो युभंवति ॥ ईष गतिदिसाद्नेषु । ईषणा ॥ खअन्यना ।
उपासना(५)। वन्दना ॥ त्रासिसखदचरितो वेत्तिः। वेदना ॥ का-
रणा (६) ॥ च्॒रादौ घट चलने घट्टना । भौवादिकस्य क्रेरन-
भिधानात् ॥
कीतीषिोः क्िश्च ॥ ४६ ॥
कीतेयतेरिषेञ्च(७) ज्रर्युञच भवति । कीत्तिः(२) । संकीतेना ॥
दष गतौ । दष आभीच््छे८९) वा । अचिष्टिः१०) । परीष्टिः ।
अन्वेषणा | प्य॑षणा ॥ दषु टूच्छायामिति सानुबन्धः११)। दृष्टिः॥
गेगाख्यायां वुञ् ॥ ४७॥
व्याधेराख्यायां धातोवंज् भवति । म्रवादिका(१२) । रच्छ
१ उपधा सका संस्था अन्तर । पृवो- ५ आसना ^.
० 0. ६ करणा 0.
२ अन्तरपूवाचच° 7.; अन्तरपृवा- ७ कीर्तैरषु दत्येतयोधालोः° 0.
च । ^. ८ संकीत्तिः ए.
३ वचनात् .; ज्ञापकात् 0. ९ आभीकणे ^. ४. 0.
% रैपिश्रान्ध्यसि° 0.; °सिवदिव- १० अन्वीष्टिः ^.
न्दिकारि° ¢.; (५ चेद्ना । ११ षानुबन्धः ^.; सानुबन्धत्वाद् #.
वन्दना ।). १२ प्रवाहिका 0.
का०४.५.६०.] कतः। ४९२
दिका । विचरचिका५॥ च्रप्यधिकारात् । शिरोऽदंनम्(२)। शि-
रोऽन्तिः॥
संज्ञायां च ॥ ७४॥
संज्ञायां च विषये2 धा तोर्वज् भवति । उद्यानपुष्याणि
भज्यन्ते४) यस्यां क्रीडायां सा । उद्यानपुष्यभच्िका क्रीडा ।
क्रीडायां नित्यसमास एव(५) । पुष्यभल्िका क्रीडेत्येवाथैव ती (६)
संज्ञा । एवं वारणपुष्यम्रचायिका(७)॥
पयेायाहेर्णेष॒ च ॥ ७९॥
एषु वतेमानाद्धातो वज् भवति । अरद्यभवतः शायिका ॥
अरति भवानिचतुभक्तिकाम् ॥ खणे । पायसभोजिकां मे घार-
यसि ॥ चकारादुत्पत्तौ च। दचभकिका(> म उदपादिनच
भवति । चिकोषा जिरीष म उत्पद्यते ॥ भावमाते च दूश्यते।
का नाम शायिका । ्न्येव्वधीयमानेषु। का नामासिका(९)।
श्न्येषु गच्छस्िति(१०) ॥
प्रप्नाख्यानयोर्ि् च वा ॥ ९०॥
म्रन्न आख्याने च गम्यमाने घधातोरिज् वृज् च भवति । वा-
१ वचर्चिका. £ करीडेत्येतावती 7.; पुष्यभञ्जिके-
२ शिरसोऽर्दनं 7. त्येताभवती 0.
३ संन्नाविषये ^.; ^.0.०. घातोः ७ वारणप्रचायिका क्रोडा ^.
४ भव्यन्ति ए. ८ दूसुभविकां 0.
५ क्रोडायामेव समासः ^.; 8.०. ९ कानाम शायिका ^.
क्रोडार्या. १० त्रजलत्सखिति ०. दति शायिका। ५.
४९४ कातन्त्र [का० ४.५.९२.
ग्रहणाद् यथाप्राप्तम् । कां त्वं कारिमकार्षीः कां कारिकां कां
कतिं कां क्रियां कां रुत्याम् । सर्वा कारिमकार्षं सर्वौ कारिकां
सवा कृतिं स्वी क्रियां सर्वा रत्याम् ॥
नञ्यन्याक्रोे% ॥ ९१॥
नज्युपपद १) च्राक्रोरे गम्यमाने धातोरनिर्भवति । अकर-
रिस्ते(२) दषल श्यात् । एवम् अजीवनिः ॥ नजीति ॐ किम् ।
ग्टतिस्ते टषल श्यात् ॥ संपदादिभ्यः किव॒भावे४) कारके चा-
न्यत्रापोति बह्लत्वात्५) । स एव संपत् । प्रतिपत् । विपत् ।
संपत्तिरित्यपि स्यात् । संपद्दिरारूतिगणो ऽयम् ॥ दकिभ्तिपो
घातोः खरूपे(६ऽयं ज्ञापकादेव सिद्धाः ॥ अकारः ककार द्त्यु-
णादिषु कारशब्देन वासमासः। यया । एवकारः चोंकारः।
चीत्कारः । शीत्कारः । स्फीत्कारः। स्फुत्कारः । वषर्कारः।
स्वादाकार द्रत्यादि७)॥ रादिफः । रेफ दत्यौणणादिकः॥
कृत्ययुटो ऽन्यचापि च ॥ ९२॥
रत्या युट् च(२) यस्मिन्नर्थे विददितास्ततो ऽन्यवापि च भव-
न्ति लच्यतः(९) । खानीयं चम् । दानीयो ब्राह्मणः । समा-
१ नजन्याक्रोओे ॥ नचुपपदे° ^. ६ इकिसतिपो धातुस्वङ्छपे ^. (?.
२ अकारिणित्ति ^. 1. 3, 108 ४.)
३ निति ^. ७ ओंकारः दकारः चोत्कारः वष-
४ 0. १११५ च्ियां. ट्कारः॥0.
५ ब्गलार्थवतवात् ^. ८ कत्ययुरो ^.
९ लतः ए. 0.; ००. ^.
का०४.१५.€५.] कतः । ४९१
वर्तनीयो गुरुः । म्रवचनीय उपाध्यायः । करणादिपु भवन्त्यमो ।
भव्यगेयप्रवचनोयो पस्यानोयजन्याख्ाव्यापात्याः) कर्तयेपि भव-
न्ति । रा ङ्पूवेयोः जुङ्पत्यो यणिति ॥ राजभिर्भुज्यन्ते । राज-
भोजनाः शालयः। राजाच्छादनानि(२) वासांसि । अवसे चनम् ।
श्रवश्रवणएम् (३) । दानम् । एते कर्मणि ॥ प्रस्कन्दनम् । प्रपतन-
मित्यपादाने ॥ ्रपिशन्दो ऽ वलां दति (४) ॥ शिवृषिव्वो-
दीँर्ध्च (५) वा । निष्टोवनं निष्ठेवनम् । निषोवणं निषेवणम् ॥ करो-
तीति कारणम् ॥
नपुंसके भावे क्तः ॥ ९३ ॥
नपुंसके भावे ऽयं क्तो (£ भवति । शयितम् । स्थितम् । भवता
कुतम् । ्राप्नमनेनेत्यविवक्ितकमेत्वात् । युटा वाधितो नपुंसके
क्रो यया स्यादिति वचनम् । वासरूपलाच्वेद्() घञजादयोऽपि
स्युरिति॥
युट् च ॥ ९४॥
नपुंसके भावे युट् च भवति । स्यानम् । गमनम् ॥
करणाधिकरणयोश्च ॥ ९५॥
करणेऽधिकरणे च युङ् भवति नपुंसके (८) । दू्रत्र्यनम् ।
१ ग्योपस्थापनीयं जन्या० 0. & °भावे क्तप्रत्ययो ^.
२ राजच्चछादरनानि ए. ७ वासख्ट्पत्वं चद् ^. ; वासख्ट्पला-
३ सरः अवश्रव्णं 0.; वणं 7. दितिचेत्४.
४ ए. ०. दूति; ^. ०. अच. स्च युट् च भवति।7.
५ शछिवुसियो र₹०॥.; एिवुषिवोर् ०४.
४९६ कातन्त्र [का०४.५.९ प.
पलाशशातनम् ॥ चरधिकरणे च। गोदोदनी घटो । शक्तुधानी
स्याली(१॥
पुंसि संज्ञायां घः ॥ ९६ ॥
करणाधिकरणयोः पुंसि संज्ञायां घो भवति सखरान्तात् ।
उर ग्चछाद्यतेऽनेनेति । उर च्छदः(२)॥ कुर्वन््यनेनेति करः । ष्टण-
न्त्यनेनेति शर:(२) ॥ ्रधिकरणेऽपि। लोयन्ते ऽस्मिन्निति लयः ।
निलीयन्ते ऽस्मिन्निति निलयः । विषिण्ठन्त्यस्मि्निति विषयः ॥
गोचरसंचरवहवबजव्यजक्रमापणनिगमाश्च ॥ ९७ ॥
एते घप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते। गावश्र न्त्यस्मिन्निति गो चरः।
म्रत्यासत्तिरुपल च्यते ॥ एवं संचरः । वदन्त्यनेनेति वदो ठषभस्य ।
ब्रजन््यस्मिन्निति नजः ॥ विपूर्वो ऽ ज(४) । व्यजन्यनेनेति व्यजः ।
क्रामन्त्यनेनेति क्रमः ॥ च्रापणायन्ते ऽनेनेति५) । आपणः ॥ नि-
गच्छन््यनेनेति(£) निगमः ॥ चकारात् । भजन्त्यसमिन्निति भगः ।
निकषन्त्यनेनेति निकषः(७)॥
अवे तृस्तरो धेज ॥ ९४॥
चव उपपदे तुस्तृभ्यां घञ् भवति । घापवाद्: ॥ च्रवतरन्तय-
१०.7.90. [1 विपूवौादजे 0.
२ उदश्व्छाव्यते° उदग्च्छदः ए. ५ आपणा यन्त्यनेनेति ^.
३ युणन्त्य° 7.; स्पुण्ठन्त्य° ^. 0.; ६ निगच्छन्त्यसित्िति 0.
श्रवः 0. ७ °अस्मित्तिति० ए.; निकाषः ^.
का? ४. ५. ९०९. क्तः। ४९७
नेनेति । अस्मिनिति वा । चरवतारः ॥ अवस्तृणन््नेनेति । ्रसि-
न्निति वा। श्रवस्तारः॥
व्यञ्ञनाच्च ॥ ९९ ॥
व्य्ननान्ता्च घापवादो घञ् भवति । लिख्यन्त्यनेनेति
क, ४ विक # ९ ,(१) के क { ॥ि
लेखः । विद न्त्यनेनेति वेदः) ॥ च्रपम्टजन्त्यनेनेति । अपामागंः।
स्वस्य दधता ॥ च्रा चर न्त्यनेनेति(र२। श्रा चारः॥ एवम् च्रावासः॥
चकारात् । अ्रध्यायः। न्यायः । उद्यावः संहारः । आआाघधारः।
च्राधायर दूति च॥
उदङ्कोऽनुदके ॥ १००॥
उद च्चतेषेज्युद ङ्क१ दति निपात्यते ऽनृदकविषये । ऊष्वे-
मञ्चन्यनेनेति । उदङ: । चुतोदङःः0४)॥ अनुदक इति किम् ।
उदकोदच्चनः। घे लविेषाद् युट् ५ ॥
जाटमानायः ॥ १०१॥
आनाय दूति निपात्यते जालं चेत् । श्रानीयन्तेऽनेनेति ।
आनायो मत्छानाम् ॥
श्राखन्यतेऽनेनेति। श्रा खनः। घो ऽपि दूश्यते । च्राखानः। घञजपि॥
१ विदः ४.; 0. ०. 7०" वेद्; ८० नीहारः आधारः आधायः^.;
उदङ्क 1० 8. 100. @1. 8९6 ००९8.
२ आचरन््यस्मित्तिति ४. ४ एवं घु ^.; ग. 0.
३ 1५5 2.; अध्यायः उच्चारः संहारः ५ चेवेऽवि० 0.; घुट् ^.
॥
४९ कातन्त्र [का० ४.५. ९०द्.
श्राखद्रत्यन्यतोऽपि चेति डः। करणेऽपि(१। आखरः च्राखनि-
कः । ्राखनिकवक(रद्रतिडरद्कद्कवका(रच्रौणादिका इति
ईषद्दुःसुषु कृच्छ्रा कृच्छरार्थेषु खल्य् ॥ १०२॥
रुच्छदुःखं दुसोऽ यंः(४)। अरुच्छ्रं खुखमितरयोरर्थः(५ ।
एषूपपदेषु रुच्छरारुच्छरार्थषु धातोः खल् भवति भावे कर्मणि च॥
ईषद् च्रनायासेन क्रियते । दैषत्करः कटो भवता ॥ दुःखेनाया-
सेन क्रियते (£) । दुष्करः ॥ सुखेनानायासेन क्रियते(७) । सुकरः ॥
छुच्छारुच्छरायेव्विति किम् । ईषल्ञभ्यं धनम् । रुपणान्मनागि-
त्ययैः(८ ॥
कतु कमेणोश्च भूकृजोः ॥ १०३॥
ईषदादिषूपपदेषु९) रुच्छरारुच्छार्यैषु कटेकर्मणो खच(१०)
रुजो: खल् भवति (११) । खानृबन्धवलात् कर्ठ॑कर्मणोरोवा-
नन्तयम् ॥ ईषदाव्छेन ग्यते । ईषदाच्छंभवं भवता । दुराच्धंभ-
वम् । खा व्ंभवम्॥ ईषद छः क्रियते। ईैषद्ाच्छंकरो भवान् (१२)।
दुराव्धेकरः । खाद्छंकरः ॥ यदेषदाव्ये एव खन् किंचित् क्रि-
१ ^. ०. करणे ऽपि। ६ दुःखेन क्रियते ^.
२ आखनिकरक7.; भआखनिकर^.; ७ सुखेन क्रियते ^. 0.
आलुनिकः 0. ८ छपणा [नां ऽण71.] मनागि° ^.
२ डवदकद्क्वका (?) 0.; न्दकर- ९ रषदादिषु 0.
का^४.; न. 0४. 1.3.125 ४१ १० कतृकर्मणोरूपपदयोः ^.
9 दुषोऽथैः ४.; ००. 4. ११ «^. ००० यथासंख्यं.
५ °दतरयोरिति 8.; सुखमिति त- १२ "करोति भवान् ^.
योरिति ^.
का० ४. ५. ९०६.] सतः । ४९९
यते तदा न भवति । करोतेरिदग्डतम्रादुभावाथैलात् ॥ यथा-
संख्याट् ईैषदाच्छो ऽनुश्यत दूत्य (१ न भवति ॥
सद्यो य्वट्रिद्रातेः(२ ॥ १०४ ॥
ईषदादिषु रुच्छ्रारुच्क्राथैषूुपपदेष्वाकारान्तेभ्यो युभवति।
अदरिद्रातेःर) । ईषत्पानः । सुपानः । दुष्पानः४) ॥ चरदरि-
द्भातेरिति किम् । ईषदट्रिद्रः॥
्णसूयुधिदृश््धुषिमुषां वा ५) ॥ १०५॥
ईषदादिषूपपदेषु रुच्छारच्करार्यष्वेषां युभ॑वति वा । ईष-
च्छासनः। ईषच्छासः ॥ दुःशासनः । दुःशासः ॥ सुशासनः।
सुशासः॥ ईैषद्योधनः । ईषद्योधः॥ दुर्योधनः। दुर्योधः ॥ खयो-
धनः। सुयोधः ॥ ईषद् शंनः । ईषद भः ॥ दुदंशेनः। दुद ॥
खदर्थनः। सुदर्थः॥ ईषद्धर्षणः। रूषद्धषः ॥ दुधेषणएः । दुरधषः ॥
खुध्षणः । सुधर्षः ॥ ईषन््र्षणः । ईषन्मर्षः ॥ दुर्मषेएः । दुर्मषः ॥
सुमषेणः । सुमे: ॥ वाग्रहणात् स्यधिकारात्रेषु(& न वास-
सूपविधिरिति॥
इच्छार्थेष्वेककनैकेषु तुम् ॥ १०६ ॥
इच्छार्थेषु घाटुव्वेककद्व केषुपपदे षु (७) धातो स्तमेव भवति ।
१ अनुभूयाति इत्य° ^.; अनु इत्य 8. ४ दुष्याणः ए.
२ यु[रन"ः०१) ००५] द्रिद्रातेः ५ धृषिमृजां वा ^.
` ^. ©. £ 4.
३ नतु द्रि० 8. ०० ००. उपपदेषु. ७ ^. 0. ००. धातुषु.
४२० कातन्त्र [का०४.५. ९०८.
नतु बुणतुमौ (१) क्रियायां क्रियायामिति [का० ४. ४. ६<]।
च्छति भोक्तुम् । भोज कामयते॥ एककटटकेष्विति किम् । भिन्न-
कटकेषु विधिम श्छत् । रान्नो भोजनमिच्छति । दच्छन् करो-
तोत्यपि स्यात् ॥ द् च्छार्यविति किम् । पाचको ब्रजति ॥
कालसमयवेखाशक्तयर्थेषु च ॥ १०७॥
एषूपो चारिषुपपदेषु(र) धातोस्तुमेव भवति ॥ कालो भो-
कतुम् । भोक्तु कालः। समयो भोक्तुम् । वेला भोक्तुम् । समर्थो
भोक्तुम् । भोक्तुं शक्तः । अभूर्भोक्तुम् । पापो भोक्तुम् । अलं
भोक्तुम् ॥ भवतेरेव तादर्य॑स्य प्रतीयमानलात् । यथा भोक्तु
मनः । गन्तुकामः । ग्रो रोचम् । इषं चकतुः । योद्धु धनुः ।
वक्तु जडः ॥ उच्चारणं तु वक्तुरायत्तमिति()॥ तथा शत्वथौत् (४)।
शक्रोति भोक्तुम् । पारयति भोक्तुम् । ष्णोति भोक्तुम् । जाना-
तिभोक्ुम् । म्लायति(५ भोक्तुम् । घटते भोक्तुम् । त्रारभते भो-
क्रम् । श्रालभते भोक्तुम् । अक्रमते भो क्तम्। उत्सहते भो कतुम् । अर
ति भोक्तुम् । रस्ति भोक्तुम् । विद्यते भोक्तुम् । कियायां क्रियायौ-
यामिति तुम् (£) सिद्ध एव । वुणषप्यभिघानाद् द्रष्टव्यः ॥
हेतो तुच ॥ १०४॥
श्रदत्यथविगष्टाद्धातोस्तृज् भवति । कन्यायाः खल भ-
१नतुवृणक्रि०7.0.; वुनतुमौ4. ४ शक्यधादेव 0.; शक्तयर्थत्वात् ए.
२ एषूपपदेष ^.; एष॒ उपोच्चारिप- ५ ग्लायते 0.
दषु 0. £ ^. ०. क्रियायां ०० तुम.
३ प्रयोक्तरायत्तमिति ^.
का० ४.५. १९०. कतः । ४२२
वान् वोढा ॥ अध्येता खलु भवाज्णास्तरस्य । प्रयोगतञ्येति ॥
शरदं शक्तौ च१ सप्तमो सा बाधिका यया स्यादिति वचनम्(२)।
भवान् खलु कन्यामुददेत (३) । रदः शक्त दत्य य॑ः(४) ॥
कि च कृत्याः(५) ॥ १०९॥
शकनं शक् । शक्चयेविशिष्टाद दत्य्थविशिष्टाच धातोः रत्या
भवन्ति । भवता खलु कन्या वोढव्या । वहनीया । वाद्या । उद्ये-
तेति च ॥
भरेष्यातिसगप्राप्रकाटेषु (9) ॥ ११०॥
्रे्यादिषु गम्यमानेषु धातोः रत्या(८) भवन्ति । प्रेषितस्तवं
भवता ग्रामो गन्तव्यः । गमनीयः । गम्यः ॥ अरतिसर्गो ऽ नुमतिः ।
गुरुणानुज्ञातस्तवं भवता कटः(९) कतव्य: । करणोयः । कार्यः ।
कत्य: ॥ प्राप्तस्ते कालः कटकरणे कतंव्यः । करणोयः 1 कत्य: ।
कार्यः(१०) कटो भवता ॥ ऊर्व मुद्धतात् कट(११) कर्तव्य इत्यपि
वक्तव्यम् ॥ त्रेवयादिषु पञ्चमोसप्तम्युक्ता(१२ सखा बाधिका स्यादि-
ति ५२) वचनम् ॥
१ अरेतौ शक्तौ च ^. ए. ८ छत्यप्रत्यया ए.; 0. ००. गम्य-
२ 8. ०. यथा. मानेषु.
३ कन्याम्वहेत् ४. ९ गुरूणां न न्नातस्त्वं °कटं 0.
४. अर्हते: शक्तिरित्यथैः ^. १० ०. ०. ० करणीयः.
५ छत, भण. चाड 806म. ११ र्ष्वः मुद्धत्तात् भवता कटः 9.;
६ खद्टिति च ^. (०४०१०५६ ¶४.). करं 0.
७ ्रष्यासर्गप्रा्निकालेषु ^.; धरैष्य- १२ सप्तमी पञचम्युक्ता 0.
तिसर्ग° 0.; प्रिषा० 7". ७.; प्रेष्या १३ यथा स्वादिति ४.
(०८।०.८००. त्रैष्या ०) ©.
४२२ कातन्त्र [का० ४. ५. ९९३.
सावश्यकाधमणेयोणिन् ॥ १११॥
अवश्यं भावे गम्यमानेऽधमणे च कतरि धातोर्णिन् भवति।
अवश्व्रे दायी। च्रवग्दं कारी ॥ च्रघमे च। शतं द्ायी। सदं
दायी दायीमे शतं भवान् ॥
तिक्कृतौ संज्ञायामाशिषि १) ॥ ११२ ॥
्राशीरविंषये संज्ञायां गम्यमानायां घातोस्तिक्रूतौ भवतः।
तनृतात् । तन्तिः(२) ॥ देवाचेनं देयात् । देवदत्तः । एवं यज्ञ-
दन्तः ॥ वीरो भूयादिति वीर मूतिः। भिचभूतिः(४)। अभ्रिरस्य
भूयादित्य्चिभूतिः(५॥ संज्ञाशब्दा यथाकथंचिद् बयुत्पायाः (६ ॥
धातुसंबन्धे प्रत्ययाः ॥ ११३॥
धातथीनां संबन्धे विशेषणएविशेग्यभावलकच्े खं कालं त्यक्ता
विशेष्यस्य धात्वर्थस्य काले रुत्ंज्ञकाः प्रत्ययाः साधवो भवन्ति न
तुत्यादयः साध्यविहितवात्॥ चं विदं सुखाथमेव ॥ ्रभिष्टो-
मयाजी पु्ोऽस्य(७) जनिता । अचिष्टोमयाजोति शते रएिनिः।
जनितेत्यनेन संबन्धे भविव्यति साधुभवति(८)। एवं छतः कटुः शो
भविता। भावि कूत्यमासोत्। भविव्यति विदितो रिनिर्भूतेसिद्धः॥
१ ©. ०११5 च. ५ 0. ०१७ देवभूतिः.
२ ^. ०००5 वध्यात् हन्तिः 1 ए. सनु- & °एते यथा० 0.; यन्नाशब्दलात्
तात् सन्तिः. यथा° ब्युत्पद्याः ए.
३ ^. ०". देवदत्तिः ग्यन्नदत्तिः. ७ 2. ००. (ण्ण धात्वर्थस्य काले.
४ वोरभूः० । 2.; वीरिभूः° 0.; ८ °अनेन इति संबन्धे भविष्यति
मिचभूः ए. 0.5 ००. 4. काले साधुभवति 0.
का० ४.६. २.] कतः । ४२२
प्रकरणात् कतो लब्धाः । प्रत्यययदणं सामान्यायेम् ॥ गोमा-
नासीत् । गोमान् भवितेति । गोमानिति वतंमाने मन्तुः) ।
सीदित्यनेन संवन्धेऽ तोते सिद्धः । भवितेत्यनेन भविव्यतीति ॥
॥ इति दौर्गसिंद्यां दत्तौ छत्छु पञ्चमः पादः समाप्तः ॥
अरंखल्वोः प्रतिषेधयोः क्ता वा ॥१॥
अलंखलु शब्दयोः प्रतिषेधायेयोरूपपदयोधातोः क्रा भव-
तिवा। च्रलं छत्वा । खलु छला(२)॥ अलं भोजनेन । खलु भोज-
नेन ॥ ्रलंखल्वोरिति किम् । मा कार्षीः ॥ प्रतिकेधार्थयोरिति
किम् । अलंकारो निष्कस्य । खलुदानं कन्यायाः । निखयेऽ च
खलु शब्दः ॥
मेडःः(२ ॥ २॥
मयतेः क्रा भवति वा । अपूवेकालार्यं(४) वक्तव्यम् । अ्रप-
माय । श्रपमित्य याचते। यपीववं नेय्यते। न याचेः क्रा। श्रभि-
धानाच(५) । श्रपमातुं याचते। यावचिलापमयते॥
एककतेकयोः पूवैकाठे ॥ ३॥
एककढकयोधौाल्यो मेष्ये यः पूवंक्रियाकालस्तस्मिन् वर्त-
१ ^. गण. 7० गोमानिति. [1 पर्वकालार्धं ४.
२ अर्लरुत्य खलुरुत्य ^. ५ अनमिधानाच ए.
३ 7९ (0, ००, पह 90178.
४९४ कातन्त्र [का० ४.६. ५.
मानाद्धातोः क्रा भवति । शक्तिशक्रिमतोरभेदविवचेककठं-
कता । गुक्रा व्रजति । दिवचनस्यातन्तवात् परापेचया वा ।
भुक्ता पौला रजति ॥ एककटटेकयोरिति किम् । भुक्तवति गुरौ
शिष्यो रजति ॥ पूवेकाल द्रति किम् । पचति च पठति च॥
कथम् श्रचिणी^ निमील्य हसति । मुखं व्यादाय खपिति । सुह्-
तादिकालस्य विवकितलात् ॥ कथं षतं दृष्टा दुःखं भवति । भियं
दृष्टा सुखं स्यात्(२)। भिन्नकट्टेकत्वाचिन्त्यमेतत् ॥
परावरयोगे च ॥४॥
परस्यावरेण योगेऽवरस्य च परेण योगेसखतिधातोः क्रा
भवति । अप्राप्य नदीं पवतः । परनदौीयोगेनावरदेशस्यः पर्वतो
विशिग्यते ॥ अतिक्रम्य पर्वतं नदी । ्रवरपर्वतयोगेन(2 परदे-
शस्था नदी विशिव्यते॥ भवतेः सवच संभवादेककर्ठकता पूवेका-
लता च दुःखम्रतिपत्तिगम्येति(४) वचनम् ॥
णम् चाभीषटण्ये बिश्च पटम् ॥५॥
एककढंकयोधोावर्थयोः पूर्वकाले वतंमानाद्धातो णम् भव-
ति क्का चाभीच्ये पदं च दिभवति। भोजं भोजं ब्रजति । भका
गुक्ता व्रजति ॥ दिख पदमिति उखा्मेवेदम् ॥ लुनीहि लुनी-
चीति लोकतो दशनात् ॥ यदयं भुङ्के ततो ब्रजति । यच्छब्द
स
१ अत्तणी ए. ३ ए. ०. 6" सति घातोः चा.
२ भवति । भिन्नकनुला० ४. ४ इुःखमप्रतिगन्येति ४.
का०४.६.८.] ङतः । ४२१४
योगे ततःशब्देन क्रमस्याभिघानात् त्का न भवति । अभोच्ण्वा-
भावाच्च एम् नस्यात् ॥ यदयं पुनः पुनभ ततो ब्रजति। पुनः-
पुनः शब्देना भोचण्छस्याभिधानात् ॥ यदयं भुङ्खा गच्छति ततो
ऽधघीत दूति भोजनगमनयोः क्रमे त्वा । गमनाभ्ययनयोस्तु क्रमस्व
ततःशब्देनाभिधानात्(१ ॥
विभाषायेप्रथमपूरवेषु(२ ॥ £ ॥
एषुपपदेषु विभाषा (रधा तोर्णम् भवति । श्रये भोजं ब्रजति।
श्रये भुत्का ब्रजति । प्रथमं भोजं ब्रजति । प्रथमं मुत्का ब्रजति । पूव
भोजं व्रजति । पुर्वे सुत्वा रजति ॥ पूर्वं (४ भुङ्के ततो व्रजतीति ततः-
शब्देन क्रमस्याभिधानात् ॥
कमेणयाक्रोशे कुजः खमिञ् ॥ 9 ॥
कमेण्छुपपदे कुजः खमिञ् भवति । आ्राक्रोशे गम्यमाने ।
चौर॑ंकारमाक्रोशएति । करोतिरिदोचारणे। आक्रोशेन क्रिय-
यैव(५) कम ॥ श्राक्रोश दति किम् । साधु रा स्तौति ॥ खान्-
बन्धो मागमायैः॥
स्वादौ च॥४॥
खाद्य खादुः। तस्मिन्तुपपदे कज: खमिञ् भवति । खा-
१ ततः नाभिधानात् ए. ४ यव्ययं पूर्व ^.
२ ©. ०१.६1५ 8070 (5९ ४५५४.८05). ५ आक्रोशक्रियाया एव ^. (णा.
३ विभाषया 8. 123 क्रिययैव).
४२९ कातन्ते [का०४. ६. ९९.
दकार भुङ्के । संपन्नंकारः भङ्धे। लवणंकारं भुङ्ख ॥ खाद्ाविति
किम् । रूपमिद मदीचान्ततां गमयति । तेन खादूरुत्य खादीं
रुचा भुङ्के यवागूम् ॥
ऋन्यथेवंकथमित्थंसु सिचाप्रयोगश्चेत्(१) ॥ ९॥
एषूपपदेषु कुजः खमिञ् भवति सिद्धाभ्रयो गखेत् करोति-
वतंते । यस्मादन्ययादयः शब्दाः ्रकारमाचक्तते। उक्तेव्वपि भर
योगाविभौवायेति करोतिः प्रयुच्यते। अन्यथाकारं भुद्धे। एवंकारं
भद्धं। कथंकारं सुङ्क। इत्यकार भुङ्के॥ सिद्धाम्रयोगखेदिति किम्।
अन्यथा कुवा शिरो गङ्ख ॥
यथात्तथयोरसूयाप्रतिवचने१) ॥ १०॥
ओोस्येत्वं खलात् [श्रा २.९.२०] । ्रर्धया ऽमा तदर्धं
मतिवचनम् । यथातययोः कुजः खमिञ् भवति । अरद्धयाभति-
वचने गम्यमाने । सिद्धाप्रयोगस्ेत् करोतिर्भवति। यथाकारमरं
भोच्ये तथाकारमद्ं भोच्छे किं तवानेन ॥ अरखयापरतिवचन
दरति किम् । यया छतां भोच्छे । तथा छतां शिरो भोच्ये किं
तवानेन ॥
दष्टे णम् साकल्ये ॥ ११॥
साकल्यविशिष्टे कम्पे दृशो एम् भवति । कन्यादर्भं
१ ४द7६, ०0 50६70 8 19 लाम,
का० ४. €. ९५.] कतः । ४२७
वरयति । यां यां कन्यां पश्यति तां सर्वा वरयतोत्ययैः ॥ विदे-
वक्तव्यम् । त्राद्यणवेदं भोजयति । यं यं ब्राह्मणं जानाति लभते
विचारयति तं सर्व भोजयतीत्य्थः(२) ॥ साकच्य इति किम् ।
कंचिद् ब्राह्मणं दूष्धा भोजयति॥
यावति विन्दजीवोः ॥ १२॥
यावदित्यनिदिंष्टा्थैवाचो । यावदित्युपपदे विन्दतेर्जीवतेख
एम् भवति । यावद्धेदं गुद्धे । यावद् यावन्तं वा लभते तावत्
तावन्तं वा भुङ्क इत्यथः ॥ यावव्जीवमधीते । यावज्जीवति ताव-
दधीत दत्यथंः॥
चमेदिर्योः पूरेः ॥ १३॥
प्रिरिनन्त एव सकर्मकः । चर्मोदरयोः कर्मणोरुपपदयोः
पूरयतेणंम् भवति । चमेपूरं ददाति। उदरपूरं भुङ्धे॥
वषेप्रमाख ऊरोपश्च वा ॥ १४॥
कमेषणुपपदे पूर यतेणम् भवति वधेम्रमाणे गम्यमाने । पूर-
यतेषलोपख वा । गोष्पदपूरं दष्टो देवः । गोष्यदमंद्ष्टो
देवः॥
चेखार्थे क्रोपेः ॥ १५॥
चेला करम्ुपपदे क्रो पयतेणेम् भवति । वषप्रमाणे गम्य-
१ तांतांसधीाए. ३ विन्दजीवयोः ^.
२ तंतं भोल ^. ४ 8. ००, (णण गोप्पदपरं.
४२ कातन्ते [का० ४.६.१९९.
माने । चेलक्रोपं दष्टो देवः। वस्तक्रोपं ष्टो देवः । वसखनक्तोपं
ष्टो देवः१॥
निमूलसमूलयोः कषः८२) ॥ १६ ॥
निमूलसमूलयोः कर्मणोरुपपदयोः कषते्णम् भवति । नि-
मूलकाषं कषति(२। समूलकाषं कषति । निमूलं समूलं कषती-
त्यं ;(२)॥
मुष्कचूणेरु्ेषु पिषः(२ ॥ १७॥
एषु क्मखपपदेषु पिषोणंम् भवति । श्ष्कपेषं पिनष्टि ।
चूणंपेषं पिनष्टि । रुपेषं पिनष्टि । प्रष्कं पिनष्टोत्य्ैः ॥
जीवे सहः ॥ १४॥
जीवे कमंष्युपपदे यदेणंम् भवति । जीवयां गाति । जीवं
णृह्ातोत्य्यंः ॥
खकृते कृजः(४) ॥ १९॥
, श्रते क्मण्ुपपदे रुजो एम् भवति । श्ररतकार करोति।
श्ररुत(५ करोतीत्ययः ॥
१ एफल्ला 15 ०० 16 @ामत्, 19 ३ °सच्मेषु पिषः ५.
56118 {116 50६78 गाचपुरुषयोः , ¢ 1० @0ोह्, 5017195 19 ०7 20 धार
शस्तः । 5९९ ००१९३. 9 $्ाधाा8 ०० 18; समूलाछ-
२ 00. पणण्णडाण्णः कश्ः° कारुं क- तयोर्ेनठजोरिति वक्तव्यम्
शति, ५ प्रकतं 8.
का०४.६.२२.] ङतः । ४२९
समले हन्तेः) ॥ २०॥
खमले कमण्यपपदे न्तेणंम् भवति । खमलघातं दन्ति ।
खमुलं दन्तीत्य्थः(२) ॥
करणे) ॥ २१॥
करणएवाचिन्युपपदे दन्तेणंम् भवति २ । पादघातं गमिं
दन्ति। पादेन दन्तोत्ययः ॥ मुष्टिघातं चौरं दन्ति। मृष्टिना चौरं
दन्तीत्यथः(४) ॥ परमपि दिंसाथाच्चैककमेकादिति वचनं बाधते
करणस्य व्यक्तिलात् ॥
हस्तार्थे पह वतिवृताम् ॥ २२॥
दस्ता करए उपपद् एषां एम् भवति । दस्तेन गर्ाति ।
दस्तयाद्ं गक्ताति॥ एवं करयाद८५) गृक्ताति ॥ दस्तेन वर्तयति ।
५ क + वर्तं
इस्तवतं वतंयति ॥ दस्तेन वतते । दस्तवर्ते वर्त॑ते ॥
स्वार्थे पषः ॥ २३॥
सखान्यात्मात्मीयज्ञातिवित्तानि(£ । खाभिधेयेषु कर णेषृप-
पदेषु पुषो (७) णम् भवति । खेन पोषति (र) पुव्यति पुष्णाति वा
खपोषं पोषति । एवम् श्रात्मपोषम् । आत्मीयपोषम् । गो-
१ 8९९ ००६९ 4 ०० [1९८९1४४ एणह९, ५ करणग्राहं ^.; कारयाहं ए.
२ 8. ०11. ९0४५ 20 ९०१ 21 (० भवति. ६ स्वान्यात्मीयन्ताति° ५.
2 हन्तेः करणे ¢. ७ स्वाभिधेये करणे पृषो ४
8 7. गण. {70४ मुष्टिना 5 = पोषयति.
४९० कातन्ते [का० ४. ६. २७.
पोषम् । मदिषीपोषम् । पिदपोषम् । माद पोषम् । वित्तपो-
षम् । रेपोषम् ॥
सहने पिषः ॥ २४॥
्िद्यते सिच्यते ऽनेनेति ्ेहनमुद कादि (२ । खेदवाचिनि
करए उपपदे पिषो एम् भवति । उदकेन पिनष्टि । उदपेषं पि-
नष्टि । एवं तैलपेषम् । चृतपेषम् ॥ उदकस्योदः पेषवासवाइन-
धिषु च निपात्यते॥
बन्धो ऽधिकरणे ॥ २५॥
श्रधिकरणे नाम््युपपदे बभ्रातेणंम् भवति । चक्रे बद्धः. ।
चक्रबन्धं बद्धः । गृ्तिबन्धं बद्धः । ₹दस्तवन्धं बद्धः ॥
संज्ञायां च (2 ॥ २६॥
अधिकरणेऽनधिकरणे चोपपदे बभरातेणंम् भवति संज्ञायां
गम्यमानायाम् । क्रौञ्चे क्रौञ्चेन वा बद्धः। कौञ्चबन्धं बद्धः ॥
एवं मयूरिकाबन्धम् । श्रहालिकाबन्धम् ॥ बन्धविशेषाणामियं
संज्ञा ॥
कर्बोजीवपुरुषयोनेशिवहिभ्याम् ॥ २७॥
जीवपुरुषयोः कर्चोरुपपद योन॑शिवदहिभ्यां एम् भवति यथा-
१ 1० लाप, पऽ 50० 15 १६१८1८४ ३ ० लोप, धह अठ 15 एववा
०० 91. ०४ 25.
२ सेहमुद कादि ^.
का० ४.६.२९ .] कतः। ४२९
संख्यम् । जीवनाशं नष्टः । जीवो नष्ट इत्यथः ॥ पुरूषवादं वदति ।
पुरूषो वदतोत्यथैः ॥ कर्चोरिति किम् । जवेन नष्टः । पुरूषे-
णोढः॥
ऊर्ध्व मुषिपूरोः ॥ २४॥
ऊर्वं कटवाचिन्युपपदे प्ररषेः पूरोख एम् भवति । ऊर्व शोषं
्रष्कः । ऊष्वंपूरं पूणः । ऊष्वैः सनित्ययः ॥
्न्ययाकारं भृङ्ग इत्यादिषु किमर्थं एमो विधानम् । व्यावाद्
दितीया भविव्यति। यथा । ्रोदनपाकं ेते॥ य्रदेनं चजिति कतं-
व्यमेव ॥ गोष्पदं प्रातीति गोष्यदप्रमिति क्रियाविशेषणएत्वात् ।
तद युक्तम् । तरां तमां चेव्यते ऽ व्ययतात् पूवेकालो ऽपि यथाभि-
धानं मरतिपाद्य एव । `तथा च विकल्पाधिकार क्रापि डश्यते।
श्रन्ययाकारं भुज्यत श्रोदन दूति दितीया नस्यात् । यथा।
ओ्रोदनः पत्वा रुज्यते । छदव्ययो दि भावेऽ भिधानात् प्रधान-
शल्यभिधाने गुणशक्तिरविहितवत् म्रकाशते॥
कमणि चोपमाने ॥ २९॥
कर्तरि कमैणि(२ चो पमानवाचिन्युपपदे धातोणम् भवति।
चुडक द्रव नष्टः । चूडकनाग्रं नष्टः ॥ कमणि च । खुवणमिव नि-
दितम् । खुवणनिधायं निदितम् 1 श्रोदनपाचं पक्रः ॥ उपमान
द्रति किम् । चडको नष्टः । वणं निदितम् ॥
१ प्रतीति ^. २ कतुकर्मणि ^.
४२२ कातन्त्र [का० ४.६. २.
कषादिषु तैरेवानुप्रयोगः ॥ ३०॥
कषादि षु१ एमो विषयग्छतेषु तरेव कषादिभिरनुप्रयोगः
कर्तव्यो नान्यैरिति । अनुप्रयोग पूवंकालतामभिदधात्येव ।
निमूलकाषं कषति ॥ कषादिष्विति किम् । चेलक्रोपं ट्टो देवः॥
तुतीयायामुपर्दशेः ॥ ३१॥
दतीयान्त उपपद उपपूवाद् दन्णेणम् भवति । मूलकेनो -
पदशं भुङ्के। मूलकादिकरएतया भुजिना युक्रमप्युपदंशिना या-
प्तमित्युपपद् स्वात् । वाधिकाराद् मूलकेनोपदश्य भुङ्के॥ ठती-
यायामिति किम् । मूलकमुपदग्य भुङ्के ॥
हिंसाथेोच्चैककमेकात् ॥ ३२॥
दतीयान्त उपपदे दिंसाथोद्धातोरनुप्रयोगेण समानकम
काम् भवति । दण्डनोपघातं दण्डोपघातं गाः कलयति ॥
एककम॑कादिति किम् । दण्डनादत्य भूमिं गोपालको गाः सा-
दयति॥
सप्नम्यां च प्रमाणासच्योः ॥ ३३ ॥
दतीयान्ते सभ्नम्यन्ते चोपपदे धातोणंम् भवति प्रमाणे गम्य-
माने प्रत्यासन्तौ च । संबन्धाविवत्तायां न यथासंख्यम् । द्य ङ्गले-
नो त्कषेम् । द्य ङ्गल उत्करम् । द्या ङ्गलो त्कषं गण्डिकां (२ द्िन-
त्ति ॥ कशेयादम् । केशेषु याम् । के शयां युध्यन्ते ॥
१ कशादिपु* ©, (पष््णण्डण्ण्य च्). २ प्राप ^. 7. दष्डिकां ©0.;
ण्िकां २५१. §01\.
का ४. ई. ₹२७.] छतः । रर्
उपपीडरूधकषेच्च ॥ ३४ ॥
द तोयान्त सक्तम्यन्ते चो पपद उपयपूवैभ्य एभ्यो एम् भवति ।
पाञ्चीभ्ामुपपोडं। पा्युयोरुपपीडं । पार्योपपीडं शेते ॥ ब्रजेनो-
परोधं। त्रज उपरोधं । त्रजोपरोधं गाः सादयति) ॥ पाणि-
नोपकषं । पाणावुपकषं । पाण्युपकषं धाना भच्यति ॥
पादाने परीप्सायाम् ॥ ३५॥
परि समन्तादाप्रुमिच्छा परीप्सा लरोत्य्यः । अपादान
उपपदे धातोणंम् भवति परोष्ायां गम्यमानायाम् । शय्याया
उत्यायं । शय्योत्थायं धावति ॥ रन्नादुपकरषं। रन्नोपकर्षं पयः
पिवति ॥ परीष्छायामिति किम् । च्रासनादुत्याय गच्छति ॥
ितीयायां च ॥ ३६॥
दितीयान्ते चोपपदे धातोंम् भवति परीष्छायां गम्बमा-
नायाम् । लोष्टं याहं । लोष्ट्ादं(२) युध्यन्ते । एवं नाम त्वरन्ते
येनायुधमपि(२ नाद्भि यन्ते ॥
स्वाद्धःऽधुवे ॥ 39 ॥
स्वमङ्गं खाकङ्गम् । स्वाङ्गसं ज्ञके ऽपध्रुवे दितीयान्त उपपदे धा-
तो्म् भवति । भुवौ (४) विक्तेपं । भूूविेपं ज्यति ॥ अिएी
१ सदयति ए.; स्थापयति ©. मपि ^.; एवं नाम योजारस्स्व-
२ लोप्र॑ं" लोर ^; लोष्टानिया- रन्ते यद्ायुधमपि नाद्धियन्त
ष्टं” 8. ©
३ एव एवं नाम स्वरावन्त श्रायुध- ४ भुवो 8.
28
४२४ कातन्त्र [का०४. ६.२८.
काणं । च्रिकाणं हसति ॥ श्रप्रुव दति किम् । उस्िप्य शिरः
कथयति ॥ यसिन्नङ्गे छिन्ने प्राणी न चियते तदभरुवम् ॥
परिक्रिश्यमाने च ५) ॥ ३४॥
परि समन्तात् क्ि्यमाने खाङ्के च दितीयान्त उपपदे घा-
` तोणम् भवति । उरांसि?) प्रतिपेषं । उरःप्रतिपेषं युध्यन्ते ।
रत्छरमुरः पीडयित्वा युध्यन्त त्यर्थः ॥
विश्पि्तिपदिस्कन्दां व्यामानासेव्यमानयोः१॥ ३९॥
व्याष्यमान आसेयमाने चर) दितीयान्त उपपद् एभ्यो धा-
तुभ्यो एम् भवति ॥ श्रुतवाद् विश्वादिक्रियाभिः साकल्येन द्र
व्याएमेव संबन्धो व्या्िरीष्छा । श्रतो द्वयस्य दिव॑चनम् ॥
श्रासेवा तात्पयम् आभीच्प्यं तच क्रियाया एवेति ॥ विश्वादीनां
एमन्तानां दिवेचनं भवति । गें गेदमनुप्रवेश मास्ते । गेदमनुप्र-
वेशमनुम्वेशमास्ते ॥ गेदं गेदमनुप्रपातमास्ते । गेदमनुप्रपातमनु-
प्रपातमास्ते॥ गेदं गेदमनुप्पादमास्ते । गेदमनुम्रपाद मनुप्रपाद-
मास्ते ॥ गेहं गेदमवस्कन्द मास्ते । गेह मवस्कन्द मवस्कन्द माले ॥
समास एव वीप्ाभीरण्याथ॑मनिधत्ते४) शब्द शक्तिवात् । गेदान्-
वेशम् । गेहानुप्रपातम् । गेदानुप्रपादम् । गेदावस्कन्दमास्त
१ 1० 00९ (पत. 5८९5 38 ५० 39 ३ व्याप्यमाने च गम्यमाने ए.
87८ ४६1८8 {० 37. ४ °भीत्त्णार्थमाचष्टे ए.
२ उरसि 4.
का० ४. ६. ४२.] कतः} ४२१
दति ॥ व्याप्यमानासेव्यमानयोरिति किम् । गेदमनुप्रविण्य भुङ्ध॥
आभीच्प्छे एम् सिद्ध एव । उपपद समाखविभाषा्थेमिदम् ॥
तृष्यस्वोः१ क्रियान्तरे कालेषु ॥ ४०॥
कालेषु दितीयान्तेषूपपदेषु क्रियान्तरे गम्यमाने टव्यस्वो-
णम् भवति । इयं तष॑ । द्यदतर्ष गाः पाययति ॥ इदमभ्यासं ।
दइ्दाभ्यासं गाः पाययति । श्रय यत्पानं यच्च द्रे ऽ तीते भवि-
व्यति तन्मध्यपातिना तषंणेनाभ्यसनेन(२) च गवां पानक्रिया व्यव-
धीयते ॥ दव्यस्ोरिति किम् । ब्रदमुपोग्य मुद्ध ॥ क्रियान्तर दति
किम् । ्रदरभ्यस्येषुन् गत;२) । अरभ्यसनेनेषवः काला ञ्च(४) व्या-
प्यन्ते न गतिर्व्यवधीयते ॥ कालेष्िति किम् । योजनमभ्यस्य गाः
पाययति ॥ क्रिया यदणं सुखार्थम् ॥
नाम्यादिश्ियरोः ॥ ४१॥
नान्िखरूपे द्वितीयान्त उपपद् च्रादि रर्यदख एम् भवति।
नामान्यादेगशं । नामादेशंददाति॥ नामानि ५) यादम् । नाम-
ग्रादमाङ्यति॥
कुजो ऽव्यये ऽयये्टाख्याने क्रा च ॥ ४२॥
यथेष्टमिति वोष्पायामव्ययोभावः । च्रव्यय उपपदे छो
१ तुष्वस्वोः ८1. 8 कालच ^.
२ तर्घेणाभ्यखनेन ^. ५ नामनि ४.
३ °अभ्यस्येन् गतः ^.
४२९ कातन्त् [का०४. ६.४१.
एम् भवति त्वा च । अययेष्टाख्याने गम्यमाने । ब्राद्यणए पुचस्ते
जातः । नोचेःकारम् । नोचेःकुत्य । नोचे: छवाच्टे । उद्चैनाम
प्रियमास्येयम् ॥ ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणो । किं तर टषच्यचधैः-
कारम् । उच्चैःकत्य । उद्वैः छवाचष्टे। नीचेनामाप्ियमास्ये-
यम् ॥ अययेष्टाख्यान दति किम् । ब्राह्मण पुरस्ते जातः । उच्चैः
कत्वा चष्टे ॥ समासविकल्पां त्कवायदणएम् ॥
तियेच्यपवर्गे(° ॥ ४३॥
तियेक् शब्द उपपदे कञो एम् भवति त्वा च । रपव गम्य-
माने । तिर्य॑क्ारं । ति्यक्ुत्य । तियक्कुतवा गतः । परिख्माप्य(२)
गत इत्यथैः ॥ अपवगं दूति किम् । तिर्यक्ता काष्ठं गतः२) ॥
स्वाद्धेः तसि ॥ ४४॥
स्वा ङ्गसंज्ञके(४) तमूप्रत्ययान्त उपपदे कजो णम् भवति ।
सुखतःकारम् । सखुखतःकत्य । खुखतः कलास्ते ॥ खाङ्ग दति
किम् । स॑त: छवा गतः । जरव्ययाधिकारान्ुखे तस्यतीति मुखतः
कृत्वा गत दति॥
भुवस्नूष्णीमि च ॥ ४५॥
ख्वाङ्गे तसूप्रत्ययान्ते द्वष्लीम्शब्दे चोपपदे सुवो धातोणंम्
१ 1" (©). पड ऽत 18 ६ ४1710 (० ३ «^. १११5 (ण) वषा.) अनुज्टला
42. गत त्यथः.
२ समाप्य ए. . ४ स्वाङ्गसंन्चे 8.
का ४. €. ४७.] कतः। ४२७
भवतिल्वा च॥ मृखतोभावम् । मुखतोभ्टय । मुखतो श्डतवास्ते ॥
ल्वष्णोंभावम् । ल्ष्णीग्डय । द्वप्णों ग्लास्ते॥ कथं नानाकारं ।
नानारुत्य । नाना कवा भुङ्के ॥ विनाकारं । विनारूत्य । विना
क्त्वा गत दूति क्रियाविगेषणमेव । नान्नां युक्राथैवादा समा-
स:१) । नाना छवा काष्ठानि गत दूति सापेत्तवान्न समासः ।
एवं नानाभावम् । नानाग्य । नाना श्छलवास्ते ॥ वरिनाभावं। वि-
नाश्य । विना ग्तवा गत दूति ॥ तथा । अन्वग्भावम् । श्रन्व-
ग्भ्य । श्रन्वग् ग्टलास्ते | आ्रानुक्रल्य एव समासो ऽभिधानात्।
तेनान्वग् श्छत्वा तिष्ठति शचुः(र) ॥
कतेरि कृतः ॥ ४६ ॥
छन्छंन्ञकाः प्रत्ययाः कर्तरि वेदितव्याः करोतीति कती
कारकः । पचः । नन्दनः ॥ निराकाङ्केषु वाक्येषु परिभाषेयं
रेषण्डता वा८४) । ख्युट्करणेनाघ्रा तलाद् ५) न पाञिको त्तिः ॥
भावकमेणोः कृत्यक्तखरथोः(६) ॥ ४७ ॥
पृवैस्यापवादो ऽयम् । भावे कर्मणि च रत्याः क्रः खलधथाख
वेदितव्याः । शयितव्यं भवता । भोक्तव्य च्रोदनो भवता । ज्रासितं
भवता । छतः कटो भवता । ईषद्ाच्छंभवं(ॐ) भवता । ईषत्करः
१ नानाभूक्तार्थत्वात् समासो वा. ४ ४.०. वा.
२ ©. 9११5 1९०८ ० 5002 कणर्णण्ट ५ ख्युरः करणे०.; °नाघ्रतलाट् ^.
४० ए. वा. 4, 65 ; ल. ००१९७. & °खलाथाः ८.
३ कर्तरि कारके ^.; ४.०. प्रत्ययाः ७ ईषदाद्यभावं +
धरे कातन्ते [का० ४. ६. ४९.
कटो भवता, ईषत्पानं भवता । ईषत्पानः सोमो भवता॥ श्रथा-
दकमकेभ्यो भावे सकर्मकेभ्यञ्च कर्मणोति॥
सखाटिकमेणि क्तः कतैरि च ॥ ४८॥
आआदिक्रियायां यः क्तो विहितः स कर्तरि कारके वेदितव्यो
यथामप्राप्ं च मरकतः कटं भवान् । प्रकूतः कटो भवता । प्रसुन्नो
भवान् । म्रसुप्षं भवता प्रशब्द श्रादिक्रियाद्योतकः। बहनां क्रि-
यात्तणानामादिक्रियाच्णणोऽतीत एव। भविय्यति कटे करशब्द-
स्तादय्थात् ॥
गत्यथाकमेकश्िषशीर्स्थासवसजनरूहजीयेतिभ्यश्च
॥ ६९॥
गत्यर्यभ्यो ऽ कमेकेभ्यः क्रिषादिभ्यश्च कर्तैरि क्रो वेदितव्यः ।
चकाराद्१ यथाप्राप्तं च ॥ गतो ग्रामं भवान् । प्राप्नो यामं
भवान् । गतो यामो भवता । प्राप्नो यामो भवता। गतमनेन ।
मराक्नमनेन(२) ॥ श्रकमेकेभ्यः । शयितो भवान् । शयितं भवता ॥
सिषाद्यः सोपसगाः सकर्मकाः । किष आलिङ्गनार्थः(२) । त्राः
शिष्टो गुरूं भवान् । ्राञचष्टो गुरू्भवता ॥ च्रधिश्यितः खद्भां
भवान् । अ्रधिशयिता खद्धा भवता ॥ उपल्यितो गुं भवान् ।
उपखितो गुरुूभंवता ॥ उपासितो गुरं भवान् । उपासितो गुर-
१ 07. 4. ३ आलिङ्कार्थः ^.
२ 0१7. ए.
का० ४. ६. ५२.] कतः) ४२९
भवता ॥ वख निवाखाथै एव १) । अनूषितो गुरं भवान् । अनूषितो
गुरू्भवता ॥ अनुजातो माणवको माणविकाम् । अनुजाता मा-
विका माणवकेन ॥ आरूढो चं भवान् । आरूढो टत्तो भव-
ता ॥ अनुजीर्णं डषलीं भवान् । अनुजीण्णा टषलो भवता ॥
दाश्गोन्नौ (२ संप्रदाने ॥ ५०॥
एतो संप्रदाने निपात्येते ॥ दाश्ट दाने। दाशन्ते2) यत्त
सद्ाशः। गां दन्ति यस्मा च्रागताय^रस गोघ्नो ऽतिथिः नि-
पातनादचटकौ ॥ अष्यदा(४) खविगादय एव तद्योग्यतया-
प्युच्यन्ते ॥
` ओीमादयो ऽपादाने ॥ ५१॥
एते निपात्यन्तेऽ पादाने । विभेत्यस्मादिति भीमः । एवं
ष्मः ॥ चरः । प्रस्कन्दन: । प्रपतनः । समुद्रः । खुवः ॥ एत
श्रौणादिकाब्युत्यत्तिखच(\) यथाकथंचित् ॥
त्ताभ्यामन्यचो णादयः(६) ॥ ५२॥
ताभ्यां संम्रदानापाद्ानाग्यामन्यच कारक उणादयो भ-
वन्ति । छ्वादुणादयः कतरि प्राप्ताः कमादिस्वपि कथ्यन्ते ॥
१ ००... ४ अघाहा ए.
२ दासगोघ्रौ ४. ५ स्ुत्यत्तिस्तु ^.
३ दाश्ते यसा अतिथये ^ ६ ततोऽन्यबोणादयः 0.
४४० कातन्त्र [का०४. ६. ५४.
करोतीति कारुः । वातीति वायुः । छव्यत दूति कृषिः । तन्यत
द्रति तन्तुः ॥
क्तोऽधिकरणे ध्रोव्यगतिप्रत्यवसानार्येभ्यः१ ॥ ५३॥
भुवो निञ्चलः स च क्रियाविशेषणम् । तस्य भावो प्रौव्यम् ।
श्रचलात्मकक्रियात्मकलाद् प्रौव्याथौा च्रकमेका उच्यन्ते। म्रत्य-
वसानं भोजनम् ॥ प्रौ वयार्यैभ्यो गत्यर्येभ्यः प्रत्यवसानार्यैभ्यञ्चक्तो
ऽधिकरणे वेदितव्यो यथाप्राप्तं च। दद्मेषामासितम् । ्रासित-
मेभिः(२ । आसितो भवान् ॥ ददमेषां यातम् । दह तेचाम् ।
य्रामनल्तेयोतः । यामंते याताः ॥ अधिकरणं कमकत च नोक्र-
मिति लिङ्गाचंमाते प्रथमेव ॥ इदमेषां मुक्तं पीतम् । दह तेर्भक्त
श्रोदनः पीतं पयः। भोजनायात् कर्तर्यपि स्यादिति व्यवदितः
पाठः । कथं भुत्वा विप्राः पोता गाव दूति च्रन्यचापीति वच-
नात् । तद्योगाद् श्र्शंश्रादिवाद्2 वा । देवेट् दष्टः संपन्नाः
शालय द्ति शालिद्ेतवः संपन्ना दूत्यतीतता ॥
युवुम्नमनाकान्ताः ॥ ५४॥
एषां स्यानेऽन श्रक अरन्त इत्येत आदेशा भवन्ति वथासं-
स्यम्(४)। नन्दनः । पाचकः । गण्डयन्तः । मण्डयन्तः । गण्डि-
१ क्तोऽधिकरणे च । ध्रौव्यगतिप्र- २ आसितमनेन ४.
त्यवहारार्थेभ्य इति वक्तव्यम् ३ तद्योगाद शादिलाद्वा 9.
लात, ११६१1८० ६० 52. 9 ००. 4.
का० ४. ई. ५५.] कछतः। ४४९
मण्डिजिनन्दिभ्यो9) इच् ॥ कथं भुज्युः । च्टत्युः । भुजिष्टङ्भ्यां
युक्त्युकावौणादिकस्व वलवत् कृदधिकाराच ॥ ऊणाः स
न्त्यस्य । ऊणणायुः ॥
समासे भाविन्यनजः(२ क्तो यप् ॥ ५५॥
नजो ऽन्यस्यावययस्य त्कान्तेनैव समासे भाविनित्काप्रत्ययस्य
यवादेभो भवति । प्रणम्य । प्रदीव्य । आष्टच्छ । अधीत्य । उपेत्य ॥
भाविग्रदणमुपदे श्यव यैमिति तेन पन्ञमोपधाम्रब्तोनां दीधा-
दिकंनस्यात् तोऽन्तखस्यात्(२। खाट्रत्य । कन्यामलंरत्य ।
सत्छत्य । त्रसत्छत्य । अन्तरईत्य । कणेदत्य पयः पिवति । मनो-
दत्य पयः पिबति । तावत्पिवति चावन्तुप्त इत्यथैः ॥ परत्य ।
्रस्तंरत्य । अच्छगत्य । चरच्छनज्य । अच्छोद्य । अदःरूत्य चि-
न्तयति । तिरोग्य । तिर ्छत्य । उपाजेरूत्य । अन्वाजेरूत्य ।
साचात्कत्य । मध्येछत्य । पदेकृत्य । निवचनेरुत्य । उरसिकूत्य ।
मनसिरूत्य । दस्तेकत्य । पाणौ कूत्य । प्राध्वं रुत्य । उपनिषत्कत्य ।
जीविकाकत्य ॥ श्रनुकरणं च रता श्षणणादरानादरेष्वलं सद-
सत् । श्रय्रदणेऽन्तर् । टकौ च कणेमनसो४) । पुरोऽस्तं च।
अच्छ च गत्यथैवदिभिः। अनुपदेेऽदस्५ । तिरो ऽन्तर्धौस
तिरम् । उपाजेऽन्वाजे । साक्तात्र्टतीनि च कजा वा । मध्ये पदे
१ गष्डिमष्डिभ्यां ^.; ५. ४.1५.1, ३ पञ्चमोपधायाः प्रभृतीनां दीघा-
ॐ, पाध्प. दयो न स्युस्तो° ^.
२ भाविन्यजः ^. ४०१ ०८. ©. ४ करणेमनसी ^.
५ गत्यर्थवद्धिः। अनुदेशे° ^.
४४२ कातन्त्र [का० ४. ई. ५७.
निवचने । ्रनत्याधान उरसिमनसी । नित्यं ₹क्ते पाणावृदादे ।
बन्धने प्राध्वम् । उपनिषदौ प्ये जीविका च। पूवै खमस्ताञ्च ॥
समासदरति किम् । तिरः छवा । उपाजे कचा ॥ ्रनञ दूति
किम् । ररूवा ॥ पर्युदासो ऽयम् । तेन ससंख्यान्न स्यात् । पर-
मला ॥
चजोः कगो धुडघानुवन्धयोः ॥ ५६ ॥
चजोः कगौ भवतः । धुटि घानृबन्पे च प्रत्यये परे । निमि-
त्तेन तु संबन्धस्या विवक्वितत्वान्न यथासंख्यम् । पक्ता । भोक्ता ।
पाकः। भोगः॥ रुद्रः । मुद्र दति नित्यमपि नलं वाधिवाऽन्तर-
ङ्गलाच्च वर्गस्य किरस्ति॥ अघानुवन्भे कति वयाटत्तिः स्वादिति
धुडयदणएम् ॥
न्यङ्क्रादीनां हश्च घः ॥ ५७॥
न्यङ्कु दृरत्येवमादी नां चजोः कगौ भवतः दख घो भवति॥
नावञ्चेरुः । न्यङ्कुः ॥ च्छग्टढचरित्सरितनिमस्जिशीङ्भ्य उः ।
महुः ॥ प्रथिखदिभ्रस्जां संम्सारणं सलोपश्च । खगः ॥ स्फायित-
चिवच्ीत्यादे१ रक् । तक्रम् । वक्रम् ॥ असुन् । उच्यते ऽस्ि-
न्निति। ज्रोकः॥ व्यतिषङ्ग: । ्रवसर्गः। सन्जेः जेख ॥ पचा-
द्यच् । श्वपाकः । मांसखपाकः(र । कपोतपाकः । उलुकपाकः ।
क्मण्छन् । दूरे पच्यते खयमेव । फले पच्यते खयमेव । पचा-
१ स्फायी० ^. २ मासपापः ^.
का० ४. ६. ६°.] क्रतः। ४४२
दत् गणनिपातनादुपधाया दीर्घत्वं सप्तम्याख्ालुक् । दूरोपाकः।
फलेपाकः । चरेपाक दति केचित् ॥ मेदतोत्यच् । मेघो जलद
एव ॥ अवद्एघः। निदाघः ॥ चरतेः । अर्धः ॥ घचि संज्ञायाम् ।
अन्यचावद्ादः । निद्ादः। अरः ॥
न कवगैदित्रज्यजाम् ॥ ५८॥
कवगादेर्बजेरजेख चजोः कगौ न भवतः । कूजः 1 खजेः ।
गजैः । परित्राजः१ । उदाजः । आज्य चुतम् (२) ॥
वचेर्गताविति वक्तव्यम्) । वच्यत इति वच्यं गता वणिजि ।
गन्तव्यं गता इत्यर्थः ॥ गताविति किम् । वद्धं काष्ठम् । विरत
कौरिच्ये॥
ध्यण्या वश्यके ॥ ५९ ॥
अवश्व॑भावे गम्यमाने ष्यकि चजोः कगौ न भवतः । ज्रवण्य-
पाच्यम् । ्रवश्भोज्यम् ॥ ्रावश्यक दूति किम् । पाक्यश्रोदनः॥
प्रवचरचिंरुचियाचित्यजाम्(४) ॥ ६०॥ -
अनावश्वकार्थं वचनम् । एषां चजोः कगौ न भवतः । ष्यणि
परे । भ्रवाच्यः पाठविगरेषः। तदान् यन्यो ऽप्युच्यत दति शब्दवि-
१ प्रत्राजः ४. ` ४ प्रवचर्चिंरुचियाचियलिभ्यः ०१
२ अव्यघुतं 8. ५५.५५. त्यजेचेति वक्तव्यम् 01. ;
३ वद्तेगतौ | 15 भृष्पदाध 8 इधते [ध'०5 ध5० ए. ४1, 3, 66, पणव
† {706 याध, ; न. 2. ४1, ३, 63. 01८८.].
४४४ कातन्तले [का० ४.६. ६४.
षयता॥ खच स्तुतौ । अर्च्यः॥ रोच्यः। याच्यः। त्याज्यः॥ कथं
शोच्यः । देलिनन्तत्वात् ॥
वचो ऽ शब्दे ॥ ६१॥
वचेष्यंणि को न भवति । अरगन्दविषये । वाच्यम् ॥ श्रशब्द
दूति किम् । वाक्यं पदसमुद्ायः॥ वक्रवाक्यरचनारमणीयद्रत्य-
पिस्यात्॥
निप्राभ्यां युजः शक्ये ॥ ६२॥
निम्राभ्यां परस्य) युजः शक्येऽय ्यि गो न भवति । नि-
योक्तुं शक्यः(१) । नियोज्यो ग्टत्यः । एवं प्रयोज्यः ॥ शक्य दति
किम् । नियोक्तमर्दति । नियोग्यः । योग्यः प्रभुः ॥
भुजो ऽन्ते ॥ ६३॥
मजो भक्तेऽयं ष्यति गो न भवति । भोज्यमन्नम् । भोज्यं
पयः ॥ चरन दति किम् । भोग्यः कम्बलः(२)। भोग्या ग्धः ॥
भुजन्युन्नो पाणिरोगयोः ॥ ६४ ॥
भुजन्यनौ घजन्तौ पाणिरोगयोर थयो्ययासंख्यं निपा-
त्येते । शुज्यते ऽनेनेति गुजः पाणिः । न्यु्ितः ओेतेऽसिननिति
न्यज्ञो रोगविशेषः २ व्यञ्जना [का० ४.५.८८] दति घञ् ॥
पाणिरोगयोरिति किम् । भोगः । नयह्गः । गले दोपध दूते ॥
१ निप्राभ्यां युजः "शकं 4. २ रोगः। ^.; °यज्ञचच घञ ।° 8.
२ कटः ए.
का० ४.६. ६८.] कतः । ४४५
दगटहश्सषेषु समानस्य सः ॥ ६५॥
समानस्य कूगादिषु सो भवति। वचनात् क्िप्रक्शकः॥
सदृक्! सद्ृशः। खद्च्तः॥ योगविभागात् पत्तादिषु च। सपक्तः।
सज्योतिः । दत्यादि यथेष्टं समासः । पत्त । ज्योतिः । जनपद् ।
राचि। नाभि । बन्धु । पनी ॥ रूपादौ वा । समानो रूपः।
सरूपः । रूप । नाम (१) । गोत । स्यान । वणे । वयः(२ । धर्म ।
जातीय । उदर । उदयं॥ सन्रह्मचारीति नित्यम् ॥
इट्मी ॥ ६६ ॥
द्द्म् दृगादिव्वीर्भवति । ईदृक् । ईदृशः । दईैद्च्तः।
श्रभेद बलात् (३) सर्वस्य ॥
किम् की ॥ ६७ ॥
किम् दूगादिषु कीर्भवति। कीदक् । कीदशः । कीडट्खः॥
द्द् किं परिमाएमस्व । द्यान् । कियान् । सद्यश्राद्यलात् ॥
अदो ऽ मू:(४) ॥ ६४ ॥
्रदरो दगादिव्वमुभेवति । च्रमूटृक् । अमूः । अमू
दच्च: ॥ केचिद् श्रमूकादृक् । चरमृकाट्शः। अमृकाद्क् इति
तद्ायन एव(५ ॥
१ ख्ट्पनामन्व्रह्मन् ए. ४ अदसोऽमूः 01.
२ वयसः. ५ तद्यन्न एव (ण.
३ अभेवचनात् ८) ४.
४४६ कातन्ते [का० ४. ६. ७२.
सा सवैनाख्नः ॥ ६९॥
सवेनास्नो दूगादिष्वा भवति । तादृक् । ताद्शः। ता-
दृः ॥ भवादृगित्यन्तरङ्गवान्नलोपः ॥ अन्यादृगिति स्वेना
दरति वचनादन्यशब्दादपि दशः क्िप्रक्शगिति ॥ यत्तदेतत्
परिमाणमस्य । यावान् । तावान् । एतावान् । इति सदयत्राद्य-
त्वात् । परिमाणे वन्त॒वालं चेति ॥
विष्वग्देवयोश्वान्यस्व रादेगद्यज्चतो (१) क्तौ ॥ 9० ॥
विष्वग्देवयोः) सवनान्नखान््यसखरादेरवयवश्चाञ्चतौ क्ति-
बन्ते परोऽद्विरादेशो भवति । विष्वगञ्चतीति वि्वद्यङः । देव-
द्यङ्॥ यन्यङ्ः । तद्यङ् । सवद्यङः । अद्य ङः । श्रमुद्ङ् ॥
सहसंतिरसां सभिसमितिरयः ॥ ७१॥
एषां सभि समि तिरि । दरत्येत आदेशा यथासंख्यं भवन्ति ।
अञ्चतौ क्िबन्ते। सदहाञ्चतोति सभ्यङः। समञ्चतीति सम्यङ ति-
रोऽच्चतीति तिर्यङ् ॥
स्हेर्धो वा ॥ ७२॥
रुद्धो भवति वा क्तौ परे । विरोदतीति वीरुत् । वीरुध ।
बीरट् । वोरुहौ । वेद्ंखस्य दी्ंता ॥ व्यवस्ितविभाषया विपूरवं-
स्यैव । तेन मूरुट् । भूरहो ॥
१ विश्वग्देव० ^.; विसख० ४.
का० 8. दै. ६.1 कतः॥ ४४७
मो नो धातोः ॥ 9३ ॥
धातोर्मकारस्य नकारो भवति क्तौ परे। णमु । प्रणान् ॥
तमु । प्रतान् ॥ नो ऽद्न्त इत्यस्य च लोपः । क्तौ स्यानिवद्धावा-
लिङ्गान्तनकारस्य नलोपो न स्वात् ॥ घातु दणं वानि टत्यथेम् ॥
वमोश्च ॥ 9४ ॥
वमोख परयोधातोर्मो नो भवति । जगन्वान् । गन्मा ।
सर्वधातुभ्यो मन् ॥
स्वरे धातुखनात् ॥ ७५॥
नकारान्तः स्वरे परो धातुरेव भवति । च्रनात् । ्राकारो(२
न निवर्तत त्यथः । प्रशामौ । प्रतामौ । जग्मुषः । जग्मुषी ॥
तद्रित एव स्वरे । तेन प्रशनतेति ॥ सवर इति किम् । प्रणा-
न्भ्याम् ॥ ये चेब्यते। ्रश्ाममिच्छति । म्रशाम्यति । मअशामे^र)
दितम् । प्रणाम्यम् ॥
ऋत्तीणिधसेकस्वरातामिङ् वन्सो ॥ 9६ ॥
श्र्तीण चक्चैकस्वराद न्तानामेव वन्छाविङ् भवत्यादिः॥ खा-
दिनियमेन परोचावद्धावादिर् सिद्धो नियम्यते [का०२.७.२५]॥
श्रारिवान् । दैयिवान् । जचिवान् । च्रादिवान् । पेचिवान् ।
ददिवान्। पपिवान् ॥ दरिद्रां चछूवानित्यामा भाव्यम् ॥ अत्यौ-
१नो^. ३ प्रशामो ^. [अनात् ५८.००५ प्रश-
२ आरो^. मौ].
४४८ कातन्त्र [का० ४. ६. ७<
दियरदणादेव१ वन्सौ दिवंचने सत्येकस्वरा ग्ररीतव्या जञेकलं
वचनादिणः(२)॥ एषामिति किम् । वभज्वान् । जजा गवीन् ॥
गमहनविदविशश्णं वा ॥ 9७ ॥
श्रमरा्े विभाषेयम् ३) । एषां वन्साविङ् वा भवति । जग्मि-
वान् । जगन्वान् । जच्रिवान् । जघन्वान् । विविदिवान् । विवि-
दवान् । बज्ञभिः सविकरेः४) साद चया लाभार्थस्य विदे्य॑दणम् ॥
विविशिवान् ॥ विविश्वान् । ददृशिवान् । दद्खान्॥
दाश्वान् साद्धान् मीदुां (५) ॥ 9 ॥
एते निपात्यन्ते ।
दिवेचनमनिर्त्वं च सददध मिहेरपि ।
ढत्वं च खलु तन्त्रत्वात् सवाणि वचनानि च॥
न च्छुवणेवृतां कानुबन्धे ॥ 9९॥
अ्रयतेरुवणन्तस्य टज् टङो च्छैकारान्तस्य च कानुबन्धे खा-
वेधातुके नेङ् भवति । भरितः । भितवान् । चिवा ॥ युतः । युत-
वान् । युवा ॥ रुतः । रतवान् । रुवा ॥ लूनः । लूनवान् । लूला ॥
इतः । दतवान् । वा ॥ कीणे: । कीण॑वान् । कीवी ॥ वचनाद्
विरते &ऽपि स्वात् । गे्रियितः । लोलुवित इति सिद्धये ॥
१ अत्या रि यद्णेनैव ^. ४ सविकरणे ४.
२ वचनदिणः 8. ५ मिदांख ए.
३ विभासायां ४. ६ वचनादिविरते 8.
का० ४. ६. ८२.] क्रतः। ४४९
एकर मनुवर्तयन््न्ये । तेषाम् ऊणेतिर्वक्रवयमेव । मोर्णुतः ।
मोणतवान् ॥
चघोषवच्योश्च कृति ॥ ७०॥
घोषवति तौ च छत्छज्ञके नेड भवति । ईरः । दीप्रः ।
शमी । दीति: । जागर्ति: । बुद्धिः ॥ तिक् च । तन्तिः । सन्तिः ॥
कथं निगरीतिः। निपरितिः। निकुचितिः । श्रालोचितिः। उप-
च्िदितिः । मण्ड्ूकञुतिवाधिकाराद् ग्रदादेरिड् भवति ॥ च्रप-
चितिरिति पूजायां निष्कुतौ च ॥ कथं शस्तम् । ्रागमस्यानित्य-
त्वात् ॥ पत्रमिति युग्यं पत्रे [का०४.२. दर] दति वचनात् ॥
वेषुसहलटुभरूषरिषां ति) ॥ १॥
एषां तकारादावसार्वधातुक दृङ् भवति वा(२)। ष्टा
एषिता ॥ सोढा । सदिता॥ लोगा । लोभिता॥ रोष्टा । रोषि-
ता ॥ रेष्टा । रेषिता ॥ उद नुबन्धः किम् । इष गतौ । आभीच्त्छ
एषिता नित्यम् ॥
रधादिभ्यश्च २) ॥ ७२॥
तीति न वतते यम्ब चनात् ॥ टानुवन्धलिङ्गाद् रधादिभ्यश्च
परस्याखार्वधात्ुकस्य व्य्ननादेरयकारादेरिङ् भवति वा(४)।
१ वेषुसष्टङ्दलुभविशररूषान्ति 1 ©. 1८ गिाग्फण्डु प्रलाः 90: ऊदनु-
२ नेड् भवतिवा 7.; वा प्राप्ने वि- बन्धरधादिभ्यः सूडनद् ।
भाषा । एष्टा ^. ४ नेड् भवति वा ४.; ५. ०. वा.
३ ©. ०, 50{०8 82 ००व 83, [४६ 1४8
29
४१५० कातन्ते [का०४. ६.८४.
र द्यति । रधिय्यति ॥ नह्यति । नशिव्यति ॥ श्राटृत्करणं रधा-
दिः । ररन्धिव । रन्धिम । दूति खादिनियमान्नित्यमिर् ॥
स्वरतिसूतिसूयत्यूदनुबन्धात्(२ ॥ ४३ ॥
खरतेः खतेः खयतेरूद नृवन्धा च परस्या सा वैधातुकस्य व्य-
़्नादेरयकारादेरादिरिङ् भवति वा । खत । खरिता॥
सोता । सुविता ॥ सुवतेस्त॒ नित्यम् । सविता ॥ निगोढा ।
निगदिता ॥ विधोता । विधवितेति घुजा घूजा च सिद्धम् ॥
स्रिव्यतीति परत्वादिकल्पो न स्याद् व्यवस्ितवावचनात् ॥
तथा स्वुखडोख कानुवन्धे नित्यं स्यात् । स्वुा । खलति ॥ श्रप-
तिनिष्कुषोरिति [का० ४. ६. € °] वचनाद् (२ निष्ठुषोवेडस्तीति
गम्यते ॥ ्रसार्वधातुकस्य व्यच्ननादेरयकारादेरिति निष्कोष्टा।
निष्कोषिता॥
उदट्नुबन्धपूक्रिशणं (४) क्ति ॥ ४४ ॥
उदनुबन्धात् पुवः क्तिशख(५) त्कीड. भवति वा । शमु । शा-
नत्वा । शमिला॥ पूर् पूञ् वा । पूत्वा । पवित्वा ॥ क्िष्टा । क्िशिवा॥
ऊद नुबन्धस्य क्तिशख्(£ प्रापे विभाषा । पुवः कानृबन्येऽप्राप्
एव(६॥
१ ररम ^. ४ उद् नुबन्धप्ङ्क्िषां ०४.
२ 8९८ १०।९ 3 ग कएरश्व्ट्वाणह [ृष्डर९. ५ क्िशेख ^.
३ प्रतिषेधात् ४. £ क्िशेख °एवेति। 8.
का० ४. ६.८्८.] छतः) ४५१
जृवश्वोरिट् ॥ ४५॥
जुत्रञ्िभ्यां त्कोड् भवति । जरित्वा । जरोता(१)। जित्वा ॥
लाचिकलाद् जुष जी । ब्रञेव॑चनानित्यमिडिति ॥ पुनरि
डयदणएमुत्तर च वानिदटत्यथम्(२) ॥
लुभो विमोहने 2 ॥ ४६ ॥
विमोहने लुभः त्कीड् भवति । लुभिता ॥ गाद्ध तु। लुन्धा।
लुभिला ॥
छुधिवसोश्च (४) ॥ ८७ ॥
चकारेण लुभो विमोदन दत्यनुरूग्यत उत्तराम् । चृधि-
वसोश्च५) त्वीङ् भवति । क्षुधित्वा । उषित्वा । म्रतिषेधबाधकमि-
दम् ॥
निष्ठायां च ॥ ७४६॥
चुधिवसिभ्यां विमोदने लुभख्च निष्टायामिज् भवति ५) ।
चृधितः । चुधितवान् । उषितः । उषितवान् । लुनितः । लुनि-
तवान् ॥ गाद याद्त्या विभाषापि बाध्यते लुः। लब्धवान् ॥
पूक्किणोवै% ॥ ७९॥
पुवः किशर निष्ठायामिङ् भवति वा । पवितः । पवितवान् ।
१ ०भवति वा। जरित्वा नीलव ^. ५४. ग. 7० चुधिवसोख त्को
२ °डन्तर चमित्यार्थम् ४. "० लुभ निष्ठायामिड् भवति.
३ (भध, भण. धाऽ ०00५. ६ पृङ्क्िषोवै ¢.
४ चुिवशोख ९५.
४१२ कातन्ते [का० ४.६.९९.
पूतः। पूतवान् ॥ क्ति क्तिर् । क्रिशितः । क्िशितिवान् । क्लिष्टः ।
क्िष्टवान् ॥
न डीश्वीदनुबन्धवेटामपतिनिष्कुषोः१ ॥ ९०॥
एभ्यो धातुभ्यः पतिनिष्कुषवर्जिंतिभ्यो (र) निष्ठायां नेड् भ-
वति। उड़ीनः। उडीनवान् ॥ ्रएनः । प्रएनवान् ॥ दीपो । दीप्तः।
दीप्नवान् ॥ श्रोलस्ी । लद्मः। लब्रवान् ॥ लस्लेरोदनुबन्धवला-
दिडभावे नवं स्याचेद् ईद्नुबन्धः किम् । सविकल्पक वा ज्ञापकं
स्यादिति। तथाडी श्रो च कर्तव्यौ ॥ विकल्पेटां च । गृह । गूढः ।
गूढवान्॥ शम् । शान्तः । शान्तवान् ॥ श्रपतिनिष्कुषोरिति किम्।
पतितः । पतितवान्(२) । निष्कुषितः । निष्ुषितवान् ॥ कथं द्-
रिद्धितः। दरिद्धितवान् । एकसखरो ऽ च समतेव्यः । अपतिनि-
ष्कुषोरिति पर्चुदासाद् वा८४)॥
साटनूवन्याच्च ॥ ९१ ॥
श्रादनुबन्धाञ्च धातोनिष्ठायां(५) नेड् भवति । जिमिदा ।
मिन्नः । मिन्नवान् ॥ जिच्छिदा । चिणः । च्िएवान् ॥ चकारो
ऽनुक्रसमृ चयाथः । तेन जपिवमिभ्यां वा(६) । जघ्तः । जपितः ।
वान्तः । वमितः ॥ व्याङ्ग्यां खसः (६) । विश्वस्तः । विश्वसितः ।
१ °वेटामवेत्तिनिष्कुषोः । ¢. ५ 7. "445 परतो.
२ पतिनिष्कृषिवर्जितिभ्यो ए. ६ 1» ¢. जपिवमिभ्यां चेति वक्त
3 अवेत्तिनिष्कुपोरिति किंविदितः व्यम् ०१ व्याङः खस दूति प«
विदितवान् ©). भप८४७ (० 92.
8 एणा प्पण्धाषला 0० 1१ ©]. 6८८ [.
449, ००९ 3.
का०४.६.€२.] कतः। ४१९
आश्वस्तः । श्रखसितः॥ कर्तरि कमणि चायं प्रतिषेधः । भावा-
दिकर्मणो्वेति वच्छति ॥
भावादिकमेणोवेा ॥ ९२॥
आरदनुबन्धाद्धातोभाव चआरादिक्रियायां च निष्ठायामिड
भवति वा । मिन्नं मेदितमनेन । प्रमिनः म्रमेदितो भवान् १) ।
वेर्ल्ात् सिद्धो(र२ योगविभागो ज्ञापयति यदर्थस्य विभाषा त-
द र्यसेव २ प्रतिषेध दूति । तेन गमदहनविदविशद्रशां वा [का०
४. ६. ७७] दति सादचयाक्ञाभायस्य विदेर्यंदणे ज्ञानार्थस्य प्रति-
षेधो नस्यात् । विदितः । विदितवान् ॥
शुभिवाहिस्वनिध्वनिफणिकषिधुषां ४) क्ते नेड् मन्थ-
भृष्मनस्तमोऽनायासकृच्डाविशएब्टनेषु ५) ॥ ९३॥
एभ्यो मन्धादिव्वर्थेषु क्ते नेड् भवति यथासंख्यम् । चृब्धो
मन्यः । चलितो मन्य इत्यर्थः । मन्य इति द्रवद्रवयालोडिताः६)
सक्तव उच्यन्ते ॥ वा प्रयत्ने । वाढं शम् । अरचादत्यातिश्यो
ऽभ्युपगमञ्च गदते । न तु शोघ्राथेः॥ खान्तं मनः । वाद्येष्पवि-
चिक्नमित्यथैः(७) ॥ ध्वान्ते तमः ॥ फण गतौ । फाण्टम् । च्रना-
१ भवता ^. साछच्छा° ^. ; °तमो ऽनयोः
२ चिच 8. सक्रिचाविशब्दनेषु ए.
३ यदथैस्यैव विकल्यस्तदर्थस्य 8. ६ द्रवद्रव्यानोति द्रव्यानोतिता ए.
४ °कशिघुषां ८. ७ वा्येष्वविवकतिप्त° ^.
५ मन्धभूषमन० 0.; °तमोनाया-
४५४ कातन्त्र [का०४.६. ९४.
यासनियातलात् सद्यो भिषजोद्धुतौ षधं द वद्र व्यमेवेव्यते ॥ कष
शिष । कष्टो ऽभ्चिः। कष्टः पवतः । कच्छरदेतुतात् छच्क्रं गदनम-
पयुच्यते । रच्छं दःखम । सति मुख्ये गौरेऽप्यभिघानम् ॥ घुषि-
रणब्द दति भ्वादौ । चुष्टारन्नुः । घृष्टं शरीरम् । घुषिरविश-
व्दन दति चुरादौ विशब्दने तु स्यादिर् । ्रवघुषितं वाक्यमाद।
विशब्दन दति प्रतिषेधाच्ुरादाविन् स्याद् विभाषयेति तेनेदं सिः
डम् । मरीपालवचः रुला जृघुषुः पुष्यमानवाः। अनेकाथैवाद्
भौवादिकणएव वा विशब्दनेऽपि। स्वाभिप्रायं शब्दे नाविष्कुतवन्त
इत्यथैः ॥ मन्धादिच्िति किम् । चुभितः । वादित: । खनितः ।
ध्वनितः । फणितिः । कषितः । घृषितः(१) ॥ तथा भिन्नाधिकरणे
ऽपि । चृभितं मन्येन । वादितं म्शेन । खनितं मनसा । ध्वनितं
तमसा । फणितमनायासेन । कषितं छच््रेए । घुषितं एरीरेण ॥
कथम् उदुष्टं कोकिलयेति प्ररुत्यथविरेषणणात् ॥ कथं चृब्धः ष-
मृद्र दृरत्युपमानाद्धविष्यति॥
लम्रक्षि्टविखि्धिाः सक्ता विस्पष्टस्वरेषु(२ ॥ ९४ ॥
लद्मादयः क्तान्ता: सक्तादिष्व्थैषु(2) यथासंख्यं निपात्यन्ते ।
लगे । लब्मं सक्तम् (४)। लगितमन्यत् ॥ न्ते । स्तिष्टम् अ्रविस्प-
ष्टम् । न्ञेच्छितमन्यत् ॥ रेट । विरि: खरः । स्वरो ध्वनिरच।
१ संघुषितः ए. ३ शक्तादि० ^. 8. 0.
२ शक्तवि०^.; शक्तावि० ८.; °वि- ४ शक्त ^. 00.
च्पष्ट° ^. 01.
का०४.६.९१५.] ऊतः। ४५१
विरेभितमन्यत् । अन्ये तु विरिभितमिति प्रत्युदाहरन्ति रिमिं
सौचं धातुं मवेति॥ ष्टो विशस्तः । षेराद नुबन्धात् । शएसो-
खोद नुवन्धाद् वेडिति म्रतिषेधः प्रागर्म्य एव रूढः । अन्यो ध-
वितः । विशसित दत्यभिघानान्नजोऽनित्यलाद् वा ॥
परिवृढदृढी प्रभुबरवतोः) ॥ ९५॥
एतौ मभुवलवतो रर्थयो यंथामंस्यं निपात्येते । परिपूर्य
ंदेरिङभावो नलोपश्च । तथा दूरे । ददद दौ प्रत्यन्तरे
तयोर पोत्येके२ । परिृढः प्रभुः । दृढो बलवान् । स्थूलो
ऽपिं । ङृढो बलवानेवाभिधीयते ॥ कथं परिदृटय्य गतः ।
परिटृढादिन् समासाभावाद् यन् न स्यात् । सत्यम् । तत्करो-
तीति (४) बिद्धे संग्रामयुद्ध दति गणपाठो (५) ज्ञापयति । नाममा-
चादिन् ॥ अपचायितः । अपचित इति चायिना चिजा च(९
पूजादृत्तिना सिद्धम् ॥ कथं त्तं पारायणं(७) विप्रेण । छत्तो
गुणएण्कछान्तेणेति । चअन्तर्द॑तेऽन्यंदटन्ेर्भविय्यति८) । दनन्तस्यापि ।
वर्तितो गुणो ऽनेनेति भवितव्यमिति मतम्(९) । न्ये लिनो (१०
ऽ ध्ययने दत्तमिति निपातयन्ति ॥
१ प्रभुवलतोः 1" (९४६ ००१ ८०१. ^. ©. अपचित इत्युपसंख्यानं क
२ प्रछृत्यन्तरौ तयोरित्यन्ये ए. तव्य 18 ४५१॥१. ०४ 100.
३ ०४. ४०७ ° ५५५५० स्युले चेति व- ७ परायणं ^.
क्रव्यम् . ८ ०वृन्तेरवत्तिमविष्यति ४.
४ 8.०. तत्. ९ मतं वरर्चेः 7.; वुत्तो ऽध्य
५ ००. 4. नने 15 ९४६६. 1» ©. ० 1090.
६ प्रपचित° चिनोतिना च ४.; ।५ १० अन्ये इणो ^. (ए. ४11. 2, 26.)
४५६ कातन्ल [का०४.६.९ <.
संनिविभ्यो ऽदः ॥ ९६ ॥
संनिविभ्यः परस्यादंतेः करे नेड् भवति । समसः । न्यर्षः ।
वयसः ॥ निष्ठायामनिपातेचिित्यन्ये ॥
सामीषे ऽभेः॥ ९७ ॥
अभेः परस्यादतेः क्ते नेड भवति सामीेऽयं। अ्रभ्यषी सेना।
सामीप्य दूत्य ैः0१) ॥ अनतिदूर दत्येके ऽभिधानात् ॥
वा रूष्यमत्वरसंघुषास्वनाम्(२ ॥ ९४ ॥
एण्यः क्ते नेड(२) भवति वा । रुष्टः । रुषितः । वेषुसदल्लुभ-
रूषेत्यादिना वेर्लात् प्रतिषेधः प्राप्तः ॥ अमगतौ न व्मरोग
द्नन्तनात् । भ्रभ्यान्तः । अभ्यमित: ॥ द्धः । तरितः । ्रादन्-
बन्धाच्धेति प्रतिषेधः प्राप्तः ॥ संघुष्टं । संघुषितं वाक्यमा ॥ संचु-
ष्टौ । संघुषितौ दम्यौ ॥ संपूर्वो घुषिरविशव्दनेऽ पि परलाद यमेव ॥
्राङ्पु॑स्य खन । श्रास्वान्तः । आखनितो ग्ट ङ्गः । श्राखान्तं ।
आ्रास्लनितं मनः । परवान्मनो ऽ भिधानेऽ प्ययमेव ॥
हषेर्खोमसु ॥ ९९॥
लोमसु वतमानाद् षेः क्ते नेड भवति वा । दष्टानि।
इषितानि लोमानि॥ ष्टं । षितं लोमभिः ॥ दष्टाः । दषिताः
केशाः॥ दपु श्रालीक्य द्यु नुबन्धलाद् ४) निष्ठा यामनिरट् ॥ इष
१ समीपेत्यर्थः 8. ३ क्र दङ् ^.
२ अस" अम 00. [अभ्यस्तः । अ- ४ इत्युद नु° ए.; इत्यस्य तदनु° ^.
म्यखितः]. .
का० ४. €. ९०९. कतः। ४५७
तुष्टावित्ययं तु सेट् । उभयोरपि विभाषेयम् ॥ लो मान्यङ्गजानि
मूर्धजानि च च्यन्ते । यया लोम नखं स्मृष्धा शौ चं कर्तव्यमिति ॥
षिर्लोमसखु वर्तमानो लोमकतंक एव ॥ लोमखिति किम् । दष्ट-
ग्का् दत्यलीका यस्य (१) । दषितच्च्छात्र दति तुष्टस्य ॥ लो-
मखित्युपलच्णं विस्मयम्रतिघातयोवा स्यात्(२) । ष्टो दषित-
च्च्छाच्लः । विस्मित त्यथः ॥ ष्टा षिता दन्ताः । म्रतिदता
इत्यथैः ॥
दान्तश्णन्त पूणेदस्तस्यष्टच्छन्रङपनाश्चेनन्ताः ३) ॥ १००॥
एत इनन्ता वा निपात्यन्ते४) । दान्तः । दमितः ॥ शान्तः ।
शमितः ॥ पूरी दैवादिकञ्चौरादिकञच। पूणः । पूरितः ॥ दसु।
दस्तः। दासितः(५) ॥ स्पष्टः । स्पाशितः(६) ॥ छद खट संवरणे ।
कननः। छादितः ॥ मारणएतोषणएनिशामनेषु ज्ञा मानुबन्धख्य ।
ज्ञप्तः । ज्ञपितः । दट्म्रतिषेध दनो लुग् निपात्यते । ज्ञपेवट्त्वाद्
नित्यं प्रतिचेधे प्राक्त ॥
निष्ठातो नो ऽपृमूरिमदिख्याध्याभ्यः(७ ॥ १०१॥
रेफात्परस्य निष्ठातकारस्य नकारो भवति। नतु पृमूर्ि-
१ इष्ट एवेत्यालीक्यार्थस्य ए. 8 ^. ०. वा.
२ विस्मितप्रतिघातयोरिति वक्तव्यम् ५ दष्टः दंशितः ५.
@. (९. शा. 2, 29, #.) & स्यतः च्टदितः ©.
३२वा दान्तशान्तपुणदष्टस्यष्टव्नन्न- ७ °ख्याध्यः ©.
स्लाः॥ €.
४५८ कातन्त्र [का० ४. ६. ९०४.
मदिस्याध्याभ्यः। शोणः । शीणंवान् ॥ गुरी । श्रवगूणंः । अरवगूण-
वान्(१)॥ यदि रञ्ुतिरपि स्यात्छतमिति न नलम् खकारावय-
वेन व्यवधानात् । चरितमित्यच निष्ठावयवेनेटा व्यवधानात् ।
रतस्यापत्यं कात्निंरित्यसिद्धं बदर ङ्गमन्तरङ्ग दूति ॥ प्रतिषेधः
किम् । पृ। पूतैः ॥ मूखा । मूतः ॥ मदिख्याध्याभ्यः पराभ्यां
म्रापरे(२)। मन्तः । स्यातः । ध्यातः ॥
दाद् दस्य च ॥ १०२॥
दकारात्परस्य निष्ठातकारस्य नकारो भवति दकारस्य
च(२) । मिन्नः । भिन्नवान् ॥
खतो ऽन्तःस्यासंयुक्तात् ॥ १०३॥
अन्तःस्थासंयुक्तादाकारात्परस्य निष्ठातकारस्यनकारोभ-
वति । ग्लानः । ग्लानवान् । विश्राणएः । विश्राएवान् । स्तञानः।
स््नानवान् ॥ धात्वधिकात् । नियातः । नियौ तवान् ॥
स्वाद्योद्नुबन्धाच्च ॥ १०४ ॥
लूजादिग्य च्रोदनृबन्धेभ्यश्च परस्य निष्ठातकारस्य नकारो
भवति । लूञ् । लूनः । लूनवान् ॥ च्या । जीनः । जीनवान् ॥
रुजो । रुग्नः । रग्रवान् ॥ भुजो । भुद्मः । भुद्मवान् ॥ खादय
च्रोदनुबन्धाः। षूङ् प्राणिप्रसवे । खनः । नवान् ॥ दूङ्) दूनः।
१ गुरा गूः गृणवान् ए. ३ दस्य चनो भवति 8.
२ परः प्रार्चिःए.
का० ४.६. ९०७.] छतः । ४१५९
दूनवान् । गणकृतस्यानित्यवात् ॥ पूजो नागरे । पूना यदाः ।
विनष्टा इत्यथैः । नाश इति किम् । पूतं घान्यम् । कन्वितमि-
त्ययः ॥ दुग्बो दीश । विदूनः। विदूनवान् । विगूनः। विगुन-
वान् ॥ चकारो ऽनुक्रषमुच याथः ॥ ल्वा दिभ्यख्च (१) क्तेः । को-
णिः । गीः । लूनिः । पूनि: । धूनिः ॥ च्य चेति यावन्लादिस्ततो(र
छत्करणएणत् ॥ दाज्याग्लाग्यख । दानिः । ज्यानिः । म्लानिः ॥
न्रश्चेः कं च (२ ॥ १०५॥
त्रेः परस्य निष्टातकारस्य नकारो भवति कादेशखान्ते।
~ 9 ८ =०-प ति ५ ५
ब्रेरेव श्रुतव्ाच्छो पधस्य जश्चेधुच्यन्तलोपे खति षत्ववाधकं कलव
स्यात् । क्ण: । कणवान् ॥
सेदीधित् ॥ १०६ ॥
दीचैन्तात् परस्य चेनिं्टातकारस्य(४) नकारो भवति ।
चीणएः। कीणएवान् ॥ दीघादिति किम् । चितायुजेल््मः । चित-
कस्तपस्ती ॥
श्यो ऽस्यर्फे ॥ १०७ ॥
शरस्य वर्तमानाच्छायतेनिंष्टातकारस्य नकारो भवति ।
शीनं चृतम् । भौनवहतम् ॥ च्रस्पशं दति प्रसच्यो ऽयं नञ् । शोतं
५१ ^. ०. ट. ३ °कद्य €). [१९०१ त्रस्ः?]
२ ल्या चेति०8.; "यवव्वादिः ततो ४ दधात् चे्नि° 8.
4.
४९० कातन्ले [का०४. ६. ९९०.
जलम् । गृण््छतोऽपि स्पर्शो नव्वप्रतिषेधस्य संप्रसारणस्य च नि-
मिन्नम् । नतु रोगे । तेन म्रतिशौनमिति नल्व भवत्येव ॥
खनपाद्ाने ऽन्चेः१) ॥ १०४॥
अनपाद्ाने वतमानादञ्चतेः परस्य निष्ठातकारस्यनकारो
भवति । समक्त: । समक्रवान् । संसक्र( र) इत्यथैः ॥ अनपादान
दति किम् 1 उदाक्रमुदकम् । क्रूपादुद्धुतमित्ययेः॥ वयक्तमित्यन्जे
रूपम् ॥ अरितः । अ्रञ्चितवानिति। टटा व्यवदितवात् । पूजा-
यामञ्चतेरिडभावो नलोपखनेग्यते॥
ऋविजिगीषायां दिवः ॥ १०९॥
अविजिमीषायां वतेमानाद् दिवः परस्य निष्ठातकारस्य न-
कारो भवति । आद्यूनः । आयूनवान् ॥ अविजिमीषायामिति
किम् । चूतं वतते । विजिगोषया दखपातः क्रियते ॥ सिनोतेः
कमेकर्तरि यासे) वक्रव्यम् । सिनो यासः(४) खयमेव । बद्ध
रत्य यैः(५ ॥
हरीध्राचोन्दनुदविन्दां वा.६ ॥ ११० ॥
एभ्यः परस्य निष्ठातकारस्य नकारो भवति वा । द्धीएः ।
हीएवान् । हीतः । द्रौतवान् ॥ च्राएः । घराणएवान् । घातः । घ्रात-
१ अघो ऽनपादाने । ¢". ४ याभे° यामः ^. ४.
२ संशक्त ^ प र्ड इत्यर्थः ^.
३ दिवो ऽविजिगीषायां 0. ६ °विदाम्बा 0.
का० ४.६. ९९२.] छतः । ४६२
वान् ॥ चाण: । चाएवान् । चातः । चा तवान् ॥ उन्दौ । समुनः ।
खमु्रवान् । खसुत्तः । समुत्तवान् ॥ नुद । नुन्नः । नृनवान् ।
नृत्तः । नुत्तवान् ॥ विद विचारे । विन्नः । विननवान् । वित्तः।
वित्तवान् ॥ व्यवस्थितविभाषया नित्यं संज्ञायाम्(१)। देवत्रातः॥
तथा ।
विचाराधीादिभाकैव ज्ञाना्थानित्यमिड् यतः।
भोगादन्यच लाभायात्छत्ताथाचख विदेः सदा ॥
सषेनुषिपचां मकवाः ॥ १११॥
एग्यस्तिभ्यो यथासंख्यं निष्ठातकारस्य मकवा भवन्ति ।
तामः । मवान् ॥ प्ररुष्कः । ष्रष्कषान् ॥ पक्रः । पक्वान् ॥
दयो विंभाषयो्मध्ये यो विधिः स नित्य एव(२)॥
वा प्रस्त्यो मः(३) ॥ ११२ ॥
पूर्य स्त्यायतेवौ निष्ठातकारस्य मकारो भवति प्रस्तीमः।
अस्तीमवान् । प्रस्तीतः । प्रस्तीतवान् । मत्वान्नित्यं संप्रसारणम् ॥
निवेाखो ऽवातते ॥ ११३॥
निर्वाण दति निपात्यते वातविषयसेद्धाववर्थो न भवति ।
निवीणोऽभ्िः। दीष्युपरमे वर्तंते ॥ निवाणो भिचः। रागादि-
१ ४.०». संन्नार्या. ३ 1" ©,. म्रस्त्योमोवा स्यात्० 5०
२ मध्ये विधिनित्यः। ए. धथ. ०० 111.
४६२ कातन्त्र [का० ४. ६. १९१५.
ग्रशएमनेऽ च ॥ अवात दूति किम् । निवातो वातः । विरोधेऽच॥
कयं निर्वाणो दीपो वातेन । अच वातः करणं(१नव्राधारः।
निवतं वातेनेति भावेऽपिवात एव कती ॥
भित्तणेवित्ताः एकलाधमणेभोगेषु(२) ॥ ११६४ ॥
नित्तादयः क्रान्ताः शकलादिव्वर्थेषु यथासंख्यं निपात्यन्ते।
भित्तं शएकलमिति पयायः ॥ ख गतौ । णं शोध्यम् । खणे
ऽघमोऽघमणः । तदिषये निपातनम् ॥ च्रधमणंग्रदणं कालान्त-
रादिविनियमो पलकच्तणं२) तेनो त्त मणंविषयेऽपि स्यात् ॥ विड ।
वित्तं द्र व्यम् । भुज्यत दति भोग उच्यते । वित्तमिव वित्तमित्युप-
चारात् प्रतीतेऽप्यभिधोयते(४) ॥
अनुपसगेात् फुलसछ्ी बकृशेख्ाघाः(५ ॥ ११५॥
एते क्रान्ता निपात्यन्ते न चेदु पसगात्परे भवन्ति दल जि-
फला विशरणे निष्ठातकारस्य लवम् । फुल्ल: ॥ क्वन्तोरपि लल-
मिच्छन्त्न्ये£) । फलवान् ॥ चोवृरुगिभ्यामुत्पूवो च (७) लाचेः
परस्यैव निष्ठातकारल्यैव लोप दरडभावञ । चीव: । कुशः ।
उल्लाघः ॥ अनुपखगादिति किम् । ्रफुल्तः । म्रचीवितः । म्रर-
शरितः मरोल्लाचितः॥ कथं संप्रफुल्ः । उत््रफुलः। फुल विकसने (८)
१ वातकरणं ^. ५ °फुल्लसीवहषवनज्ञोज्ञाघाः । 01.
२ °भोग्येषु 01. [खञ्ञः; प्रबज्ञितः]
३ कालान्तरादयविनि° ^. ए. & लत्वमित्थिके ४.
४ 0. 1०3 १८ ,७०५५. प्रत्यये चेति ७ चीवुरूषिभ्यां ° ^.
व . ८ विकशने ए.
का० 8. €. ९९६.] ङतः । ४६द्
ऽचा सिद्धम् ॥ परिरुश दति केन सिद्धम् । वचनं तु रूपान्तर
स्यादिति॥
ऋअवणेादूटो वृद्धिः१ ॥ ११६ ॥
चघ्ातोरधातोवौ ऽवणीत्परस्योटो दद्धिर्भवति॥ एव । श्रौः।
शावौ । शावः॥ घावु(र२)\धौतः। चौतवान् ॥ अवनम् । ऊतिः ॥
पटोतिः ॥ जनानवति । जनः । जनावौ ॥ ऊट दूति किम् ।
श्रद्योढा। कदोढा॥ चरौरिति सिद्ध दद्धियदणं मङ्गलाम् ॥
॥ इति दौर्गसिंद्यां ठत्तौ कत्छु षष्टः पाद्: समाप्तः ॥
॥ इति कातन्तं समाप्रम् ॥
१ अवणादुवो वु्चिरिति।01.; ऊट् २ धाव ४.
8९९ 1४. 1, 56.
प 0.78.
16 गिान्काणह 2585968 976 ९57९८६९ पिनि 16 अपत्०तप्लमगक
ए०ध००8 9 © एप्पल ठएगणाफ्रला ६११९७.
-20८0005171012"5 -7टद ८१67-4 ८71८८164 ४९०5 48 0911058:
शिवमेकमजं वुद्धमद्योग्यं तं खयंभुवम् ।
` कातन्त्रटत्तिरी केयं नत्वा दुर्गेण र च्यते ॥ ° ।
तच शास्तप्रस्तावाद्ाचनिक एव नमस्कारो ऽन्याचेति भग-
वान् इत्तिकारः स्लोकमेकं छतवान् देवदेवमित्यादि । ° । शा-
स्तस्यादौ प्रकर्घ॑ण नत्वा संचिभ्ने व्याकरणं कातन्तम् । ईषद्यैदहि
कशब्दस्य कादेश उच्यते तच्यन्ते व्युत्पाद्यन्ते ऽनेन शब्दास्तन्तरं
खचम् । कथं तदं कातन्ल्स्य चन दि ख््चस्य चं येन षष्ठयु-
पपद्यते । नैवम् । ख चटत्यृदादरणएसमुदायेऽपि कातन्लं वहत्य
लोकः प्रयुङ्के व्यपदेशिवद्भावाद्ा। शवंवमेएणं छतं शार्ववर्भिंकम् ।
कातन्त्रस्य श्रर्ववर्मविदितं व्याख्यानं प्रवच्छामि। अच च कातन्त्र
स्याभिघेयाः शब्दाः । शब्दव्युत्पत्तिः फलम् । संबन्धो ऽप्यभि-
धानाभिघेयमनियो गलच्एः । श्रस्य पनवेच्छमा णस्य व्या स्येयम् ।
कातन्लमिदं तु व्याख्यानमनयोरपि । स एव संवन्धः कात-
न्लार्थनिखयः। ° । तेऽपि [शब्द्] दिविघा ेदिका लीकिकाञ्।
तत्र वेदिका श्राल्लायत एव सिद्धाः । न दि तेषां संम्रदायोऽद्य
मन्वन्तरादिष्वपि व्यवच्छिद्यते । न चते शक्या व्युत्यादयितु-
390
466 2015. [भि7००.
मनन्तवादेदशाखानां न दयवाग्दर्भिनो वेदशाखान्तं गन्तुमदं-
न्ति। लौकिकानां तु शब्दानां नापरः संप्रदायोव्याकरणादृते।°
2?-110८01व्वकदै92' 5 -2व/2014 4 (०प््णला ९८8 ;
प्रणम्य सवैकतारं सर्वद सर्ववेदनम् ।
सर्वीयं सवेगं सर्व(१ सर्वदेवनमसछतम् ॥
दुगसिदोक्रकातन्त्रटत्तिदुगेपदान्यदम् ।
विद्धणणोमि यथाप्रज्नमज्ञसंज्ञानदेतुना ॥ - - ।
कातन्त्स्येति तति कुटुम्बधारणे चरादाविनन्तः । तच्यन्े
व्युत्पाद्यन्ते शब्दा च्रनेनेति सखरद्गमिग्रदामल् [का० ४.५.
४९] दति करणेऽल्प्रत्ययः । स चानेकार्थवाद्धाढनां ब्ुत्यादने
ऽपि वर्तते । तेन तन्तमिद खचमुच्यते । ईैषन्तन्तं कातन्त्रम् ।
कुशब्दस्य तन्त्रशब्दे परो का वीषदर्यैऽच द्रति [का० २.५.२१५
ईषदयं कादेशः । व्याख्यानमिति विशेषेण ख्या यते ऽनेनेति कर-
णाधिकरणयो शेति [का०४.५.६५] करणे युट् । व्याख्यानं ठत्ति-
यन्थदृत्यर्थैः। तेन हि खच व्याख्यायते ॥ नन्वीषत्तन्त्ं जयदेवा-
दि मरोक्तमष्यस्तीत्याद शावैवमिंकमिति शर्ववर्मणाचार्य॑ए यत्तं
तत्शार्ववमिंकमिति क्रोतादित्वादिकण । ननु व्याख्यानं यदि
त्तियन्धस्तत् कथं शावेवमिंकमिति । ददानीं दुगैसिंदेन क्रिय-
माणत्वात् । सत्यमेतत् । किंतु शवंवर्मरुतखचसंबन्धाद् व्यास्या-
नमपि एवैवमिंकमित्यु च्यते । तथा हि कातन्त्रशब्देन टल्यादि-
कमपि तत्संबन्धाज्ञोको व्यपदिशतीति! श्रत एव कातन्त्र चमिति
१ 0४ ध फणे पट (ाावाकावदवं 1९ रशिवपयायः ॥०॥ शिवे दन्त्यस-
"५५: श्रकारवाञ् शर्वशब्दः कारवानपि सर्वशब्दः।
12००.] 20785. 467
षष्ठोसमासोऽपि सिद्ध एव । एतेन स्नोकार्धनाभिधानाभिधेयल-
णः संबन्धो ऽभिदित इति दशितम् । °
-द८ण्य-क८, ३ 1115 हो ०55, ल व]र5 : नन् का तन्त्रस्येत्युक्त वर्धमा-
नादिग्रन्यो व्याख्यायतामित्यत त्रा शार्वव्भिंकमिति। ईषत्तन्लरं
कातन्त्रम् । ईषच्छब्दो ऽ ल्याथवाचकः । तया च किंचिदीषन्मना-
ग्य इत्यमरः । तस्याल्यत्वं पुनः पाछिन्यपेच्चयेति । वच भाषणे
त्रूज् व्यक्तायां वाचि। इत्यस्यैव ब्रुवो वचिरिति वचनाद् वचिरा-
देशे रूपमिदम् । शावैवभिंकमिति ष्ट ख दिसायामिति श्रणातेर्वं
दति कभ्रत्यये खूपमिदम् । प्रणते दत्युणादिनिपातेनास्ेव ।°
व] 218. (1. 0. 1388, ९) कए 71६८5 पठ सर्वं० "० श्रव
उपान प1< 74८4८१५८ बदरः ~ ननु कातन्स्य व्याख्या-
नमित्युक्ते जयदेवादेव्याख्यानं कथं नायातीत्यतच्राद शाववर्मि-
कमिति। ईषन्तन्ल्नं का तन््रमिति । ईषच्छब्दः सखल्यवाचकः । तया
चच किचिदीषन््रनागन्त्य दत्यमरः। तस्यान््पत्वं पाणिन्यपेत्तया ॥
नन् कातन्त्रशब्दः कौमारव्याकरणे रूढः शास्त्रान्तरे दृष्टवा-
व्नयदेवादेव्याख्यानं नायाति किं शार्व॑वर्भिंकमिति विशेषणेन ।
सत्यमिदं सखषूपविगरेषणं यथया व्यच्ननमस्वरं नयेदिति [का
९. १. २९] । अरय श्लोकस्य कथं पदादिकं क्रियते यतः ख चच्येवेदं
सूचितं तदुक्तम् । °। कथिदादिग्रदणं ज्ञापयति । अदौ णा-
वैवर्मिकं व्याख्यानं प्रवच्छामि पञ्चाद् वाररूषचिकमित्यथैः । तेन
वररुचि चस्य त्तिः करणोयेति खूचितम् । तन्न । रोका-
पञ्जिकाभ्यां सद्द विरोधाद् यत रदौ शास्लाद्ाविति ताभ्यां
व्याख्यातम् । °
(०१८ 8150 हा 5 7/4 4/45व7क : च्रादौी यन्धादौ
468 70185. (1.4:
देवदेवं मद्दादेवं प्रणम्य कातन््स्य कलाप चस्य शावैवर्मिकं व्या-
ख्यानं प्रवच्छा मोत्यन्वयः । °
गषत 20 एषाण७ः
स्वं्ञं खवंवागीशं भुक्रिमुक्रिप्रदायकम् ।
नत्वा कातन्लखाएां लचुटत्ति विधास्यते ॥
यथा बालप्रचोदः स्यात्तयाविधं निरूप्यते ।
त्म्यं सर्वविद्धासो लच्षणादिनिरखूपरे ॥
1. 1.1. 7.गण्वन्ण्वद. पणव 0१४७; सिद्ध दत्यादि । रसेव
तात्पयायेमाह न पृनरन्यथो पदे ष्ट्य दूति। च्रयमथैः। पवो चार्य्॑र-
सिद्धां खरव्य्जनादिसंज्ञामपनोय केचिद पुवामेवाच्छ्यलादि संज्ञां
प्रणोतवन्तः । तत््रतिषेधा थैमिद मुच्यते । कुतः । यतः शब्दाः ख~
च्वि साध्यतेनाभिमताः । ते च लोकप्रसिद्धाभिरेव संज्ञाभिः
साध्यमानाः सुबोधा भवन्ति नाप्रसिद्धाभिरिति। श्रय संज्ञेव कथं
न साध्यतद्ति चेन्न । प्रथमतः संज्ञा साध्या साधितया चपञा-
च्छन्दा व्युत्पाद्या दति यन्नगौरवमापदयेत । तेन प्रतिषेधणएव सा-
ध्यलेन परिणतो भवति । यथा द चिणेन चचृषा पश्यतीत्युक्ते वामेन
न पश्चतीत्यवगम्बते ॥ नन् तच चतुदं शत्यादिभिर्योजिः खरादि-
संज्ञा विधीयमाना दूगश्यन्त दत्य युक्तं पूवे चार्यप्रसिद्धसंज्ञाच््ा-
ख्यानदारेखेतर प्रणीतसंज्ञान्तर प्रतिषेध एव तैरपि साध्यः । अरन्य
या खरादिसंज्ञादिप्रषिद्धाः। किमथ पुनविधीयन्त दइति। षिः
शब्द दत्यादि । स्वेपारिषदत्ाद् व्याकरणस्याथैचरयं घटते ।
तच नित्या वणी दति दशने नित्याः । च्रनित्यवादिनां तु मते
निष्पन्नाथैः। प्रर टप १००९१४७ 207 45709105 ऽणटुहुक्धण्य प४
सिद्ध 25 लल ४७९ २ प्ल एल्हुःप्णण्ड ज चल कग मङ्गलार्थम् ॥
ग. 1. 2.1 70188. 469
0 कान्विष्षः सिद्धः ८१०० (स) क्त् 016 (आक्र (@].)
१६०४८ ध< गानग्क्पणह 25838६6 :
स्वादिर्दीधादिरपि काग्यिष्लो दिलकारवान् (१) ।
यो दौषादिल्यान्ते चाच काम्बोलो(२ दीघेमध्यगम् ॥
दत्यनुशासनात् काग्िक्लः। काम्यः । काम्पील 2) दत्यादयो
ऽपि भवन्ति ॥ अय (४) पुनर्दीधादिदिलकारो दिलयान्तो ५) वा
पाटो दशवाचकलात् ।
दी्धादिर्दिंष्लयान्तख कम्पिक्लो दिलकारकः।
देशभेदे तथा नागे शाश्वते नागमा चके ॥
दूति काग्पिक्लो नागः । तथा च कृश्यते । काम्पिल्लनागस्यवलं
करोतीति रयो गस्य द शंनात्(६) ॥ तया च चन्द्रः । काश्पिष्लो नागे
विक्रमादित्यदेगे प्रसिद्ध द्रति॥
2. 20०5777“ : ° स्वय राजन्त दति खरा एकाकिनोऽप्य-
प्रतिपादने समर्था दइति। एवं पदानि सिद्धानि लोके द्यर्थव-
न्त्यनर्थकानि च वाक्यानि दूश्वन्ते।°। तच भगवत्कुमारमप्रणीत-
सखूचानन्तरं तद्ाज्ञयैव ओओगशवेवर्मएण प्रणीतं खनं कथमनयेकं
भवति । अर्थवान् । ख चयति दखते ख चयति वा चम् ॥ तच
भिद्यते। संज्ञा च परिभाषा च विधिर्नियम एव च।
अतिषेधो ऽधिकारख षड्धिधं खचलत्तषणम् ॥
परिभाषा दिविधा लिङ्गवती विष्यङ्गरशेषण्डता विधौ नियमका-
रिणी । विधिरपि भिद्यते म्रत्ययागमादेशपूवेपरनिपाततया मं-
१ काम्पिल्लो लकारो वान्यो । ध. ४ अच पुन ©.
२ काम्पिद्लोप्र- ५ दिलयन्त.
३ घ. ४० ०8० कम्पि. ६ धर. ०५० प्रयोगस््र दर्थेनात्।
470 7 07885. (1. 1. 6.
ज्ञानियमप्रतिषेधा विधेरेव भेदाः । च्रधिकारोऽपिगङ्गाखोतो-
मन्दगतिमण्ड्ूकमत्यादिभेदभिन्नपरा्यं दति । तथा च यथा-
स्यानमेते निगदिव्यन्ते । संज्ञाविधिमन्तरेणापि संज्नाखचमिदं
परिग्रिष्यते। प्रसिद्धा हि खरादिसंन्ञा।°
ॐ “9. : उद्ात्तानुदात्तसमादारसानुनासिकनिरनृना-
सिकमेदादष्टादशधा भिद्यतेऽवणैः । तयेवणादयोऽपि॥ चरतः
समानं तुल्यं मानं परिमाएमेषामिति समानाः सिद्धाः ।°
4. "9. : ° समानो वणः सवर्णः । स पृनरस्म्रादेव वचनाद्
भिन्नजात्योरपि इसखदी घंयो रपपद्यते । समानजात्योस्तु इखदी-
्घयोञ्च सावर सिद्धमेव॥° 2," : तेषांयदणे तु व्यक्तेः प्रति-
पादितवात् क्रमाविवक्तायामपि व्यक्तिदारेणए भिन्नयो दंखयोर्दी-
धंयोख सवणसं ज्ञा सिद्धेति । व्यत्षयमिति व्यक्तिरर्थः भ्रयोजनम-
स्येति वियद: ॥
ल्ल 4 पपत 5 पट दवष १तवञ १० 80645, ० पव्पाल
९५८८14८5; (च) चछकारख्टकारौ च । (९. 7209. ०" 1. 2, 1) ४० (४)
वग्यंः खवर्ग्येण ॥ [गे स्थितो वणः खवर्ग स्वि तवर्फेन सदह सवणं-
संज्ञो भवति । कखगथघडङः। °]
6. 2,"/.. निरन्वयेयं संज्ञा तथा दीचेसंज्ञापि ॥ ०॥ लघ्-
गृरुसनज्ञाथद्चत्रयं [1४५.1. 4, 10-121] केनचिदुक्त तदिद न वक्त
व्यमित्याद दख दृत्यादि । तयेत्युच्ारणएवशादेव ॥ किच यदि
हस्रो वणः संयोगे परे गुरुसंज्ञो न भवेत् तदा नाम्यादेरगुरुमतो
ऽनु च्छः [का०३२. २.९८] ट्त्यच खच्छः प्रतिषेधो व्यथैः स्यात् ।
तच दि गृरुमतो घातोर्वधोयमान त्रामूप्रत्ययः कथग्टच्छः ग्रस
च्येत । येन अतिषेधो ऽवानिति द्भंयति गुरुमत इत्यादि ॥
11:13:71 70785. 471
29. : ° लघुगुरुसंज्ञापि लोकोपचारादित्याद स्वो लघुरि-
व्यादि ।०। ननु तदहि इसदी्धावपि लोक एव सिद्धौ । सत्यम् ।
बालवुद्धिनिष्यन्नावेव हि तौ ततो हि लघुगुरुसंज्ञां रतिपद्यन्ते
ओ्रओोतारः॥°
श¶1€ 2.द ८7८४ ३११५ ६ < दस्काक्प०ा$ 50738: (द) स्वो सल
घुः । (४) परतः संयोगे गुरुः । (%) दोघं ।
7. 2,7.: °नमनं नाम दूति भावे घञ् । सोऽस्यास्तोति
नामी । तया चामोषां दसदीर्घभेदेन । नत एव घ्वनिरूुखरति
नेैवोध्वं स्यृशतोति । अनन्तरत्वाद् दीर्घो ऽ नुवतंते । शङ्ानिरा-
सार्य स्रग्रहणएम् ।°
8. 20 : ° इ. पूर्व॑स्मिं ख विशेषस्याविवक्वितल्वात् सामान्य
रूपं नपुंसकमेव युज्यते । °
10. 2;". तच्छब्दस्य नपुंखकपुरववस्हपरामर्षिणो ऽपि वणा
इत्यध्यादारात् पुंसा निदेशः । श्रयवा परस्य वर्गणशब्दस्य लिङ्ग-
मनेन गरदोतम् । यया । य च्राघधारस्तदधिकरएमित्य च तदित्यने-
नाधिकरणस्येति ॥ ० -2.द1 ८०. ०८ #925 5012, द ग) 4 पणत् 5.
11. 229. : वगा एणामिति संबन्धे षष्टी नतु वगीणणं मध्ये
मथमदितीया एव वग दति निधारणे। ° । घोषणं घोषो ध्वनि-
रुच्यते । घोषा ईषदर्यै नञ्र् । यथया । अनुदरा कन्येति ॥ एते
ऽचोषा विद्धतकण्डाः आसानुम्रदानाञ्य विसजेनीयजिङ्कामूली-
योपध्यानीयाद्य।°
12. -2."8.* °एते घो षवन्तः संटतकण्ठनाद्ानप्रदानाः। श्रन्-
स्वारो ऽप्येवम् । °
19. 2 ` अनुशब्दः पञ्चादयै । नु पञान्नासिकाख्ानमु-
472 07175. {. 1. 16.
चारणमेषामित्यनुनासिकाः । पूर्वं मुखस्यानमुारणं पश्चान्ना-
सिकास्थानमुच्चारणएमित्यथः । अनृयरदणात् कंवलनासिकास्या-
नोचारणस्यानुखारस्य नेयं संज्ञा ॥ नन् ड्नणएमा दि खत निदि
ष्टाः । तत्कथमनृस्ारस्य प्रसङ्गो येनानृयदणं ते च सामथ्या-
न्मुखनासिकावचनाणएव। नदि ते केवलेनैव मुखेन नासिकया वो-
चारयितुं शक्यन्ते । सत्यम् । पुवो चार्यप्रसिद्ध संज्ेयमन्वर्थेति ॥
एण एभ्रा0118 वृलिपाम त 16 ला दातप्रदक्व 8९6 1. 1. 1. 8.
14. 7॥८ अलाप ८८ ७(%व 06० ०व०६९्व् ११७॥९०९् 9 (१८45८0८
(प'प७ 2788.) 28 7०६ एएपपाह्लावाटल्त् ए © (जणपरला वगा 0
तपम" ५,» सखस्य स्वस्य स्या नस्यान्ते तिष्ठतीत्यन्तस्था ।
6 ह्ला रव प्ठकफोला८ छल्ठपाऽ पप ४16 6०९८९त्वण्डु 50095.
¶#० (लगाप्रालापामा8 पाका पद हठ प्ल ०७९त् ॥ला७ (प पैट
३4११, -0 4) धा९ {19 ९ङवाञोल्त् लसौरुणमेलट्लम् लाड, णिः फन
8०ा९ाप्९ऽ अतल छाः छाल हलाफड धा6 इपऽनदप्ल्ते एफ ४७ 5८८.
4 फ्लालृक फा ४ ४९ 0 प्लिाषयप्रणह ०१8.
18. 2: ननु किमियमू पसं ज्ञा विधोयते न ह्यस्याः शास्ते
फलमस्ति । तथा दि । अमीषामाख्याते भिर् संज्ञा विधास्यते ।
तस्या एव प्रयोजनमस्ति । शिर्परो ऽ घोष [का०. द. ९०] दूत्या
दिषु। तेन क्तैव विधातव्या नेयमित्या द शिडितीत्यादि । इतिशब्द
एवप्रकारे दर ष्टव्यः । एतदुक्तं भवति। शादीनां कार्चिवात् पूवेनि-
दे प्राने वत्संन्नामादौ निर्दिग्रति तदेवंप्रकारा लघुसंज्ञाः कतुं
शक्यन्त एवेति । एतदिदाकूतं केवलम् । न वयं संज्ञान्तरं विधा-
तुमुद्यताः । रपि ह् पूवी चायप्रसिद्धसंज्ञा ्रन्वास्यानेन कतार
म्भाः॥ ननु पुवो चायो ्रपि वैयाकरएलाज्ञाघवमभिलषन्तः कि-
भिति गरीयसीः खरादि संज्ञाः म्रणीतवन्तः । सत्यम् । अरवथैला-
तासामिति । भ्रयमथः । दिविधं हि लाघवं भवति शब्दरतम-
1. 1. 19.] 7078. 473
थैकूतं च । तचार्येकूतमेव लाघवं परार्यप्रटत्तलात् तेषामभीष्टम्।
अतः शवैवमैपि तया अतिपादयति।°। तया दि 1 ऊग्मधमेयो-
गादूष्माण दत्येवमन्यासामपि संज्ञानामन्वयं ऊदनीयः।°
16. 29. : विद्ज्यते विर म्यते [*.५. परैर्वरैनं संवथ्यते -८०+-
१८००] दूति विखजेनोयः कमम्रत्ययो पलचएएम् । तेन विद्ष्टो वि-
सगंद्तिचसंन्ना सिद्धेति॥
17. 18. 29. : उपश्रायते शब्दायत दत्युप्यानीयः ॥ +:
उप समीपे परायते शन्द्यते° 111 118. ° ध1< 1... क ६८5 ङ्ध
19. 2. "उ र्>८केण । उर् “पेण । स्वरत्वाज्नि्णामूलीयोप-
्रानोयाभ्यामपि एत्वम् । व्यञ्ननवात् परगमनं चानयोरिति वि-
सर्जनोयानुखारयोस्तु नैव परगमनमन्वथेसंज्ञाविधानात् [८०५
०५१८ ; अनुस्वारो विस द्वावेतौ पूवैसंभितावित्य न्वथैत्वात् ]॥
चथ पन्था दति निलोपः कथंनस्यात् । नैवम् । अधघुट् स्वरो लो-
पम् [का०२.२. २७] इति विेषणएबलात् । एत्वे तु विसर्जनोयय-
हण मनर्थकं खरान्तत्वात् सिद्धम् । ंदएमिति तच हि नुरित्यनेन
नुमंभवो ऽनुखारः प्रतिपत्तव्यः । तेन पुंख्िति षलवं न भवति ॥ व-
णममान्नाये क्रमपटितयोरनुस्वारविसजंनीययो व्यं स्तसं ज्ञा विधा-
नमाभ्यां षद सखरव्यच्ननयोरभिनसंनिरुष्टवाविभै वार्यम् । एवं (१)
सत्यमी योगवादा एवो च्यन्ते२ । मरत्याद्ारवादिनः पुनरा: ।
योगवाद्धाद्रति कथं पृनरयोगवादा दत्य युक्ता वन्ति । श्रनुपदि-
टा शूयन्त दूति ॥ [८१००८,,८. यो गवा दस्त पूरवसं यक्ते ऽ प्युपपन्नं
युक्ताः संबद्धा वन्ति राभ्ुवन्तीत्य येः ॥]
१ गयैमेव स 118. २ इवोच्यन्ते 18.
474 2 0755. {1. 1. 20.
11, १.७१८१. 1 ८,०).5: सवर व्यजन नयो म्ये ऽ नृखारविसजनी-
ययोवेणंसमास्नाये पाठ उभयसांनिध्यादुभयव्यपदेशायैः । खत
विपयंयनिरदेशादुभयोरूुभ यसं ज्ञा विज्ञायते ॥
2, अनुखर्यते संलोनं शब्दत दत्यनृखारः । कम॑रि घञ् ॥
ननु वणंसमान्नायस्य क्रमसिद्धूवात् सन्ध्यच्तरसंज्ञानन्तरमेवान्-
सखारविसजेनीययोः संज्ञानिर्दे शो युज्यते । तत्कथं व्यतिक्रमनि-
देशः । सत्यम् । श्रनयोरप्रधानवात् पञ्चात्छंज्ञानिदशः । तया
दि । मनोरनुसखारो धुटि [का०र्. ४. ४४] रेफमो विंसजैनीयः
[का०२.२. ६२] दरति न क्रचित् खातच्येणणनुखारविसजंनोयौ
स्तः । चरतो ऽन्तो ऽनुखारो ऽ नुनासिकान्तखेत्यभ्या सापेडतात् ।
येवं वणंसमाच्रायेऽपि पञ्चात्पाठो युज्यते । सत्यम् । खरव्यञ्ञ-
नयोर्मध्ये पाठ उभयसमीपतादुभयव्यपदेशार्थो भवतीति तत्छ-
मोपवात्तद्चपदेशः । यथा गङ्गगसमीपो देशो गङ्गेति । अरनुखा-
रविसजंनीययोरपि क्रमपरिपटितयोव्य॑तिक्रमेणापि संज्ञाविधानं
स्रव्य्ञनाभ्यामनयोरभिनसंनिरुष्टवप्रतिपाद नाथम् । तेनो-
भयोः प्रत्येकसुभयसंनज्ञा सिद्धेति भावः । अन्यथानुसखारस्य खर-
संनिधानात् खरसंज्ञेव स्याद् न वयञ्जनसंज्ञा। विखजेनीयस्य च
व्यञ्ञनमंनिधानाद् व्यज्ननसंज्ञेव स्याद् न स्ररसंज्ञा । तेन खर-
लात् खरकां व्यञ्ञनलाद् यच्जनकायमनयोस्तच तच वच्यति।
तया विसजेतीयादे शयो जिंह्धामूलोयोपश्रानीययोरपि म्रतिपत्त-
व्यम् । च्रत एव विसजेनीयादयो योगवादा दृहोच्यन्ते। युक्ताः
संबद्धा वदन्तीति योगवादाः॥
20. वकवत कलाठ वात्न ०८ ऋष्णदव्ञड उपलतूर्नहतिज :
उपलि यदणएमित्यादि । यदेवं विभक्न्तं पदमिति कथंन
व. 1. 21.] 70715. 478
कूतम् । सत्यमेतत् । किंत पुव म्रकूतिः परा विभक्तिः । तयोः
पवेपरयोः म्रकूतिविभक्योः म्त्येकमयमथः समुदायेन चायम् ।
एवं सति म्ररूतिप्रत्ययौ संबद्धौ भवत दति व्युत्पादनाय गुरू-
करणं तच्च टीकायां विस्तरेणोक्तम् । इख तु नोच्यते यन्थगौर-
वभयात् । किं च विभक्रिरन्तो ऽ वयवो यस्व तदिभक्चन्तं पदमि-
त्युक्ते साच्वादधिभक्यन्तानामेवस्यान्नतु लुप्तविभक्तिकानामिति श-
द्धेत। यथा राजेति नित्यवाद्य्नाचेति[का०४.५. € < ] सेर्लोपि
कृते विभक्तचन्तवानुपपन्तेः पुनलिंङ्गसंज्ञायां सत्यां विराममाचरित्य
लिङ्गान्तनकारस्य [का०२. २. ५६] इति नलोपो भवति । तया-
चापोति विभक्तिलोपेविभक्तयन्तवाभावात् पदसंज्ञानस्यात्। सि-
द्धान्ते तु लुप्तायामपि विभक्रावर्योपलग्धेः संभवात् पदसंज्ञा न
विदन्यते॥ ए 72215 व॒रपपज्प ज तरत प्ट एव ८८ 7 , 1. 4, 14.
20. 21. ¶1© 21१९८५८. 3ण5८ा{§ ॥€ा५ (€ गाना 5प ५७ : (व)
स्यादिधुटि पदान्तवत् ॥ स्यादि विभक्तौ घुटि परे परै पदान्तव-
त्का्यं भवति 1 पुम्याम् । पुंभ्याम् । मकारस्य वे तदर्गपच्चमो
वा भवति ॥ अशान्भ्याम् । खुकन्भ्याम् । मनोरनुष्वारो धुटीति
न स्यात् ॥ स्यादिधुरीति किम् । गन्ता । पद्ान्तत्वादनृष्वारो
नित्यं व्गान्तः स्यात् ॥ ९४८. 4, 44, एप्प्प. (2) नसवरेये च
तद्धिते ॥ तद्धिते स्वरे ये च परे पद्ान्तवन्न भवति । स्यादिलोपे
म्रत्ययलोपलच्णेन प्रानैः ।° (°) उत्तरपदं स्वरे ॥ न पदान्तव-
दवति । भ्रियविद्युतौ । परमदण्डिन् ।°
21. 2५29. नयते्दिंकर्मकल्वात् सवैदितीया वयज्जनमस्वरमि-
ति प्रधानं कर्म॑। पर् वणंमित्यमधानम् । कता चाच शिवय एवं
१ व्यज्ञनकस्वरमिति 219
476 0425. (1. 1. 21.
नयेदिति विधौ सप्नमो । विधिरज्ञातज्ञापनं पव॑माचं काललत्त-
एम् ॥ नन् व्यज्ननं परं वणे नयेदित्य॒क्ते स्वरस्य कः प्रसङ्गः । येना-
स्वरमिति प्रतिषिष्यते। व्च्ननात्मकः स्वरः खयं राजते॥ दिशब्दो
यस्मादयं । यस्मात् स्वरः स्वयं राजते ऽ सदहायो ऽप्य्थं प्रकाशते ।
भरतो ऽनृयायी न भवति(१ । खरूपयदणएमस्वर यणम् ॥ अपर
श्राद। न विद्यते स्वरो चस्रात् सो ऽ खरः । तेन जिङ्ामूलीयोप-
्ानीययोः परगमनम् । विसजंनोयानृखारयोनं भवति । भिन-
पदं तु षेविच्यार्यमिति। अयुक्तमेतत् ॥
८७१५५. : द षत्तिष्ठति । तदनु । नन् व्जज्ञनमसरमेव । स-
त्यम् । श्रखर यणं स्पष्टार्थम् ॥
८१०५५०५५ न खरो ऽ खर स्तमिति नञ्तत्पुरुषस्यो तरपद -
वदिति दितोचैकवचनान्तं पदम् । खरं न पर व्ण नयेदित्यथैः॥ °॥
परमिन्युक्ते वणस्यावगमा द णगरदहणं सुखा थम् । °
20: न तु स्वरमित्यादि दिशब्दो यस्नादर्थै। यस्मात् खरः
स्वयं राजते । च्रषदहायोऽप्यर्थं प्रकाशयति । तस्मादनुयायीन
भवति । यज्नं पुनर न्रगभवति । अनुगच्छत्यनुयायि भवति खा-
तन्व्येणाथेप्रतिपादने सामथ्यैविर दात् । तथा चोक्तम् । व्ज्जना-
न्यनुयायीनि स्वरा नेवं यतो मताः ॥ अथैः खल्वपि निव॑चनम् ।
सयं राजन्त दूति खराः । च्रन्वगभवति व्यन्ननमिति। क+खनति।
क~फलति । कखयोजिद्कामूलीयं न वा [का० ९. ५. ४] पफयोर-
पथ्रानीयंन वा [का०२.५.५] दूति कते कादिष्वनयोरपटि तलात्।
कथं व्यच्ननसंज्ञा। येन पर गमनमित्याइ योगवाहलादिति। यो-
१ व 218. ००15 न्,
1. 1. 23.] ए 0171855. 477
गवालव च प्रतिपादित मनुस्वारसं ज्ञाम्रस्तावे । ननु व्यच्जनं परं वं
नयेदित्युक्ते स्वरस्य कः प्रसङ्गः येनास्वरमिति म्रतिषिषध्यते। इत्याद
स्वरूपमेतदिति स्वरूपाख्यानं रतमित्य्यैः ॥
22. 2५"9-: अति पूवी त् ऋरमेरहंत्वथैविवच्ा यामिन् । वतमाने
शन्तृडः। अरन्विकरणो गुणः । पश्चाद् नञ्समासः ॥ विपूवाच् चि
षस्तयेवेन् क्लमो ॥ श्रथवा । अनतिक्रम र्वन् विक्षेषंक्यादितिलि-
ज्गवादीव्ेयाकरण दति तद् वेत्यधीते वा ऽण् । यकारस्य विच्चिष्टस्य
नय्वोः१)पदाद्योः [का०र. ६.५०] द्रत्यादौ दद्धिरागमः॥उख-
कैरिति वििष्टादैकारादव्ययखवेनान्नः स्वरादन्त्यात् पूर्वाऽग्
भवति [का०२.२. २४] ॥
ऋष. अय किमर्थमिदम् । न योः पद्ाद्योेद्धिरागमः
[का०२. ६.४९] इति य्वोरादौ द्धिविधानात् । तयाव्ययसरव-
नान्नदृत्यादिना चान्त्यात्रत्पूवेमग्विधानादथादिक्षेषो भवि-
व्यति । स चक्रमे नैव व्यतिक्रमेण । प्रयोजनाभावाद् । ्रसंमो-
ार्याऽयंयोगद्रति॥
४१५०; शरतिक्रममकुर्वन्वणन्संश्चिष्टान्िघयर यदित्यर्थः ।
दौवारिकः । नीचकैः वैयाकरणः । न्यायसिद्धस्यानुवाद मेतत् ॥
28. 22". : इदो भये लोकाः शास्कारा द तरे ऽपि । तेषा-
मुपचारादवधिरिति।°
2. लार, यदण ४; अभिघान ; 27. ००१ 2,2१०.४5 शब्द् .
1. ; तयेति । [वरण दति न केवलं ढक्तस्य संच्ञा नगर-
स्यापि 2“*%.] । वरणः सन्त्यसिन्नगरे । वरणानामदूरभवं वा
१ विदधिष्टस्य नाब्रौः )18.
478 2 0118. {1. 1. 23.
नगरमित्यादाव्ये तद्धितमृत्पाद्य वरणादिभ्यश्चेत्यण(१) । तस्य
लोपं पूवो चायाः कुवन्ति । ततो दि वरणा शब्दो नगरे ऽपि वरत॑ते।
तद युक्रम् । लोकोपचारादेव वरणशब्टो नगरस्यापिसंज्ञान
केवलं ट चस्येति । किमत्र तद्धितलोपेन । तथा पञ्चालाः तचि-
याः मन्यस्मिन्देरे पञ्चालानां वा निवासः पञ्चाज्ैवी निरत्तः।
पञ्चालानामदूरभवोवा देण इति चतुवर्थेव्वण । तस्य जनपदे
लुगित्यपि न वक्तव्यम् । न कवलं पञ्चालशब्दः छवियाणां संज्ञा ।
जनपदस्यापिलोकोपचारादेव। तया दि एयग्जना रपि पञ्चा-
लशब्दाञ्जनपदमपि प्रतिपद्यन्ते न च तेषां प्ररतिप्रत्ययविभा-
गोऽनज्ञानमस्ति। तस्मात्तदस्मिन्नस्तीति तदेशे । तनान्नि। तेन
निदत्त: । तस्य निवासः । अदूरभवस्ेति न वक्तव्यमेव । यदेवं
वरणापञ्चालशब्दौ समानाधिकरणएत्वात् कथं नगरजनपदयो-
लिंङ्गषंख्ये न गरह्छोतः । तस्मात् तद्धितलोपं छा लुपि युक्रवद्म-
क्रिवचन दूति युक्तवद्भावो वक्तव्यो नेत्याद पञ्चाला वरणा दूति
नगरजनपद््योलिंङ्गसंख्याभ्यां योगः संबन्धो न दृश्यते | कुत
इत्याद सज्ञागरब्दवादिति । ईद्शावेवाम् विशिष्टलिङ्गसंख्याकौ
नगरपदयोः संज्ञात्वेन प्रसिद्धौ । अतः संज्ञेव मरमाणमिति।°
प्र८ पोल 7ण्द्व्व एक पलल (० हदं 1, २, 53 प्व 0८ प
सवष, ण ककव, ०१८. 5९९ पणता ० 24१, 1, 2, 58.
0 ९ लणालेप्वरहु श्यागतप ज पाट सृता वान्तो पल्रत्रत्रऽ पाऽ
ननु लोकोपचाराल्लौकिका एव शब्दा ज्ञायन्ते वैदिकास्तु कथं
ज्ञातव्याः । किं तेज्ञातैरिति न वक्तव्यम् । व्याकरणं दि वेदा-
१ अन् ^. ; ए. ०).
1. 2. 1.} 7 05. 479
ज्गमिग्यते । तन्न स्याट् न चान्यदैदिकशब्दव्युत्पादने खचमस्ति
येन वेद्ाङ्गत्वं भविव्यति । इत्याद वेदिका दरत्यादि । वैदिकाः
शब्दा लोकिकज्ञेः पुरूषेयै यथोक्ता येन प्रकारेण वेदे प्रतिपादि-
तास्तयैव तेनैव प्रकारेण निर्णीताथाः प्ररुतिम्रत्ययविभागोदन-
दारेण निशिता था मन्तव्याः । एतदुक्तं भवति । वेदे हि लौकिका
एव शब्दा बद्व: प्रयज्यन्ते । तेन तेषां व्युत्पत्यनृखारेणेतरेषामपि
चेदिकानां लौकिकज्ञतात् प्रकूत्यादिविभागोदनसाम्यैः शक्यते
व्युत्पत्तिः कदुमित्यथैः । तर्हिं लौकिका अपि सवं लोकत एव
विज्ञाष्यन्ते । किमनेनेत्याद् लोकात् तेषामसंयद दति । लोका-
द वधेस्तेषां लौकिकानां शब्दानामसंग्रदः सम्यग्यद्णं न भवती-
त्यर्थः । यस््नाद्लौकिकानां शब्दानां व्याकरणमेव संप्रदायस्तद्भावे
बड्धम्रक्रिया विषया खद्धपरपरया कथयमवधारयितु शक्यन्त दति
चैदिकानां पूनः शब्दानां युगमन्वन्तरादिष्वनवच्छ्छिनसंप्रदावला-
सोकिकज्ञैः पुरूवैरवधारयितु शक्यन्त दूति ॥
. 2, 1. 8८० 24 छ. 1, 101.
४. : चछवर्णा मुधेन्य दति छकारस्य उकारः । ल्टवर्णी
दन्त्य दति न्टकारस्य ष्टकारः। तयापिश्लोयद्योकः ।
अ्आगमोऽ नुपचातेन विकारख्चोपमदंनात्।
च्रादेश्स्त प्रसङ्गेन लोपः सवापकषंएत् ॥ ° ॥
चकारस्य रटकारे दीर्घो वक्तव्य एव सवर्णसंन्ञाभावात् एवं पो
टकारः । पोद्टकारः ॥ चकारात् पूवेलोपश्चेग्यते । दोतुकारः।
पोत्ुकारः ॥ तथा चछकारेऽपि। दोद्टकारः। पोद्कारः॥°
वर कलफकफणहु एनम ग 018 ताडण्डडणा भण प्णध्छाऽ ४० गिोन्ल
9 27४ 07 18०५०९88 9 1९8 165 उप ॥116 218.
480 70783. 2.2
य.. ननु खकारस्य ष्टकारेणए सवण॑संज्ञाभावाद् दीर्घोन
म्राप्नोति। तत्कथयमित्याद दो्टकार इत्यादि । दोतुल्कैकार इति
वि्यद्दः । वक्तव्यं व्याख्यानं कर्तव्यम् । खकाररटकारयोः सवण-
संज्ञा लोकोपचारात् सिद्धेति भावः॥
106 70८८. हि7१९§ ४16 4114 ~
श्रदीर्घो दीघैतां यातिन च दीर्घस्य दी्घता।
पूर्व दीर्ध खरं दृष्टा परलोपो विधीयते ॥
एलफषल्ला 1 धात् 2 २६ ०११३ (6 गिान्काण ए९ पवा (111:93;
(५). चति खतो लोपो वा ॥ ग्ोठटकारः । श्दोदकारः
(४). च्छति चतः१)॥ तो वेत्येव । होतुः । टकारः । दो-
हकारः । एवम् खकारस्यापि कञ्चित् । गन्तित्यस्य(२) रकारः ।
गम्टकार; । पत्ते होदकारः२) । चकार ल्टकारयोः सवणत्रात्क-
सित्पूवेलो पमपोच्छते । दोटकार' ॥
(९). विसन्धिर पोत्यन्ये ॥ खतो च्छति परे प्ररुतिरभवतीत्यन्ये ।
होदटल्टकारः ॥
(). शकन्ध्वाद यः ॥ एते निपात्यन्ते । शकानां जनपदाना-
मनुः कूपः । शकन्धुः । °
(). तुनोवेकाराद्ावव्यये ॥ उकारलोपो वा वक्तव्यः । लु ।
तुद । न्वु । नु । च्रव्ययान्तरत्वात् ॥
2. 7० 0८.५७ 2-7 8९८ 227. ए 1. 1, 87, 88. ० इलीषा , ५.
8९० ७०१० शकन्ध्वादि ४० २. ४1. 1, 94, एवष. 2.
11 2.40 ८२. ०११ऽ "< 50८५ मनसः सस्य च ॥ मनस् । श्रस्य
सस्य च लोपो भवति । ईषायां परतः °
१ लति चृत् 18. ३ 9०1 होतृकारः?
२ ४.९. गसू इत्यस्य.
1. 2. 15.] 707८5. 481
4. ८०" ऋणार्णं ०८५. 5९० 7. ऽ. 1, 89, ९४5. 6 ००१ 7; शो-
तार्तं ४४५५. 5. चति घातोः० ?. ए7. 1, 91; नामधातोः 92.
-7.4011८८. ३०5८1६5 {116 5६८०5 : (८.) ति च ठतीयासमासे।
(४.) धातो च्छैत्युपसरगेस्य । (^) नामधातोर्वा। (५) रूटत्यलः ।
5. (गण. ऽ€८ 2. \ 1. 1, 92.
6. एवे चानियोगे ऽ 2. ४7. 1, 94, ९०१५. 4; सैर्° ऽ०८ ए.
ष. 1, 89, ए. 4.
7२7०८१० २८०१५ सस्यात् रेत्मौ० ८१ } 0०5 २15० ध1९ छताल
ग८्कण्ड : सस्या दैवमिति पुस्तकान्तरे पाठस्तदाप्यत रेल
7. एज 22045११5 8१८) ७९८ प्रेल यति° "१ उपेकोय-
ति 7. ४1. 1, 94; उच्तेति° 89; आोष्ठौ लो ः० 94, ४३०५५. 5; श्रो -
नमि 95; अचौदिणी 89, ४.९2; ग्रीढः० ४.3.
8, 0 5.45 8-11 8८८ }7. +. 1, 7.
11. ल्टरनृवन्धो सस्य । ल्टकारस्येवा कुति यस्येति वियद: ॥ †.
12. [0 5045 12-15 8८८ ए. ए. 1, 78.
18. राया टेन्द्रीति वियः । 1.
14. पटो (*०८९ ग षटु) + ओ्रोतुः 1 ¶.
15. [प द्ग्ल ०) धल वृक्वष्द पे गवेन्द्र 016 @०-
70€ा118{078 टट ६० ध< -दहवचद्वं ० 29. ए. 3, 109:
व्णागमो वर्णविपयैयख दौ चापरौ वणविकारनाग्ौ।
घातोस्तद थीतिगशयेन यो गस्तदु च्यते पञ्चविधं निरुक्तम् ॥
गा5 35 ल्लः $त 19 ५० : च्रपूवस्य वंस्व विधानं वणागमः।
गवेन्द्रः। कौ जोर्यति। कुच्नरः ॥ वर्णविपर्ययः । हिनस्ति । सिंदः॥
तया माधवनामायरोः पतचस्तस्या पत्यान्यि माधवाः । वाखदे-
31
482 205. {. 3.1.
वज्ञातयो वासुदेवसखेत्यादिषु। वासुदेवस्तु मा लच््ीस्तस्या धवो
भता । दति व्युत्पत्त्या च वणं विपर्ययमन्तरेणापि माधव उच्यते ॥
वर्णविकार: । सदा कुमारः। सनत्कुमारः । ° दत्यच तागमो-
ऽपि॥ वर्णनाशः । प्रषन्ति जलकणए उदरे यस्यासौ एषोदरः ।
मनो मथातीत्यचि मन्यः कन्दः । जीवनं जलं तन्मूतं बद्धं
येन ख जोम्तो मेघः ॥ घधातोस्तद थातिश्येन योगः । राज्धातो
्ोभार्थप्रकर्पेण योगः । गच्छति सलीलं गमेर्गरित्यौणादिक-
डोप्रत्यये मीरित्यत्र गम्धातोगेमनायातिशयेन सलीलगमनेन
योगः ॥ ° 00 ल्नाफृण्प्परत् कफ ० 25 कषणिर११य० 5९८ 7, ए. 1,
122-124.
16. 8९८ ए. इ. 3, 19.
17. चितं स्ततमित्य च न ज्जने खराः संधेया दत्यनेन पद-
मप्येऽपि संधिप्रतिषेधो भवतीति ॥ 7. 8९० एरएणः ४1. 1, 109.
18. नजा निर्दि्टमित्यादिके छकारस्य तद्धिते ये रुधिरेव
पिच्यमिति । गब्यूतिरष्वनो मानपरिच्छेदः क्रोण्दयमित्यथैः।
संज्ञा चेयं लोकोपचारादेवनतु नजो ऽनित्यलात् । 7.
1. 3, 1. सरे परे प्रकृतिरिति वचनात् पूवस्मात्खराद् विक-
तिरेव । दधिद्र ्रस्य। दधी ्रस्य॥ रुजति जानु उरस्य । जानू
अस्य ॥ क्तिपति साञ्रश्रागता। सा आगता ॥ परनिमित्तादेशः
पूवैस्मिन् स एवेति प्रकतिविंन्यते ॥ 7. 7. ४1. 1, 129 9.
1. प८पाप्पाःऽ ५४ खरा ४८ इनन् बन्ध आनिपातः ऽ ८०1०१९१.
8०८ ए. 1. 1, 14 (कत् ए. 1, 185). ४
11 प्ल] अन्तय्रदणं ०, १८८० तहु १० ४१९ (ए०पप्लान्ाह,
गरलिऽ १० ४९ @,204514 येन विधिस्तदन्तस्य. 1० 2४3 त्ण्णलप्कण्
1. 4. 6.] 0788. 483
€सवप्1<5 त1€ एप्प इललऽ ० किण्ठप्यः धट कपवाङ्ञऽ + अर् + अतु ध
€. 8€€ 10८१ [९ . [1ा. 3, 18, ८६८.
2. 2. 1. 1, 11 (अप्त ऽ. 1, 125). 1. ऽण्1<5 खराः
011 5५, फक्त रू०पात् रसूतेप्वेट पेल तष्य श्रावाम् । युवाम् ।
युवयोः ५५८. ; विचन्वतेति चिचरा नावो यस्मिच्नले तचिचनु
जलम् । 1.
8. 7.1. 1, 12 (क्ण्त् 1. 1, 125). शखन्यतचेति । अम द्मेत्यादि
दण्डको धातुः । मनम् । ्रमः। - -। सो ऽस्यास्तीतीन्प्रत्ययः॥
(8९ ४८७६. [00 2{ण7 219 13, 22 ; 23).
4. व< (नफ८०॥९ ०5 ऽप]एार खराः. ऽ 28. ए 1. 1, 125.
1. 4, 2. 280. एवा. 4, 45. 0 वाङ्॒य ९५८. 5८८ १8. ४३१६. 1.
3. 0 7ण्€ इत्क्हलङ लमप्लत८ऽ अप 203 ल्जपकपञड पप तपर
शा. 4, 623, कलो एङ ५ एकेप्ोत५ ता र 4कदङष (वत्गृप्ट्व् 05 (0९
ए 4511:2) 33 दद्लात्ट्त् 60 १8 ० प्टाप्व्ट ल वपत 9 95०] गाजर णड
६1© श्. 8€€ ४15० {€ 7०६८ भण 8072 4.
4. 289. 777. 4, 62. ये तु लानृनासिकपरस्यापि शकारस्य
कत्नमिच्छ्न्ति तेषामनर्थकमेव तेभ्यो य्रदणं व्यवच्छेदयाभावात् । न
दिसखरयवरपरलानुनासिकपरव्यतिरोकेणान्यपरो दकारः संभ-
वतीति । 4.
5. ए. छा. 4, 40; 41; 60.
6. नन् किम्थैमिदं वर्गप्रयमेभ्यदत्यादिनाशकारस्यकतरेपर-
ख्पत्वे च। च्रधोपे प्रथम द्रतिसिद्धखकार दत्य तदेव बाललैरु हु व्यते॥
चं 2े खचमिदं व्यर्थं यत्कतं शर्ववर्मणा ।
' तस्यो त्तर पदं न्रूददि यदि वेत्सि कलापकम् ॥ दूत्या द।
श्रतपखे व चनमिद मिति शकारस्य हि विभाषितं इत्वम्। ततो
484 205. {. 4. 15.
यस्मिन्पचेकलं नास्ति तदर्थ वचनमिदम्। लानुनामिकपरस्यशका-
रस्य छत्वमिद्ध सर्व॑येव नास्ति। चरत एव तच्यकच्ए इृत्युदातम् ॥ 1.
7. 7. पा. 3, 3२.
810. 8८५ 7. एना. 3, 4; 7. एण प॑सो० ०८८2. पा. 3,6.
0011 मरणान् ऽ९९ 1९. 1४. 6, 73. न
10. व्यवस्थितवास्मरणेन वेदि तव्यं तेन मदान् त्छरूरित्यच न
भवति । 7.
11. यद्ययन्तस्या दिप्रभेदाः सानुनासिका निरनुनासिक
रेफवर्जितास्तथापि खे निरनुनासिकस्यैव मरूयमाणएत्वात्स एव ल
कारः प्राप्नोति । तदयुक्तम् । कारणशनब्दो दिवणात्परः स्यूयसा-
णो यथाभ्रुतवणंपरिग्रादको भवति । तदभावे स्यानेऽन्तरतम
द्तिन्यायादनुनासिकनकारस्यानुनासिकणएव नकारो भवति।1.
1. नन् शे जकारमिति क्रियतां जञ्चजां चवगैवात्तेषु तवग॑ख्च-
टवर्मयोगे चट वर्गाविति जकारः सिद्ध एवेत्य पद मध्ये चेत्या-
दि । च्रवाच्नयतीत्यादौ पद्ान्तवात् तेन जकारो न सिध्यतीति
भावः॥ 1.
18. "111८ (५० 1९८ चु ५१९ {० ८ (०्ञत्ला९त् 95 णिह ॥०-
हाला ०6 ऽप्फरपाप्॑८, 5० प 1 कुरवं-च् पललः पेत जप्ञप्रप्पप्तग
गण् णन् (ष्८व्णताण्ट 0 11. 4. 8.) णः ५,०८ र्ण ग् णिः त्त् (१८८०
1716 {० 1. 3, 48) 25 पकार्ष्ाट, = एण पष्ट ऽप प९य्डछण, १.1.111
" प्रशाच्, न् "दाप्८०८पा७ ष्ण ग्म म्, ११७८व7क तपपरा० ४९
5१0 ऽ(11 पतत् एर्लज€ पट च्, १1९ 1८ एलप्ड् कषप ग पट ककव.
15. पुनः गरलटिऽ ४२८]; ४० 1. 4, 8.
नो ऽन्तखक्योः शकार मनुस्वा र पूवेमित्यतचा न्तयदएमुत्तर च
वा. 1. 1.1 7017885. 485
विरत्र्थम् । ° । तदधिकारवशादिद पुनरवश्यं विरतिप्रतिपाद-
नार्यमन्तयदणं योजनीयमित्या द मकारः पुनर न्त इत्यादि । अन्तो
विरतिभ्डतो न पुनः पदान्त -एवेत्य्थैः । तेन पद मप्येऽपि यच वि-
रतेरभिधानमस्ति तचाष्यनेनैवानुस्वार दति गम्यत दृति प्ररूति
विभागमाते विरतिरच नाभिधीयत दति भावः) 7.
1.5, 6. एको ऽ वाशब्दः समु च या यः । विकल्प स्व परः ॥
शषसेष्वघोषपरेषु विसजंनोयो लोप्यो वा । कः श्योतति । क
ख्योतति । कः छौवति । क छोवति । कः स्याता । क स्याता ॥
पररूपं चेति रूपत्रयम् । तन्न वक्तव्यं च्ुतेरभेदात् ॥ >.
अय कश्डोत दृत्यादिषु पररूपे कते एषसानामघोषे प्रयमः कथंन
स्यादित्या चटलतानित्यादि। च्रयमभिप्रायः। यदि म्रयमः स्यात्त
दा दवण॑चवर्गय शा स्तालव्या छवणंट वरषा मूर्धन्या चट व्णतवग-
सलखादन्त्याद्ति क्रमेण शषसाखट तानेव ्राभ्रुवन्ति। (111.8, 19 1.
12. एणः ईैरूर्यम् 8८९ [९ . 1. 3, 52.
14. 0" अ्रचेतस 5०८ 2. ४17. 2, 70, रभा. ; ० अदन् 7.
षा. 2, 68; 69. ` ध
16. ¶४०५ एष्गेपणध्ज्ण नणङ़ ग्टलिऽ ७ पट गणो ण डिवण्ताप
11100160 6(९॥९व.
17.1,1. यद्ा ऽभेद विवच्ा तदोन्मत्तवचनानुकरणणद् राजन्-
शब्दाल्लिक्गसंज्ञाया च्रभावेन न विभक्तेस्तदभावाच दीघनलोपा-
दिकायीभापवे राजननित्येव स्यात् । यदा तु भेदविवक्ता तदाऽनु-
क्ार्यैणार्यैनार्यवत्वादनुकरणस्य लिङ्गत्वे खति विभक्तिस्ततो राजे-
तिस्यादिति। उन््त्तवचनानुकरणस्य माग्डदिति लिङ्गसंन्ञाला-
चवार्थमित्यादि । धाुविभक्रिवजम्यवलिङ्गमिति खतं लाघवार्थं
कथंन छतनित्य्थः । नव प्टम्००त१ा१०४००त)१ २,
486 01785. {ा. 1. 66.
गः (0८ सरग्णार ९८९ 71. 2, 11.
7. एरर ८०11. 1, 40; 71.41. १८८८७: तया चोक्तम् ।
सिद्धस्याभिमुखीभावमातच्ं संबो धनं विदुः ।
म्राप्ताभिमुख्यो च्थात्मा क्रियायां विनियुज्यते ॥
^. पद्यानि ०१ पयांसि व्ण 0८ दकवकन न् (1. 11. 2,11)
विदयुलान् 15 १८५१४९८ एङ प्लव जा ध< दददददव छ वन्तु (व. 6,
15, (९०.).
6 सर्वस ९०३ पोत वेच सु (11. 1, 43) ; 5० १०८ स्वेषाम्
(1. 1, 29); फाभाच टकाणाम् 1०5 ८ कणन नु (11. 1, 72.).
35. वत्कपिद्को मत्कपिदटक दति ववं पितास्य । श्रद्दं पिता-
स्येत्यन्तर कगे ऽ प्यकि व चनाप्मतिषिद्धे कम्रल्ययः स्यादेव । चरन्ते च
नद्युदद् बह्त्रीदाविति वचनात्कम्रत्ययः॥ वस्त्रमन्तरं येषां ते वस्त्ा-
न्तरा: । वसनं वासो ऽन्तरं येषां ते वषनान्तराः । ° । तच वस््ा-
न्तराख्च वसनान्तरास्ेति विग्रदे उन्दस्याचचेति [का०२. ९. २२]
न वर्त॑ते । दह वस्तरान्तरोत्यादि । च्रप्रधानादिति बड्धब्रोदाव-
न्तर शब्दस्योपसजंनीग्तत्वादि त्ययः ॥ †.
43. एणः परादित्रा्ैः ऽ८८ [1. 1, 6.
५९. लच्छीरित्यच धातोरन्त ईकार इति कुतः प्रसङ्गः तथा
हि लक्तेरीर्मो ऽ न्तञ्चेतयुएा दावीमरत्ययो ऽस्य च मो ऽन्त दरति। तथा
बयुत्पन्न एव लच्छीशब्द दति पक्चस्तदा्यन्तय्रदणएबलादिडितवि-
शेषएमतर मन्तयमित्यालोच्य पञ्चम्या वाक्याथैमाद् । ईकारो
ऽन्तो यस्मादिति यया नद् मदशन्दाभ्या मीप्रत्ययो विहितस्तथा
नाचेत्य्थः ॥ (1.
66. द्यपयृदन्तो यस्यासादद्न्त दूति बह््रीदिणएण खमुदाय
प. 2. 32.} 7 0115. 487
उच्यतेऽरादेशो ऽनेकवणंस्तथापि शुतवादन्तस्य च्छकारस्य भवति
न समुदायस्य तस्याञ्रुतलात् । न खलु पिदटप्रग्टतयः । किं तदि
समासगम्या दति कर्तरि चेति ज्ञापकाद्ा॥ योगविभागादिति।
अर दूत्येको योगः सामान्येनारादेश्ा्ैः। ततो डवितिदितीयः
पुवैए सिद्धे पनर्विधानं पर्वविघेर्लचणान रो धार्यम् । तेन शस्येव नि
मित्ते स्यात । पितरस्तपयामास। दति दप ग्रोएनेददेताविणएए० 1
11. 2, 5. केचिद त्यन्ये न वयमित्य्थैः ॥ ° ॥ ङन्वलोति व्या ठत्ति-
वलात् भआप्नापि नदीसंज्ञा न भवतीति चेत् तद युक्तम् । दद नि-
त्यवेन नदीसंज्ञाया व्याृत्तिर स्येव । सत्यम् । अत एवातिदे शव-
लाद् दयुद्स्यानयो रीकारोकारयोः स्यास्य ऽपि नदोचस्या-
असिद्धिराख्यायते । यस्म्मादमसिद्धस्यैवोपमेयतमित्यत श्रा ।
अप्रसिद्धमपमेयमिति। °^.
11. घर च स्रख घट् खरमिति समाददारत्वादेकवचनम्।°।
7» पयांसि ५५८ नु 15 10586 ६८त् ९९००८ स् (धुर्) 211त ध€ रणणल्
160हधे१८०९१, उप ०८८०११९०८९ 0) रणा 18, » पद्यानि ८ ४८
र०फत् च, कोपनो, 28 1९८ण्हुचालणलव् ङ् प्पल 174. प सुकुचि €॥५. ४1€
00477 35 उपड, अप८८, र ड्लादटते मपल पल एणएल् ४ ०पाते
८ 8९ ००६९त प्न ४९ धुर् एक ०४ वा ्ावडकदुढ ०ा चद.
0० गोरङ्कि 7. ०४७०१०७: द धुडिति जातिनिदे शो ऽयं जाते-
यओेलवा्नास्ति व्यवधानम् । जातेर मून्तेलेऽपि धुटः पूवे द्त्ययं व्यवहा
रो व्यह्यपेचया भवति ॥ 0" ४०८ ०८१८८९८: वक्तव्यमिति व्याख्यानं
कर्तव्यमित्यर्थः । ततद व्याख्यानं केचिदि च्छन्ति केचिन्नेच्छन्ति। ये
नेच्छन्ति तन्ममतमिद प्रमाणएमित्ययेः ॥
32, एः धल 70८ ग च€ कलणपोत्रपश्प्ट चरम खन् वषा. प्ल
488 2015. (रा. 2. 48.
0 17. 2, 53. 1" छ चदयति > ९०/०५ ग (० 1८८४5 135 (भरल [1५८९
(अन्त्यखरादिसमृद्ायलोप) ए्वणय८ दन्, प वट्लकततव्प८८ एत, 1.
2, 12.
33. चित्रा गौ यस्येति विग्रहे गोर प्रधानय्येत्यादिना इसत
गौणोऽपि गोशब्दो विद्यते।°॥ ननु किमयेमिद मु ते इसे सति
(५. चिचग) गोशब्द एवायं न भवतोति । नैवम् । एकदे शएवि-
कूतस्यानन्यवद्धावात् प्राप्नोति । किं च । संबुद्धौ जसि चौलेकते
गोशब्द एवं म्रवतंते ॥ †.
34. ननु इसे ऽप्यकार छते मध्ये स्तियामाद्ा भविष्यति । किं
दोघंयदणेनेत्या ह दोघं दूत्यादि । गो शब्दो ऽ यमुभयलिङ्गस्ततः पुं
लिङ्गपक्ते ्ाप्रत्यो न स्यादिति भावः॥ 1.
41. चातुरिक दूति चतुभिः क्रीत इति क्रीतादित्वादिकण
[का०२. ६. स] । °॥ प्रियचतयतोति भियाख्लारो यस्यासौ प्रिय-
चत्वा: । ्ियचत्वारमाचष्ट दतीनि कते लोपसरादेशएयोः सखरा-
देशो विधिबेलवानिति पूवेमुते पख्ादिनि लिङ्गस्य [का०२. २.९२]
दत्यादिनाऽन्त्यस्वरादिलोपः॥ चातुयमिति चतुणा भाव दति
वियद यण च प्रकीतितः [का०२. ६.१४] दति यण ॥ 7.
47. तद्धिते लचत दत्यप्यधिकारादि व्यैः । लचत इति लच-
मनु््येत्यथेः । तेन पुरव॑त्र न भवति । रच ठ् भवत्येव ॥ ¶.
श्र्यधिकारादिति संबन्ध दति। च्रप्यधिकारात्तद्धितेलच्छत
इति संबन्धनीयमिव्यथेः ल च्यमिति पूवो चायंप्रयुक्तमुदादरणएम् ।
पूर्वत्रेति ॥ श्ौवनमिल्यादि ॥ एम 1}8वण्णहम्१११7०४००त)१२.
48. शब्द् 13 ४४९ 6० ४० एकल वृ पठण एण षन ण
118 ४6९फल्म् 6८०56 ग विकल्येन ण्ह.
वा. 2. 59.} 2 075. 489
एण € व्गफकृ०्पतात् णऽ 8८ 1४. 3, 61.
49. ननु क्रावनृषङ्गलोपे सत्यचेरिति निदेंगेन भवितव्यम् ।
कथमयं सानुषङ्गनिदे शः । सत्यम् । अयमेव निर्देशो ज्ञापयति ।
अचेः कावनृषङ्गलोपो नास्ति प्रतोचद्तिम्रत्यञ्चतोतिक्तिप् शस्
डसि ङन्ब् वा । अनुषङ्गनखाकरुचेदिति नलोपः ॥ (णा.
52. 7० पाद् 7“"8. € ५८ गूढपाद् मृजगः।
प्ण. ४०१ 7). 1४८ ४<€ 2०१४ दस्त्यादि २७ {01108 : दस्तिन्।
करोल । कण्डोल (०. 7.) । गडोल । गण्डोल । मदिला । दासो।
गिका [गण्डिका 15. 7". ] । कसल ॥
10० &०५ कुम्भादि. कूम्भपदो। जालपदी। शतपदी । च्रलि-
पदो । च्रशोतिपदी। खूत्पदी। गोधापदो। कलसीपदी। विपदौ
(०. 218. 1.) । दिपदी । चरिपदो। दासोपदौ (गण. 1.) । पदी
(जण. ¶7.) । निष्यदो । च्राद्रपदो । कष्णपदी । द्रोणोपदो (विष्ण्-
पदी 218. 7,.) । कल्याणोपदी । खूकरपदौ । खरुत्पदी (रुतपदो
एण.) । चरष्टापदो । खचीपदी ॥
54. ई १०८३ ००६ प्ल्प्व्९ प्ल सकवक एणं पञ कटिः जणा
2.781.॥1 डिसादचयात् एषु.
58. तेन ४12, 810९6 {116 ८/1 11 4/८ च्रवमसंयोगात् ९९७९७ 11९1९.
59. धात्वयवसंयोगान्न भवतीत्यर्थः । यवं क्रीणाति । कटं
भुवत दति किप् । अधातुसंयो गा द्धवत्येव । तच्छचौ सकृल्लवाविति।
श्रत एवा । ्ननेकाच्रयोरित्यादि॥ ज्रवययकारकाभ्यामेवायं
विधिरिति यदुक्तं तदिद तशब्दस्य व्यवस्थितार्थैलाक्ञभ्यत इति
तेन महान्तौ तौ च नियौ चेति। परमौ चतौ लृवौ चेति महा-
नियौ । परमलुवाविति। एवं शोभनलुवौ । उन्तमलुवाविति 1.
490 7 01785. {ा. 2. 63.
60. अतिदेशो ऽयमिति। स च निमित्तरूपव्यपदेशशास्तका-
यभेदात् पञ्चधा भिद्यते । रय निमित्तातिदेशो यथा ब्राह्मण
वत््षत्रिये ्रवतितव्यम् । त्राद्मणएनिमित्तस्य यजनादेः चतरियेऽपि
सद्धावात्तच्ापि तद्त्तिवति दिश्यते । नैवमिदह यतो धातोनि-
मित्तं क्रिया सा च स्भावाद्रव्यवाचिनि शब्दे संभवतीति ॥
नापि रूपातिदेशः । गमेः । अच घातुरूपो ब्ूशब्दो भव-
ती त्युक्ते प्रत्यासत्या अरमधघातुः प्रतिपत्तव्यो भवति ततञख धातु-
वदित्यपनीय भ्भूग्ेम इति बिदध्यात् ° ॥ व्यपदेशातिदेशोऽपि
नैव यतो व्यपदेशः संज्ञा श्रशब्दो घातुसंज्ञो भवतोति तदावत्क-
रणमनथैकमेव स्यात् °॥ शास्त्रातिदेशस्त घटत एव धातोय
च्छास्तं तदस्य भवति तत्पुनरीदूतोरियुवौ स्वर इति। कितु
तचापि णद्यमारे कार्यमेवानुसखतेव्यं तन्िष्टवाप्मत्तेः । रतः.
कायातिदेश एवायं द्यते । तत्पुनः कार्यमुवादे शलच्णएमिति
तदेव दशेयन्नाद भुवौ रुव दूति ॥ ¶.
63. सवेनामगणएपाठे तस्य भवच्छब्दस्य य्दणं तेन भानि नक्त-
चाणि सन्त्यस्येति वन्त॒ना शन्तृडग च नित्यं हे भवन् । तदन्तवि-
भिरपि भवत्येव । परमश्चासौ भवांस्ेति परमभोः । लिङ्गयदणे
लिङ्गविशिष्टस्य पि यणम् दे भो त्राद्धयणि। हे भवति ब्राह्यणि॥
कथं तदं भो ब्राह्मणौ । भोः शब्दो ऽ यमव्यय च्रामन्लणार्थो ऽ सि।
तेन दिवचनबज्वचनयोरदोष दति ॥°॥ अन्यः पुनरा । वा-
देरुलं योगविभागायेम् । वादेरुल्रमित्येको योगः । ततो भवत
दरति विभञ्नं विभागो ऽन्यथाकरणएमिति छवा । तेन भगवद्-
घवतोरपि भवति। भगं ज्ञानम् अघं पापं तदिद्यतेऽस्छेति वन्तुः ।
भवत दति पुनवेचनं पूवैविधेलंचानरोधाथैमाभ्यामन्यच न स्यात्।
रा. 3. 3] पिवऽ. 491
दे भगोः । दे भगवन् । दे अघोः । हे च्रघवन् । नैवं भाषायां
शिष्टम्रयोगो दृश्यत दति खचकारमतम् ।° 7.
64. एण 79 113 पाद आाप्ञ५६९७ दवन ९२३९ 0 18 पणत् ९
गानग्कण पण्ड एष पप्फला०णञ ९डभणएा९3. = व्र< गारक्णट 44/-1/ 45
2180 ०८्८प् 7४ 73 दनफफलौ 00 ॥१€ एादञलप४ कणा :
अ्आचार्यमतंत्तु [तया च खद्धैरुक्तं 7".1.] |
्रन्नाने ङुल्छिते चेव संज्ञायामनुकम्पने ।
तचुक्तनीतावप्यन्ये वाच्ये द्रखे च कः स्मृतः ॥
तथा चाद । कुल्सितस्यात्या कुत्सा तदथः को विधोयते ।
कुत्सितव्ेन कुत्सो वान सम्यगपिकुत्सितः॥
7.3, 1. यद्यपि प्रति विभक्योः समुदायः पद [. 7.1, 20]
तयापि युष्मदस्मदोः पदमिन्युक्त उभयोः स्याने यो निष्यद्यते स
लभते ऽन्यतर व्यपदेशम् । °॥
अपिशलीयमतं तु । पाद स्वथेख मावे शेयो त्तस्य वा पुनः।
मादकस्य चतुर्भागः पाद् दृत्यभिधीयते॥
माचापरिमाणमा्यादि माचिकमृच्यते। तेन न पाद्ादावित्यने-
नेव प्रतिकेधः [77. 3, 5] । पद्यद्णं स विभकत्यर्थं । ° "ए.
यस्यैव वाक्यस्य युप्रद स्मदोः पद श्रुता त्तस्यैव वाक्यस्य पदादिति
वेदितव्यम् । °। यद्यपि पदमेकवचनं तथापि युष्रदः पदम् श्रस्रदः
पदमिति म्रत्येकमभिसंवन्धयाद्थाद् दे पदे दरति यथासंख्यन वि-
रुध्यते ॥ ° । (णा.-वा ४४8 ० ४० ऽणकाल्वे ० 1. 2, 62.
2. वा्नौ ५ लुप्नदितीयादिवचनं पदं
2. 4००. ० व्रा. तेमे ०५१ लामा णपा ० ६००६९ ०5
०९९०११०8, 7 ४110 6276 फफ 28 वासौ.
49२ 7025. [ा. 3. 10.
4. वषा. ऽण़ाल<ञ काल १८७६ ग कट ऽल्ट्गणते अनर४, 88 ष्टण 7
1016 3. [1 15 10६ ऽ{२६९त् फला९€ {९ {० (नपकूोल।§ ०९ त्वुरल.
;. गौणएयोग दत्यादि । यामञ्चादिभिर्यक्तः । तेन युक्तानां
यु्मदस्मरदादीनामादेशणा भवन्ेवेत्यथैः। गौ णएमुख्ययो मुख्ये का-
यंसंप्रत्ययो भविष्यति । किं योगयदणेन । सत्यम् । अन्यच गौणे
ऽपि विधि्भैवतोति ज्ञापयति।°7).
7. इह श्रुतानुमितयोः ओ्रोतःसंवन्धविधिबेलवानिति न्या
याद् यु्रदस्मदोरोव दिवाचिनः प्रतिपत्तवयाः । नतु समास-
स्येति। °च्रतियुवाभिरत्यावाभिरिति युवामतिक्रान्तेरिति विदः!
यद्यपि समासार्थे बहवचनं तयापि युश्रदस्मदोरेव दिवाचिनः
प्रत्यया गरदोताः। ° तथा चोक्तम् ।
समस्येते यदैकवे वडवे युग्र दस्मदो ।
समस्य वतंते दितेन युवावौ तदा तयोरिति॥
अतिक्रान्ताविति म्रत्येकं संबध्यते । त्ामतिक्रान्तौ युश्मानतिक्रा-
न्तावित्यथेः । च्रमौ चामित्यौकारस्यामादेशः॥ यु्रदौीय दति।
इह यद्यपि प्रत्ययलो पल त्षणन्यायेन दिव चनं द श्ठते तयापि य-
वावौ न भवतो ऽन्तस्यालोपात्। एतदुक्तं भवति । पूर्व चा दन्त-
लोपदृद वतते स चाथैवशात्सप्तम्या संवध्यतेऽतो ऽ न्तलोपे सति
दुवावावित्ययैः। दूह चान्तलोपो नास्तोति साक्तादिभक्तौ तस्य
विदहितवादित्याह प्रत्यय दत्यादि ॥ (ण.
10-13. त्वमदम् । यूयंवयम् ०६०. पाठ तमा ऽ० एग्णभत्मतस्त् ०8
परमातएऽ ४ ध16 ल्णपा्राला{॥078, 8९6 7०1९ ना 3.
10. श्रतिलम् अत्यदमिति युवां युश्मान्वा । आवाम् श्रस्मा-
न्वा ऽतिक्रान्त दूति विग्रः । एवं प्रियौ युवां भरिया यूयं वा यस्य
ग. 3. 27.] 20725. 493
स भरियव्वं भियादमिति। ° एण्ण्ड. 0 ८९ ९ प 0 वर/त/ 2१4८८
866 1. 3, 4.
11. अतियूयमिति लां युवां युप्मान्वातिक्रान्ता इति विग्रहः.
12. तवां युवां युद्रान्वाऽ तिक्रान्तायेति वियदः एषण्ट-
14. अरतियुवत् ° युवामतिक्रान्ताद् युवामतिक्रान्तेभ्य दति
वा। त्रावामतिक्रान्ताद् च्रावामतिक्रान्तेभ्य द्रति वियदः। गणा.
15. ष्णु. गलाका]९§ {१६ ०0ला8 प९य्ब् ग्यस॒ग्यम्;- तदा $का-
रमन्तरोएापि धुच्येत्वं न स्यात् ।
16. 0 साम् 1९ सु+ आम् 8९ 1. 1, 29.
भरिययुञ्मयां° प्रिया यूयं येषाम् । लामतिक्रान्तानामिति वियद
युभ्रदस्मदोरूपसजेनयोरसर्वनामवान्न सुरागम दरति। ° एष्ट.
17. यदा णसादि प्रसङ्ग आनादय (1.3, 9४.) दशा
उच्यन्तेतदा न भवतीत्यथैः। 71. ; ण्ट. १००६८ क्ेप्रणः स्थाने
चिकटुकमौ षधं म्रयृज्ञीत । (्ेश्रणो नि टत्तिर भिधीयते).
22. दकार उच्चारणार्थः । 7१8.
28. छन्दस्येतौ योगाविति भाव्यकारो भाषते । शर्वैवर्मणो
वचनाद्धाषायामप्यवसीयते । तथा च । मघवटहूचलन्नानिद्ाने
८ मचवद्भ् च 218.) अथयीरुत प्रय मवतां नज दति द श्यते॥ वन्तुना
्रयोगद्रति परो त्ते । तर्दिव्याश्िरपि स्यात् ॥ ष्ण.
2५. गणएपाटठाच्वेति। राजादिगणे() जरा जरस् चेति पयते।
तेनाम्रत्यये ऽपि भवति तच्च नित्यं तच विकन्याभावात् ॥ वय.
26. ^&०1०5६ (० 7८७ त्गा8 (1. 1, 65 ; 67) ६० ० इलण्लण्
5474/7-एण्€, 1. 2, 10.
27. 0४ नानि 5० 77. 1, 72.
494 20775. {. 3. 50.
29. त्यदादयः सर्वनामसु प्न्ते। ° । ते पनर थीद् दिपर्यन्ता
एव य॒श्नदस्मदोरन्तलोपात् । यु्रदस्रद्धां प्रागपाटाच्च व्यव-
हितस्य भवच्ब्दस्य न भवतोत्याद सर्वनामान्तगैण इत्यादि । °।
नन्वेकश्रब्दोऽच पद्यते तस्याकारस्याकारे कते तदविकारवाधा
कथंनस्यात् । एकं एकेन एकेभ्य दूति । नैतदेवं त्यदादिव्वेक-
शब्दस्य पाठः । ° णग.
31. एषण. प्टणा.5: च्रदधेरिति वजैनादिद चकारेण त्यदा-
दिविभिय्यते। पितु त्यदादिर्गुणोश्ठतैगेकारे (1) विशिष्यते। त्य
दादोनांयो दकारो यच तचत्रसितडति।
37. चरा दिश्यत दत्यादेशः । दिशिरच कथने वर्तते। यथा।
घर्म दिदेश्मोच्ताय। ° एषण.
तथा चोक्तं चान््रव्यःकरणे । एवमिदमोऽपि योज्यमिति।
श्रयतु विशेषः दद कुण्डलमानय। रयो एतं (? एनं) परि
वतयेति। मकारान्त एव भवति ॥ 7४1.
39. हग 1. 1, 18. क¶16 पि] + भिर 8९608 {0 ‡णवा-
८४९ (२६ (015 पात् ॥९ पट६ इण् णाल कनह्णशोङ ००९ पपा९.
44. येनेव्यते- 1. 1) {11९ कि; य 10 ॥1€ 8८5 ण च्रनडुहि
साघु ९९.
4५. दजादयः । द्जिति यजतेः किप् संप्रसारणे च निश
दत्याह यजादोनामिति। ननु विशेषाभावादिज् गताविति कथं
न गद्यते । नेवम् श्रादिशब्दस्य व्यवस्थावा चिवाद् द गादिष्वुलि-
ज्शब्दपाठटाच्च । ° (1.
50. यदि धातोरित्यदयवावयविसं बन्धे षष्ठोयं इ चतुथा न्तस्य
दतीयादेरिति चावयवस्छ विशेषणं कथं तदि गो धुक् काष्टधगिति।
गा. 4.4.] 70125. 495
सत्यं व्पदे शिवद्धावात् । वुद्धिं खवोजपरिपाकवशादुत्पद्यमा-
नाऽसत्यपि भेदे भेदं जनयति। यथा राद्ोः शिरः शिलापृचस्य
शरौरम् । ° णण.
53. 4 ग€59[प्ल४०० ० 1. 2, 53.
55. साधु तच््णोतोति साधुतक् (णा; मांसपिपक् । मांसं
पिपच्तीति किप् एष्ण्.
58. {€ पूवविधयः एष्यप्णषु ० ॥९ हार्ट ९०३९8 916 71. 1, 14;
18; 19; 3, 56.
59. घोषवति रो भवति । अघोषेरो नस्यादिति व्याटत्ति-
बलादस्य प्रतियोगी विसर्गः साधितो भवति सत्वापवाद् दइतितेन
सपिःषु धनुःषु दोःषु पक्चे पररूपं भवत्येवेत्याद भे र द्रति।
उत्तराय चेति। ° एण्ड.
64. शपिग्रदणं 8९० 17. 3, 35.
7. 4, 3. नन्वनव्ययमव्ययं भवति 6.५. च्रवययीभावः) दत्य-
न्वर्थसंज्ञया ऽ चयाचेति लुकि सिद्धे यड चनमिदं तज्ज्ञापयति ।
्रव्ययत्मप्यनास्नीति । ° एण्ड.
५. न व्येतीत्यव्ययं न विद्यते संख्या यखेत्यसंख्यं पर्यायः कथ्यते।
तया चाद।
सदशं चिषु लिङ्गेषु सर्वासु च विभक्तिषु।
वचनेषु च सर्वेषु यन्न व्येति तदव्ययम् ॥ °
निपाताख्ादयो जेया उपसगाखम्रादयः।
द्योतकलात् क्रियायोगे लोकादवगता द्रमे॥ एष्ण्ट.
क्र हार९३ ४16 काप्रा० क्द्य, भधिठित कोपठो) 16 गलफनयद8 ; अन्येऽ व्यया
यथास्थानं वच्छयन्त इति।
496 7 0117235. [. 4.10.
8. एष्ट. 125 {11€ गिार्काह (वार45ः
रूढादण यञ रूढात् स्यादादैदौदादिकस्वरात् ।
नतु गान्धारिशाल्वेयान्नकारादेः कुरोरपि॥
दरदन्तकोशलाऽजाद्ात् स्तियामपत्यमातरता।
पाण्डोखान्यो ऽप्यलोपो ऽस्मिन्सन्नाशब्दा दि तद्धिताः॥
मरत्ययथादिण शाल्वांशात् कलक्रृटाभ्सकादपि।
कम्बोजादेः सद्ा भेदात् म्रत्ययो नेष दूश्यते॥
कुन्त्यवन्तिङरूणणां च अभेदाच स्तिया सदा।
नापत्यप्रत्ययो दृष्टो यथया कुम्भी कुरूरिति॥
अदन्ताच् स्तियां नैव प्राच्यभङ्गादिवजंनात।
खरसेनी यया माद्री राज्ञी भार्गीं भवेदिति॥
्ररूढाच प्रवच्यामि वतण्डी स्त्लोति पर्ववत् ।
आङ्गिरस्या स्तयां स्य वातण्डयायाख्च किं लका ॥
इणो ब़स्वरात्राच्यादडवे लस्तियां तथा ।
पान्नागारा दति ज्ञेयमप्राच्याद्ास्ि दासयः॥
भेदाभेदादिभाषेयमुपकादेख नो च्यते।
म्रत्ययच्छयनुकारेण उपका श्रौ पकायणणाः ॥
एवमन्ये ऽनुसतैव्याः संज्ञाशब्दा दि तद्धिताः ।
लोकसिद्धान व्युत्पाद्याः कस्तान्कार्चेण वच्छति॥
लुगिधानमिदं यच दिद्याचमिह दर्शितम्।
तच्मन्द मतिबोधाय साध्यद्च्या तु निष्फलम् ॥
9-13. {९ कटलिष्ला ८९७ अपादाने पञ्चमी ०६५. १० ०८०४ ग्नप्माु
ण८८णाः 7 छण फण, एप चा९ ्रणएाल्व् ण ४९ पणन 1. 4, 19.
10. "ण्ण. १००६९; तया चा । श्ननुमन्तु निराकृ प्रेरकं
1. 4. 15.] 2 07125. 497
त्यागकारणम् । व्याप्रेनाप्तं ददातेस्तु संप्रदानं मकोर्तितम ॥ संम
दानंतदेव स्वात् पजानुय्रदकाम्यया। दोयमानेन संयोगात् खा-
मित्वं लभते यदि ॥
कथमित्यादि । ्ाघादीनां कंचिदर्थं बोधवितुमिय्यमारे
कारके आघादयः स्वभावान्नरयतिवद् दिकमैका एवेति क्म मा-
प्नोति । देवदत्तायात्मानं परवा ्ाष्यं करोतियोऽथःस देव-
दान्ताय द्लाघतदूति। तथा च। खाघमानः परस्त्ोभ्यस्तचागा-
द्राचसाधिपः। (716ाः. एवा. 73.)
रात्मानं खयाध्यं कथयन्यरस््रोभ्य आगत टत्ययैः॥ देवद् त्ताय
कते । जो तव्यं किं चिदेवद त्तं ज्ञापयति ॥ तया देवद् ताय तिष्ठते,
स्यित्या ज्ञापयति प्रकाशयति प्रकाशने तिष्ठतोति रुचादिः।०॥
यसै कुष्यति। तत्र चतुर्थी सिद्धा । वक्तव्यं व्यास्येयमिति। ०1५
11. कञ्िदाद । गङ्गासमीपो देशो गङ्ख त्यु पचारात् । च्राधा-
रस्तिविधो ओेयः कटाकाशतिलादिषु। अन्यः पनरा ।
उपश्नेषस्य चाभेद: कटाकाशतिलादिषु।
उपकारास्ह भिद्यन्ते संयोगिसमवायिनाम् ॥
च्रविनाशो गुरुत्वस्य प्रतिवन्येव्वतन्त्रता ।
दिभ्विगेषादवच्छेद द्त्याद्या भेददेतवः॥ ° 78.
12. तया चाद । कारकाव्यवधानेन क्रियानिष्पन्तिकारणम।
यदै विवक्तं तेपु करणं तत्मकीर्तिंतम् ॥ 7६
19. चद्रगोमी तु । रक्षाणां दीव्यति । अ्रखेषु दीव्यतीत्यपि
विवक्वां मन्यते । ° (५.
15. तया चोक्तम् । यः क्रियां कढठंकमस्थां करुते मुख्यभावतः।
अभरयुक्तः अयुक्तो वासकतानामकारकम्॥ °).
82
498 20185. [ि. ५. 25.
16. कारकाणां संबन्धिन उभयस्य प्राप्तौ सत्याम्थादेकस्मिन्नेव
संज्ञिनि परं भवति । अनन्यया संप्रदानादिसं्ञाऽनर्थिका स्यात् ।
ब्राह्मणाय गां ददातोत्यादौ वाक्ये किमुभयस्य प्राधिः। यस्मिन्सं
ज्िनि भिन्नाधिकरणेन बज्गव्रीदिणायामायदल्वातीर्धगतद्ति
घनादिकमिति संवन्धः एवमन्येऽपि प्रयोज्याः । लोके शास्ते च
न संज्ञया संज्ञान्तरस्य वाधा।०॥
संप्रदानादयः संज्ञा सचिधारिविवजिंताः।
लोकोपचारात्संसिद्धाः सुखबोधाय दर्शिताः ॥ एण्ड.
ग्रामायेत्यादि। गतद्तिसंवन्धादपाद्ानं ग्रामः प्रा्नोति।
दानसंबन्धाच्च संप्रदानम् । परं संप्रदानमेवेति । एवमन्यत्रापि
यथायोगं परं वेदितव्यम् । ° (५.
18. सिद्ध स्याभिमुखीभावमा चमामन्रणम् ॥ नन्वामन्रणं वा-
क्या र्ति मतान्तरमेतत् करियासंबन्धात्ू्वै युगपद्ध मौ तिरेके
षष्टी स्यादिति प्रथमारभ्यते॥ 7ण्ग्ड. ; आमन्त्रणा यस्या तिरिक्तवा-
द्धेदलक्तषणा षष्टी स्यादिति भावः॥ (7.
22. दकिणेन याममिति द चविणस्यामदूर वतिन्यां दिशि याम-
स्येति विण्ह्याऽदृूरो एनम्रत्ययः स पुनः ष्श्राद्यलात् (11.6.37) 7.
23. कमंप्रव चनीय० । सिद्धेयं संज्ञा । उक्तं च ।
क्रियाया द्योतका नेमे संबन्धस्य न वाचकाः।
नापि क्रिवान्तरापे्ताः संबन्धस्य तु भेदकाः॥
यथयाऽभिद्योतत दृरत्यादौ क्रियां ्योतितवन्तः। न तथालक्त-
एदिषु संबन्धस्य तु वाचिकाः । ° एषण.
25. यदि° । यु्मदोऽपि मन्यतेः कमेवाचतुर्थी कथं न भव-
तीत्याद यदीत्यादि । ° व्रणा.
7. 5. 2.1 10175. 499
26. श्रलं ग्षणएपयीिवारणेषु। दह पयाष्यर्थो योगयदणा त।
पयाप्तः शक्रः समथः प्रभुरिति पयायः ॥ 7एष्ण्ड
29. पुत्रेण स्थूलः । पुत्रेण गोमानिति प्रत्येकं संबन्धः । सदा-
येयो गस्योभयनिष्टलात । ° पमा
40. फल मनिष्पादयन्नपि क्रियायोग्यतया लोके देतुरुच्यत
दृरत्याद योग्यतामाचेत्यादि । क्रियासिद्धावसाधकतम दत्यथैः।
ण्ण.
34 षष्ठौ चानादर दरति न वक्रव्यमित्याद रुदत द्त्यादि।
रूद्न्तमनाद्त्यगत दत्यथेः। ददरूद्तः संबन्धो गतद्ूत्यकेऽपि
न कद्ाचिदस्हच्ततिरिति भावः। पचेरुद्ति म्रा्ाजीोदिति॥ षणा
49. यद्: । स्तनकेशरवतो स्तो स्याललोमशः परुषः स्मतः ।
उभयोरन्तरं यच तदभावे नपंसकमिति ॥
लोकेभ्यः शास्तरकारेभ्यः। लिङ्गान् शा सनेग्यख गम्यमानोति भावः।
णण.
77. 5, 1. मिलितं युक्तमिति तत् पृनविशेव्यस्य विशेषणेन
संवन्धः । यदाद विमलमतिः।
विशेग्यस्य विशेषेण मिलितं युक्तमुच्यते ।
सखमासाख्यं तदेवस्यात् तद्धितोत्पत्तिरेवच ॥
युक्त्या सावर्थ॑दयेति विदः ।° 1.
युक्रा्थमाचस्या दति कथमेतद् यावता पर्वते समासस्य
मरधानलात् तद्यैवानुवर्तनमुचितम् । सत्यम् । श्प्रधानस्यापि
युक्ता थेस्यानुवतनं तद्भदणादेवावसीयत इति। च्रन्ययानन्तरतात
भधानं खमास एवानुवर्तिव्यते । किं तद्ग दणेनेति तेन तद्धितनाम-
500 70725. {ा. 5. 5.
धातुव्वपि लोपो भवति । तत्रापि युक्राथस्य विद्यमानलादित्याद
राजता | पृचीयतीति।° 1.
1. 1८लुप्णात् ८१६८5, ऽप्ल्। २९ अप् [द्धिः ऊ अल्गमनम्] प्ल
८२८]पतल्व्. (1.
अतिदेशोऽयमिति। यद्यपि शास्वान्तरे बददवो१ऽतिदेशा
निरूपितास्तयापि कायातिदेश एवायं तज्निष्ठलात् प्रत्तः कायं
ऽप्यतिदेश्वमाने यस्य यदुक्तं तस्य तदेव स्रुतवात् ॥ †.
2. णः पत लमण्लात द् ग्० 7. वा. 1, 49 - 1. २,6.
पृवषुकामसमी । प्राच्यदेशे यामोऽयम् 1.
-\11५ रिक्ताः 11 ११५ 1८६१, त) 218. 4.
क्रिुाक्किशितं 5. 1111. [. प्प 0.; क्िष्टाक्तिष्टं 15. ¢.
कयाक्रयिका० महान्यः क्रय उच्यतेऽनल्पा च क्रयिका क्रयाव-
यवमवन्धात् क्रयः क्रयिकावयवसंवन्धाच्च सएव समुदायः क्रयि-
का ततञ्च क्रयञ्चासौ क्रयिका चेति वियः । इस्वस्य दीर्घता ।
फलाफलिकेत्यादि । ०॥ दभ्यपोाटेत्यादि । दइभमरईतोत्य्ये द् ण्डा-
दिभ्यो यप्रत्ययो दृश्यते पोटा उभयव्यन्निका ॥०॥
"1116 15. 0 (1111. ल्पत 1115८५1८ श्रवण ०" अमण.
अ्रधजर तीयम् ° चधा चासौ जरतो चेति अरधजरती तत्रभवम्
अरघधजरतोयमित्यभिघानादौयः। न दयचाधश्ब्दः समप्रविभागे
वर्तत ॥ °॥ अरत्राह्यए० । यदुक्तम् ।
सतां न च निषेधोऽस्तिसोऽसत्सु चन विद्यते।
जगत्यनेन न्यायेन नज्थः प्रलयं गतः ॥ ° ॥
ममासस्तद्धितख्च खुखप्रतिपक््यथेमनु्ुन्वन्धेन विरचित दत्यचवि-
१ बज्नप्रकारा €.
1. 5. 8.1 20788. 50
जेययरदणम् । एवमुत्तरेष्वपि योगेषु लाघवं न चिन्तनीयं मति-
पत्तिलाघवस्य शर्व॑वर्मणो ऽभिमतम् ॥ 7
6. तद्धितेत्यादि । एकापोयं सन्नम्यर्थवश्ाद् [दिधा 0.] भि-
द्यते । तद्धि तस्यार्थ विषयग्दते ऽ पत्येकणादि वर्जिंतस्य खरादित-
द्धितस्य चाभिधेये उत्तरपदे च परतः समाहारे चाभिसेये समा-
सो ऽयमभिधीयते । 1.
8. °दितीया चरितानीतपतितगतात्यस्तम्राप्नापन्नेरिति कञि-
दाद (78. 11.1.24) । तदिद सामान्यविधानास्सिद्धमित्याद कष्ट
ितमित्यादि॥०॥ तया गम्यादीनामुपसंख्यानमित्यपि (1. १४५१.)
न वक्तव्यमित्याद ग्रामगमोत्यादि ॥०॥ खद्भारूढो जाल्म दति ।
च्रसमीच्छकारी विमागेम्रस्यित(१)दृत्ययैः। ्रघोत्य साला गरूभि-
रनृन्ञातेन खद्भारोढव्या। ततर योऽन्यथा खद्कामारोदतिस ति-
रस्काराथमेवमच्यते। खद्भारोदणं चात्रविमार्गप्रस्वितस्योपलच्त-
णम् । सवै एवाविनीतः खद्भारूढ इत्यु च्यते। नित्यसमासखायम् ।
नदि वाक्येन च्ेपो गम्यते । खद्धा च्तेपे केन समस्यते ऽभिधानात् त्ते
पादन्यत्र न भवति। खद्वामारूढो ऽध्यापको ऽध्यापयति । किं
खद्भा चेष इत्यनेन ॥ तया कालाः करेन समस्यन्त दू त्यनेन । तया
कालाः क्तेन समस्यन्त टृत्यपि न वक्तव्यमित्या द । अदरित्यादि।ष-
ण्मृ धता खरा चरास्ते ऽ दगे छन्तु तरायणे रातिं गच्छन्ति दलि
एायने॥ मासप्रमितञ्यद्रमा दति । आदिकर्मणि क्तः क्तरि चेति
. कतरि क्रः। मासं प्रमितः मासं प्रमादमारभः । म्रतिपचचनद्रमा
दत्य्थः ॥ ‰ 2. 17. 1, 26 ; 28, ५६८.
ढ तीयेत्यादि° । काकपेया नदीति पूणंलयो द्वावनं स्हतिनिंन्दा-
१ विमार्गख्ित 0.
502 70185. [ि. 6. 11.
यमध्यारोप्यते काकपेवतवं नाम । एवं बाष्पच्छेद्यानि णानि
ग्टदुलो द्धावनं स्ततिरयनच्छदयत्वे च निन्दा यैमध्यारोष्यते ॥°॥
पञ्चमोत्यादि । भयभीतभोतिभीभिर्निगेतेनापेतापोटमुक्रप-
तितापचर्तैरन्पशः [77. 1.1, 37; 38 ००१ ५०।८७.] दूति न वक्तव्यम्।
अधम॑जुगुष्युरित्याद्ावन्यत्रापि पञ्चमोसमासस्यद्शंनात्। यद्य
स्पश इति वचनात् प्रासाद्त्यतित दूति महतो नभवति तदप्य
युक्त मदतोऽपिदशंनात् । यदाद मयूरः भाखद्वावोङ्गतेनेति।
न चाताल्पविवक्ता युक्रिमतो०॥
षष्टौत्यादि । आात्मषष्ठ दरति पूरणम्रत्ययान्तेनापि समासो
ऽ भिधानात् । द्ाच्चाणं पञ्चम इत्यादि व्वनमिधघानादेवन भवि.
स्यति॥ °॥ ब्राद्यणएस्य कर्तव्यमिति तब्येन तावद्वाक्यमियग्यत एवेत्या द
दृत्तिरपीति वाक्यमेवेति शन्तृडानशोरनभिधानमेव समासस्ये-
त्यथैः॥ ¶. ल. 1. 1. 3, 6; ण्त् 5, पए ४; 7, 2, 11, नल
सप्तमीति । 4^ 7. 17. 1, 40 ¶. 111८ 55. ० 4, ५८०्् ग्ध्ाङ्खः
9. शअधिकदशाः।० चत एवा शाकटायनः। अधिकादश
येपुतेऽधिकद्शाएकादशादयदति।०॥ दष्डाद्ष्डि०। तथा
रुष्टामुष्टीनि नाम्बन्तस्य पूवपद स्वात्वं द् शते ऽव्ययल्वे चास्य खभा-
वादिति॥ 11.
10. विदि गित्यन्तरालं दिगुच्यते ॥ ° ॥ ननु दि गग मान्यन्त-
रालम् [1. 17. 2, ९५] दृत्यस्याभावात् कथं दि ङ्ास्नामेव समास
इत्याद । भ्रथादित्यादि । अन्यथा विदि गभिधेयलमेव न स्वादि
त्यर्यः॥ 1.
11. इतरेतरयोग दत्यादि। समुचितिः समुच्चयो राशोभावः
सचानयोरपि विद्यत द्रत्यथैः। तचेतरेतरयोगो ऽ वयवः प्रधान
प. 5. 16.] फ 0188. 508
दरति तत्ते दिवचनबडवचने भवतः०। समाद्ारः संदतिः प्रधान
इत्येक वचनमेव ।° †.
14. दूतिपाणिनि । पाणिनिरित्ययं संज्ञाशब्दो लोके ख्यातिं
गत दूत्यर्थः | 5८८2. 17. 1,6,#
15. सुषमम् ° । शोभनवं समस्येत्यादिरिति । च्रादियदणाद्
विगतत्वं निगेतलवं दुगैतवमपरत्वं समस्येति । रपर शब्दस्यानव्य-
यस्यापि समासे पूवेपदायंप्राधान्यमस्तीत्यययीभावसंज्ञाप्रटत्तौ
नपुंसकलिङ्गत्मव्यययपूरवेपदं च प्रायेणेत्यन्रथः कथ्यते ।° 7.
16. 0 06 ८ 4154 -3{0०248 ¢ 7. 17. 4, 2-14 भत् एऽ.
पा. प्लफथ्पाःऽ द्रद्ानीमुक्तानामुदादरणानामयंप्रदशंनदारेण
समाद्ारदन्दस्येतरोतरयो गस्य विषयं विवेक्तमयौभिरभिधानस्य
व्यवस्यामाद। अनुवाद दत्यादि°। चरणशब्दः शाखानिमित्तकः
पुरुषे वतंते । कठेन प्रोक्तो ऽध्ययनविशेषः शाखासंज्ञकः सोऽयमि-
त्यभेदात् कठः । कलापिना प्रोक्तः कालापः। कुथुभिना प्रोक्तः
कौथुम इति कडठादि शब्दो ऽध्ययनविशेषमा चक्षाणो यदा तद्-
ष्ययनसंबन्धात्तदध्येटषु पुरुषेषु वर्तते तदा कटठादीनां चरणानां
समाहार एव इन्द द्यैः । °। स्येणद्यतनी० १.५. स्था - दण - अद्यत-
नीर-॥ निकटपाठानामिति निकटः पाटो येषामध्येदणां ते
तथयोक्ताः। पदकक्रमकमिति। पद मधीते क्रममधीत दत्ययं ब्धल-
त्वात् क्रमादिभ्यः कम्रत्ययो दृ श्यते। पद् मधोत्य क्रममघोत दूत्यथैः।
च्रधौीयमानयोः पदक्रमयोः संनिदितव्ा त्तदष्येचोरपि पदकक्र-
मकश्रब्दवाच्ययोनिकटपाठलम् ॥ न्यामाणां मा ग्दत् । जाम्ब-
वञ्च(१ यामः शालुकिनो चेति विग्रहः। जाम्बवशालुकिन्यौ (१ (५९०
१ जाम्बर० 0.
50४ 205. {ा. 5. ॐ.
1.11. 47800,.)। यद्ातुशौर्यच नगरं केनवता च यामस्तयोर्दन्द
शौ यैकेतवतमिति०॥ (८८ 31०1, 5)"5-2) ॥ का रूणामिति। कारवः
शिल्पिनो रजकादयः ॥ प्राणिदधिरयकाङ्गानामितिद्धूयं एव द्वयक
दत्यायापूरणा्ं स्वायं कप्रत्ययः।०॥ चुद्र जन्त॒कफला नामिति ।
तथापोद् जन्तु शब्दसान्निभ्याद् न्पपरिमाणं प्राणिनामाद तच स्मृ
तिभमेदः।
चुद्रजन्तुरनस्िः स्यादथवा चुद्र एव यः।
शतंवा प्रस्तो येषां केचिदा नकुलादपि॥°
चद्रएवयद्तिकोदयितं शक्यः खशोणितरदहितो मसकादि-
रोव ॥ श्रतंवा प्ररतो येषामित्यन्या स्मरतिः । येषां एतेन म्रतो
ऽ ङ्गुलिव् पूर्ने ॥ केचिद् आ नकुलाद पीत्यपरा स्मृतिः । इयमेव
स्तिः प्रमाणएमितरासां परस्परविरोधादिति०॥ अद्रव्याणामि-
त्यादिसमता तुल्यता । समाद्ार इतरेतरयो गञेत्यथैः । ०॥ दधि-
घृता इति व्यच््ननविगेषकाणां समादारस्य विभावषितवात्०॥ 7.
(11९ ऽत्ल्नाव् षण प१८ ०८4 ७२१२१ अ०पोत् कल्पो कपष सम,
पष छपा ्रल्ुपोत्फ एल र ताल जलका वदद कले) 145 ११८
१५८१-५.
17. 0 तट जगृ अपाचादिः ० 5९९ १ चैप1प}<5 (० 7. 1. 4, 30,
18, 19. 8८८ 7. ए. 3, 34; आ; 38; [८० 86; 39. 4].
दत्ताभयं दूति दत्तागुप्नाशन्दौ संज्ञायामपि वर्तमानो द्ानगो-
पनक्रियाप्रत्तिनिमित्ताविति भाषितपुस्कता । ¶.
21. 8९० २. ए. 3, 46 ४० ए 618.
28. (णा. फक्प§ पऽ प्म ईैषदर्यै श०णात ४८ एलु कञ्पल
पग्णण अन्ते.
7. 6. 1.1 07785. 508
26. दयमित्यादि । ननु कथमवधारणम् । ईषदर्ये नित्यं मापन
एव कस्धितार्य तप्राप्न एव कादेशः । ततञखोभयच विभाषा युक्ते
ति । सत्यम् । विभाषयेति निर्देणदिद कादेणशस्य वियेयत्वं न वि-
भाषायाः। च्च विधेयं तद् प्राप्नमेवेति मन्यते ॥ ईषदि त्यादि नित्यं
कादेशे प्राप्ने कवादेशः कदादे शस्यो ष्णशब्दे विधौयते, वक्रव्यमि-
ति ्यास्येयं लोकोपचारादिव्यर्थः॥ 1.
27. 8८ 7. ४1. 3, 65. क्वचित (४5 ला] ०५ 1८ [> 411)
{ला7ा05 लच्यानरोधात् स्परत् वच्धत; ०८. ६० (पातो पप०त४७१ (०
17. 6, 49) ८० ययाल च्छ म्(१)
28. दाचाकूती कर्णै यस्व । दिविधौ कर्ण यस्य दूति वि-
ग्रहः ॥ ¶. ८८ 7. ऽ. 3, 115, 116.
29. 8८८ ?. ऽ. 3, 46; ५15० 1). 40 कत् ए ४115, (0 7. 38,
77. 6, 1. अपत्यस्य संबन्धि शब्दाद् श्र पत्यवतः प्रत्ययो भवन्न-
यात् षष्यन्तादेव भवति ।°॥ यद्येवम् रपत्यशब्दस्य पुत्रपयाय-
त्वात् कथं पौचादौ म्रत्यः। न खलु तदस्या पत्यम् । तथा दि
लोकेपितामहोत्सङ्गेवालकमासीनं दृष्टा कञ्चित् कंचित् च्छति
कस्येद मपत्यमितिस आद देवद त्तख्ेत्युत्यादयितारं व्यपदिशति
नात्मानमिति तदयुक्तम् । नायमपत्य शब्दः पुत्रपयायः । किं
तदि न पतति वंशो येन जातेन तद पत्यमित्य न्वर्थनिरदे शः । तेना-
पत्या पत्य मप्या पत्य मुच्यते। ° । एवं चाद्यग्ररुतेरुत्तर सरव॑मपत्यतया
सामान्येन विवकितिम् । अतो न्यायादेवा प्ररे; त्य यविधिरि-
त्यालोच्याद । अ्रपत्य° 1 °॥ यदेवं कथं गाग्य॑स्यापत्यं गाग्या-
१ यथयालचखम् ¢.; ०. 7. यथयालच्षणम् 0.
506 70715. [ा. 6. 4.
यणः । दाेरपत्यं दाक्षायण दत्याद पौचादेरिति। पौचादि-
वाचिनः पुनः शब्दात् मरश्ये प्रशंसा युक्त एवेत्य थैः । च्रायेनैव प्र-
त्ययेनापतनाय उक्तः पुनः प्रत्ययविधानं ग्रशंसामेवेति प्रतिपाद्-
यतीत्य्थः । तच प्रशस्यो गवा यत्त उच्यते° । तस्मिन पिचादौ
[गुरौ] जीवति सति तदादिष्टमाचरणम्रणंसार्थं गाग्यायण उ-
च्यते। तथायो गुरावसत्यपिनस्वैरीरष्टतस्यापि गुरोस्तदादि-
टाचरणात् म्रशंसार्थं गाग्यायण उच्यते ॥°॥ स्तियामपत्ये न
भवति । यथा गार्गी स्त्री। युक्तं चेतद् वर्जनं स्तिया; मशस्यलान-
पपत्तेः° ॥ उपग्बपत्यं चेति न वक्तव्मिद तद्धितटत्या समासद्-
तिबाध्यते। एके तद्धितटटत्तेरेव बाधितत्वात् । पक्तान्तरो समासो
न निवर्तंते वाघकाभावात् ॥ 7.
£ गोतरेत्यादि। अपत्यं पौ चप्रष्टतिकं गोचंतस्यादिग्धताद्ा-
दिपुरूषात् । द दापत्यसामान्यविवकच्तायामादप्रकूतेरित्ययैः । अ-
न्यत्रेति यो गोचरादिग्डतो न भवति। ्रपितु कथिदवाचीनो
गगंनामा। यच्च पौतराद्यपत्यं न भवति । अपि तु प्रथममेव । तचे-
णत दूत्यथः॥ चित् प्रथमा पत्ये ऽप्यभिधानं दश्यत रत्या । अन-
न्तरो ऽपीति॥ ्रयमापत्ये ऽणपोत्याद जामद्मः। पाराशर इति
चेति॥ गगोदिभ्रष्टतिगणो गणपुस्तके ऽ भियुक्े१ वेदि तव्य एव ॥ 7.
9 म्राङ्गडादेरितिकुच्नाद्यन्तगंणो नडादि स्ततः मागि्यर्थः॥
ग. ¢ २. 1४. 1, 98, 99.
५. विनतायाः खुपण्याः कमण्डल्वा युवतेर पत्यमिद विदयः ।
बाक्न्तकद्रुकमण्डलुभ्यः संज्ञायामिति नदादिदशंनात् कमण्ड-
रःशब्दादूङ्प्रत्ययः ॥ 8०८ 7. 1४. 1, 67, 71, 120-123.
१ अभियुक्तेन 0.; अभियुक्तैः 0.
प्र. 6. 10] पि0¶185. 507
5. अस्या पत्यमिति ।° अकारलोपे म्रत्यमाचं पदम् ॥ 7.
7 यथा दणष्डयोगाद् दण्डः परुष दति रागयोगाद्रागः॥°
1४. 2, 1; 2] ॥ घिणो° । यस्राद्धभिणो सकाशात् समूदो
धर्मोऽभेदेन नोपपद्यते तस्माद्धुर्म्यैव समूहः! [7.1४.2,37; 38] ॥
8८० ०15० ?. 1. 2, 24; 59; 55 “7. एवमित्यादि यस्येति तस्येद-
मित्येवंभरकार श्रादियंद्येति वियद्ः। एवमादेरारूतिगणवात् तत
जात द्रत्यादिष्वर्यव्वएए° ॥ 7.
8. तरतिरयमस्ति स्वने । यया तरति पन्च न निमज्जति ।
च्रस्ति खवनपूर्वकं देशान्तरप्रापणे च। यया नदीं तरति पान्यः।
अस्यभिभवे च। यथा तरति ब्रह्मदत्यां यो ऽ मेधेन यजत द ति०॥
घण्टया चरति घण्टिकदूत्याद। एवमिति तच कवचिदधिकारादिद
दिसखररस्यन ृद्धिरिति।॥०॥ ग्टदङ्गश्वासौ शिल्पं चेति ग्टदङ्गशि-
ल्पम् । ननु कथं कर्मधारयो भिन्नाधिकरणवात्। म्टदङ्गोदिवा-
भाण्डं शिनं च विन्नानपूरवंकं कौ शलं तत्करियाभ्या सपूवेकमिति ।
सत्यम् । इद टद ङ्गवाद निचे म्डद ङ्ग शब्द: प्रतिपत्तव्यो ठद्धस्म-
रणात् । ततो ्टदङ्गेन शिच्येन योगात् पुरूषो ऽपि तयो च्यते । तेन
ग्टद ङ्ग न्द्ा प्रत्ययः सखाय पूवेवत् । अथवा च्टदङ्गवादनशब्दातप्र-
त्ययो ग्टदङ्गो वाद्यतेयेन तन्मुदङ्गवादनं शिच्यमुच्यते। वादना-
दिशब्दस्तु तद्धितेनो क्राथेवान्न प्रयुज्यते । ° ॥ जओओोजः० ५८८ 7. 1.
4, 21.
10. तुशब्दो योगविभागायः । ° । च्राच्च ठद्धिखचाहृद्धौ।
ते विद्येते यस्य सश्राहृद्धिमान् । खराणां मधयज्रादौयच्राका-
रवान् द्धिमां खच शन्दः। ततः षे उक्तादन्यसिनर्थं तखेदमि-
त्यादिलचखण दत्यर्थः ॥
508 0785. {. 6. 15.
11. विक्लतिवाचिनः° 5८८ 7. \. 1, 12.
12. 7४]. ११०८०; तया भटः ।
देवदत्तादिसाद्श्यं यज्ञद त्तादिसंस्यितम् ।
वतिप्रत्यवाच्यं स्वादेकाधिकरणं ततः॥
अत्रापि तद्रैमिति०ग्टलिऽ (०7. ए. 1, 117; काज सद्भावात् °
पत्ल्नताक्रटु 0 वप्त. फा ३ परटप्स्ीगप . ए. 1, 115 ०० 116.
15. एणः कताव 1 5९८ कणोतरणा, ग ९. ए. 2, 94.
7. २०८८ 7. एणा. २, 9-10,
2. 8. स्वरूपादिति नायदिव्य्थैः। मायी । शीर्ष । चकार
उक्तमुच्चयमाञे। ब्रोदीति खरूपात् । शालोत्यथात् । अनेकसख रा-
दतद्रतिच्छत्चो। एकसखरादकारान्तान्न भवति। खं विद्यतेऽखे-
ति स्ववान् ।¶.
+. + माया चश्रस् च मेधा चसखक् च मायावी। असन्तात्
पयसवी° । विभाषया पक्तान्तरो ययाप्रान्तम् ॥ ०८८ 7. ए. 2, 12.
7. 5. 7. ४.2, 128; ०१ दूनेव । दून्रैवेति मा दनुष्टुभो भङ्ग
दूति नकारस्य दिन भवति॥ कुष्टी 25 एप्९्द्त् ण पाल प्परववार ग
२८८०प६ ग {}1€ प्राट्प्रल.
ऋ. 6, 7. 7; 129 क ९४. वातातीखारौ रोमौ । पिणा-
चशब्दा्माद कण्पलसोन्मत्तव इति कश्षलं च सोन्मत्तं तेति
समाद्ारः । अथवा मुख्या एव पिशाचा उच्यन्ते । पिशाचकी
वैश्रवणः । तस्व यच्च्छतपिशाचाधिपतिवात् ॥ 7.
प. 8. 7. ४. 2, 130. पञ्चवान् यामरागः। 7. [सामरागः
8५०1101]. ० 201.]
द. 9, 10. 2. ए. 2, 181 ०णत् ए ६४१७. ०८ 135.
1. 6. 19.] 20188. 509
7. 11. 5४. 132.
2. 12. 10. 138 (दस्त).--184 (वणाद चारि णि).
7. 14, 15. 2. 135. € 4८८७१ (ब/र-वाद लाप] :
कस्यचिन्मतेग्टणणलात्कदंमात्ययः शालूककरोषेभ्य द्रत्येकवाक्यम्।
तन्मते ग्टणालपयसीत्युदा र णम् । सुद् शंन मते विभिनवाक्यमेव ।
तन्मते णा लोत्युद्ादर णम् । अस्मन्मते दितीयः पक्वः म्मा: ॥
र. 16. 3. 137. मनन्तेत्यादि । मनन्तादप्राप्नौ मान्तादने-
कसवरादत दति म्राप्नौ नियमः कथ्यते, संज्ञायामिनेवेति तेना-
संन्ञायां वन्तुरोव । दामवान् । सोमवान् ॥ ¶.
४.1. म्रागुक्ताज्नियमायेत दति इन्दनिन्दितरोगेभ्यः म्राणि-
स्वेभ्य दरनेव दोत्यतः पूर्वमित्ययैः ॥ 5०८ 2. :0. 115.
८, 18. 9. 116.
प. 19. 3). [116] "पत् 186. संज्ेत्यादि । संज्ञी संज्ञावानिन्यु-
दारणम् ॥ वा कर्मत्यादि१। एतेभ्यो वमंपर्यन्तेभ्यो ऽपराश्च द्र्न्
विकल्प्यते ॥ चूलादिभ्य(२) दन्ननेकस्रादत इति विकल्यः सिद्ध
एव केवलं को नेष्यत इति प्रतिपाद्यम् ॥ प्रयामउपयाम दति
सत्यपिदन्दसमामे उवे श्रो न द्धतः श्नोकलात् ॥ एवमन्ये ऽपीति
नौ विद्यतेऽ स्येति नाविकः। टन् कञ्चान्तः। नौ मानित्यादयोऽपो-
ति शब्दविवच्ाथेलादनुसतंव्या दति भावः ॥ ^.
19. श्नन्तयदणएमिदा गमार्येम्। ततः किमित्याद। ज्रागमला-
दित्यादि । यदि पुनः खतन्ल्ः प्रत्ययः स्याचतुं दत्त विसर्गः ।
षष्ठ इत्यत्र च डत्वम् ॥ 1.
१ €. ०7. नणि वा. र् वलादिगभ्य €. ५० ग. इन्.
510 70485. {ा. 6. 40.
20. आम्याममंख्या वाचिवाद् डप्रत्ययो नास्ति कनिपयात् क-
तेरिति पञ्चम्यन्तादेव यप्रत्ययः पूरणे विधोयते न चागमलेऽस्य
पूरणणर्योऽभिघेयो युज्यते । आगमानामनन्यार्थैवात् स्तियां क~
तिपययो । कतिथी नदादेरारुतिगणएत्वात् ॥ 7.
21-28. 1 प१८ ऽ९८०ण्वे कतत न पपर गश ग.+ (शताद्: षच्या-
द्यतत्परात्) ११८८ 25 २ ग्टतेप्फवेगल्क ग ०९ ऽङाग्छाल कोलो, 7 $पत्
710 ]1€ा€ वः व परोक्ता त६5 148 द्वद पत ऽभण्ट
पणताण्ड ग इतित 28; फप् ॥८ १०९ 7०६ लसाभप 50725 21 तपत् 28,
1111५ -2,^400 १८८१ग/07 1145 {11९ इत्ा€ १८८६.
2. 0 यद् ५५.5९८ 11. 1, 14. 24 ‰#. 5८८ एत. ए. 3, 1-69.
25. 1पअरघना "1८ दू 25 १०7९१, ११ २८८. काप) 11. 6, 44, ए८णिः९
111८ पिर अधुना (व. 6, 85).
27. तेचख्िति नेदं तचछब्दस्य रूपम् । श्रपि तु तकारात् सक्नमी
बद्धवचनम् ॥ 17.
31. कन्द स्येवेत्यन्ये । दति शर्ववमणएस्त॒ वचनाद् भाषायामणय-
वसीयते॥ 1. 1" ¶९ ६1०८ पऽ भ्पत् पेष णाग 50०5
(्०प्णऽ८ प्ण किमो $ त् क्च
३4. एव 35 1८८८ पञटतव् ल्ाल्तर्लङ. वृ.
86. अधना ९९ १४०९८ 25.
3. अद्यतने ऽ पि । तर्रीत्यवमित्य्थैः ॥ ¶.
38. वाक्या थेवशेन । विरेषविभक्तिनिदे शस्याभावादि ्यथैः॥०॥
दिचिभ्यां* । चकाराद् धाच। दिधाविधा॥ 7.
40. च्राख्यात° । क्रिया गुणश्च क्रियागुणौ तयोः प्रकर्षस्तच
टत्तियैषामिति वियद: ॥ € 2. ४.4, 119, 41 8.
<
गा. 6. 45.] 70725. 511
41. 207 € राजाद्यः 1-15 5९८ 2. ऽ. 4, 91-105; 16-13
= ?. 9. 4, 86-90 ; 19-82 = 7. 9. 74-85 ; 3349 = 3४. 106-121.
तरल (गलप ग रिञण्टएवात 35 हार्ट गाङ् ए 218. 4. (1€
प्लफवाप्णडु 96. (35 १०८३ पष८ एकपऽ गट) तमात तोल उत 5 जप].
15. ए. 15० ०त्व्ऽ वप्ता हो०5इ८ पप पत पादा.
5 यामतक्तः। बहनां साधारण दूत्यः ॥ कौर तक्तः। खणर-
दस्यायी न कस्यचिद् यत्त दृत्यर्थः ॥ 7.
12. ¶11€ >{58. ° ¶. १८ब्त्: दावञली भरियावस्येति इ्ल्ल-
प्रियः । इ्मज्लिगप्रियः। एवं च्नलप्रियः । ्यज्लिप्रियः॥ च्रत-
द्धितार्थै । दाभ्यामन्नलिभ्यां क्रीतो इ्मज्लिः॥
21. र्ध; 35 190]. (1६ "प ०त्)1.); सप्नचैः (मन्तः) ए०।प९.; 1.
22. 8९८ क्षाताः गा]. ए. 4. 74.
7. (11०८०००5 <गण्ण्टपः ऽ सो ऽ वसो ॥ शोभनं वसोयः ।
शोवसोयसम्(१) । कल्या एमिव्यर्यो रूढिवात् ॥
42. {11८ § ८.५ 411९8 ४० -.-> 0८5 25 फल्] 25 ष्वद द,
44. द्रौण्य दति द्रुण्वा च्रपत्यम् । ¶. (०9; एयण् ००८. ० 1.
6, 4; पौ नः पनिकः । ष्फ दूकण् ॥फ 7. 6,8. (क्रीतादिवात्];
बाद्यम्, वदिस् फा, +. यण (11. 6, 14).
45. 158. ©. 0. ग वप्रा. मलवत् उद्धंलोन्नो [ऊद्धं] ऽपत्यम् ।
7. "25 तद्लोग्नो. 11८५ 35 ष्द्ठुभण 3 ग्द्वप्वेश्चाटक ऋ 76 पट्ट,
1 कट फएटाट 0 ]ल्वक८ कण पलट एनत तु कचित् 80145 44 पत् 45
[न]
फणपात् णप 6 गल्वृपणप्ल्व् कर्ण श्रना. = केर० 213. कज्कल्लः ८०४६८
१८८७ क्प्ल वा व्हदाव्पतमा, 11८ प्रपा 35 1150 पप्०॑ल्व् 75 वणा.
१ सखोवसीयं .; ००. ©.
512 0785. (रा. 6. 50.
प्रवल गष 50. = त1८ द. ग वाट वक्ष्व बल्लवा गाङ
111८ ६८२१ ज इतत 4 ; एप 095 5. 45 २15 एष्टा ए 5.
0. वाभ्वरव्य दूति गगादेराकतिगणएलाद् बभ्रोः कौशिके(१)
ऽपत्ये खप्रत्ययः ॥ †.
47 कमण्डल्वा अपत्यम् । मद्र वादोर पत्यमिति विष्य ख्य.
च्यादेरेयण् । 1.
49. कथं वासिष्ठः० | ऽ१८८ चचा 25 7०१ प्वप्तल्त् तप्र कल तला
द्धि (वा. 8, 95), पट दणगकोलावलोड पऋलकृप्ट रादौ 7 ध1<
उत (0 ऽत् {णः चरा रादौ फी पो लोजजप ज धा८ लापा
{0 स्
50. समोप०।यथायामादौवतंतद्तिनासौ यामस्यावयवः
किंतदिं समीपः। तददि हा पोवयर्थः ॥ द्ाध्यञ्िः०। द्धिभियोऽश्ो
मधुभ्रियोऽद्य दति शाकपार्थिवादिदशंनाद् मध्यपदलोपो समा-
सः: । दध्यस्स्यापत्यं मध्वश्वस्यापत्यमितोएत दतीण दकारमका-
रयोः समीपे टद्धिरियमिति न निषिध्यते॥
दारपालस्यापत्यं दौवारपालिः॥ खरमधिकत्य कतो यन्यः
सौवरः।०॥ व्यल्कसस्या पत्यं त्रेय ल्क सः(२) । ्रव्यत्यन्तिपत्तो दा-
रादौ पाठोऽस्य।यदात् विगतोऽर्को यस्यसव्यर्कः। तं स्यती-
त्यातो ऽनृपसगोात् क इति कप्रत्यये कपिलिकादिदर्भुनाद्रफस्य
लत्वे च व्यल्कस दति निपात्यते ॥ खस्तोति सौ वस्तिकः° ॥ खरि-
त्यययम् । स्वभंवः सौ रः३) । च्रव्ययानामन्यखरादिलोपो द-
रितिः ॥ खगमनमाद सौवर्ममनिकः। पूवेवदिकणए् ॥ स्फ्यरतस्या-
१ कोषिके 0. २ व्यत्कश० वैयस्कशः ?. ३ शौरः¢
7. 1. 4.1 0185. 513
पत्यं स्फैयकूतः । वाणपत्ये ऽ ए ॥ स्वादु ष्टदो र पत्यं सौ वादुम्टद वः॥
प्न दृद शौवनं मांसम् । ष्ठन: संकोचः शौवः । नस्तु कचि-
दिति नलोपः ॥ स्स्यद् सौवम् । ° । स्यामे भवः सोवय्रामि-
कः । °। खखासावभ्यायसेति सखाध्यायः । तेन दीव्यतीति क-
तादिलादिकण सौवाध्यायिकः॥ 1८ ०४०८८५०० ० द्वारपाल
प्त स्वगगमन ध लष्टडञुक प्टात्गल्व् कपर पित @म्)2, पक)
(नफ्कपप्रव्ऽ ग च ०८ लाप्वेल्व् प्प्वृलः पो एकात्, 15 पल एष
प शहप्पपटणतः पवा कालाः लनपकरप्पव्ञ द्वार "4 सवर् ५८ २०४
ष्८व्प्टव् प प्ल इव्ाट फफ, 10: दारकाममाद दारकामिकः ॥
सखःकाममाद खाःकामिकः(२) । खःशब्द सयेद स्वाः शब्दमिति ॥
कथं तहिं सौवग्रामिक दूति कचिदित्यस्य बलादिति ॥ न्ययोधस्य
केवलस्य (7६. 17. 3, 5)° | न्ययोधमूले भवा न्यायोघमूलाः
शालय द्रति न्यग्रोधस्य केवलस्यैव भवति । अरदयुत्त्तिपकते विष्य
मेव ॥ (11८0 गान्म 731. ए. २, 7-9 त पोष ऽतवणल लस्य्पाक]८७
25 17 ९६5. ४.
आ. 1, 1. न्को रोष्लद्नदजव कपत वर०कव्छब्ददंडक प८त्मत्
५" 7९201085 ° अय, ४९. म्रञ्रानन्तर्यमङ्गलाधिकारेषु २०१ उ
पण5 71९८ ६५1६८ ३८; (7८ 5८5८ ग रानन्त.
4. वचनमतन्लम् “ प८ एवाह ग पऽ 50५ 38 आटञड्दपधग्?:
खतरे लिङ्ग संख्या कालखातन््राणीति तेन पुरूषाणामिति ब्व -
चनं तदतन्तरमम्रधानम्। °॥ श्रप्रत्तावित्यादि। दद दयं पदा-
र्यो जातिव्येक्रिञ्च । तच जातौ पदाथ एकमेवेदं लक्षणमिति सर-
१ श्ङ्खोचः १158. २ सखाकामिकः 0.
33
214 807८5. रा. 1.9.
लच्ये लखणस्य चरि ताथेलाद् युगपद चने समस्तपुरुषप्रा्तियोग्य-
वाक्ये न कस्यचित्प्रटृत्तिः स्यात् । तथादि प्रवत मानेन पुरुषेण पृ-
रुषान्तरस्य निदत्त रुचा प्रबतिंतव्म् । जातौ चैकमेवेदं लक्त-
णमन्यच्र चरितार्थं कथमन्यं निवर्तयितुं शक्तो तोति ॥ वक्रो तु प-
दार्यं प्रतिलच्छं लचणानि भिद्यन्त रति युगपद् चने सवेषामेव प्रट-
न्तिः स्यात् । च्रन्यथाच तलच्यविषयाणां लक्षणानामरूता थैता-
दानयक्यमापदयोत न चेकद्ा ऽनेकलकत्तणमु पपद्यत दूति पयाये न
स्यात् । च्रतः परिभाषेयं लिङ्गवतो । लिङ्गं पुनरस्या युगपद चन-
मेव ॥° 1.
9. सत्ता नित्यतेति। ्रस्तिर य भवत्यर्थो भवति सत्तार्थः सत्ता
च नित्या । निव्यस्य चाक्रमरूपतात् पौवापय नास्तोति कथं तद्वा
चकस्यामेधातुसंज्ञा । नन् सत्ता नित्येति वक्तुमुचितं न तु सत्ता
नित्यता तस्यास्तद्ध् मैरूपत्वात् । अथोभयान्ता परिच्छिना वस्तु-
सत्ता नित्यतेति वचनादेवमुक्रम् । तद युक्तं विवक्तिताथापरिन्ना-
नात्। तत्र दि नित्यताया लचणं द््रितम् इद तु सत्ताया नित्यलं
दशंयन् क्रियात्वं प्रतिक्तिपति । यस्मात् सत्ता नित्या तस्माननक्रिया
भवितुमरंतीति° ॥ ्रयमयैः । यस्मानि्यतायुक्ता सत्ता तस्मान्न
क्रियेति । च्रथवा सत्ताया नित्यता सन्तानित्यतेति षष्ठोलचणस्त-
त्पुरुषः ॥
साधनेत्यादि । साघनस्यायत्त उदयो यच्छेति वियद्दः। तस्मा-
दिद व्याकरणे साघधनायत्तोदयं सर्वम् । ्रतस्तदधीनतया सा-
धनायत्तया सिद्धमपि निलमपि पूवोपरोभावेनो च मानं क्रियाले-
नावभासते । ° । बुद्यवस्येव निबन्धनं यस्मादित्ययमथेः । सन्ताव-
तौ ऽस्य क्रियायां पूवोपरोभावेन व्यापारो पलम्भात् तदतापि
का. 1. 17.] 7075. 515
सत्ता पुव परीग्डता बुद्धा परिकल्प्यते। अतस्तन्निवन्ध नस्तस्या मपि
क्रियाव्यवद्दार दति यथोक्तम् । साधनव्यवद्ारय बुद्यवस्यानिब-
न्धनद्ति॥ 1.
© ५०८ 51०14 श. प८ण्].5; तथा चोक्रमित्यादि । च्रात्मोक्त-
मेव ृद्धमतसंवादेन दुढयति॥ आाथितं करमरूपं येन तद्ाित-
क्रमरूपम् । सिद्ध मसिद्धं वा तद्धावस्तच्चं तस्माद् यावत् साध्यवेन
म्रतीयते सा क्रियेति संबन्धः ॥
10. अरनृरुतम् ॥ ¶11८ 10८बप्र८ 28 लाकपलव् एक ००९८ लनगपपट -
21075 85 अहुगट्लण्ट फा 3 ऽपफकाल्व् गम्यमाने ॥
साधन दरति अत्येकं संबध्यते । साधने वर्तमाने । साधनेऽतो-
ते° 7.
11. सखसंज्ञयेति । वतंमाने काले वर्तमाना सिद्धेवेति ॥ 7.
16. अ्रद्यतने । श्रतीतमा च इति परोकेऽपरोचे चेत्यर्थः ॥ 7.
न्यायारनपेतो न्याय्यः । न्याय्योत्यानो रातेरतिक्रान्ताया-
खतुर्थो यामः। श्रागामिन्याख प्रथमो न्याय्यसंवेशन दति सुवेशन-
मिद शय्यारोदणं प्रतिपत्तव्यम् । चदि वसः स काल दत्यर्थः॥ 7).
मतमिति शवेवममणएः सं मतमिव्यर्थः ॥ 1.
सुखप्रति पत्यर्थमिति। खः गछते: प्चमाससंवत्छरादिलचणस्य
मतिपत्य्थमित्ययैः । 7.
17. ष्पहुभ्नपाय दूपा8 दग्णध्5 पपपल्ल १1०1628, 0९्प्फण्ड
४५८; भविष्यन्ती च किंशब्दे क्रोधनाश्रद्धयोरपि।
गद्धामद्ं कर्थं तच याजयेहषलं भवन् ॥
को नाम टषलं तत्र याजयेद् याजविय्यति ।
किं केना स्यर्थयो दुष्टा भविन्र्थयो सतयोः ॥
516 १,8१.४१०) 7. 1. 34.
19. च्रन्ये तु समर्थनायां पञ्चमीं नेच्छन्ति शवव्मणा तुद्ष्टा-
द्यव्याकरणएत्वादि हेवेत्या द मतमस्येति ॥
21. लुनीदि लुनोति । ्राभोचये दिवे चनम् ॥ संख्यादिवि-
शेषो न गम्यत इति सर्वक्रियाकालेषु विधीयमानलादव्यक्रपदा-
यकल्मेव स्यात् । चरतः संख्याकालकारकनामयुष्रदस्रदयेस्याभि-
व्यक्तयेऽनुप्रयोगो युक्तः ° । चरतो चथाविध्यनुप्रयो गः पूर्वसिनि-
ति वक्तव्यम् । यथाविधीति यसा द्धा तो यैसिन्कारके पञ्चम्या वि-
धिस्तस्येवानुप्रयोग इत्यथैः । तद युक्रमित्या म्रत्यासत्तेरिति। भि-
न्नाधतेन तावन्न भवत्यनभिसंबन्धात् । लुनोडि लुनीहीत्येवायं पठ-
तोति । भ्रनुप्रयोगो दि विशेषाभिव्यक्तये प्रयोगस्य पञ्चा द्धवन्
कथमनभिसंबन्धो नामसमानार्येनापि धावन्तरेण न भवति ।
लनोदि लुनीदोत्येवायं हिनत्तीत्यश्रतलात ॥ तथा कारकान्तर-
णापिनभवति। लनोडि लुनीरीत्येवायं लयत दति। रतो यस्मा-
द्धातोयंसिन्कारके पञ्चमी विदिता स एव धातुस्तदेव कारकं
रत्याखन्नमिति। कुतो धालन्तरोए कार कान्तरेण चानुप्रयोग दत्य
यैः॥० 1.; ९ 79. 7. 4, २-५.
% मास्मशन्दोऽयमरूतदन्दः समुदायो ऽङ्गीक्रियते। °॥ का-
मक्रोधौ स्मा युष दति परोऽपि कञ्चिदाचष्टे । एष.
24--33. 11८ दहोपहट्ला पपपि८ञ पा ल्पत ऽ भाल ६० ४८ ल्ण्य-
शवलाल्त् 95 णिकपणहु गल तरमातेत तणणृणुप्णत् [लु पघ्तजस्कं पदम् ¶.],
२५. षडाद्या यासामिति ययेवं बङबोदिस्तदो त रासामेव च-
तद्टणां विभक्तीनामियं संज्ञेति । सवेषामात्मने° [का० २.५.२९]
सृत्यादौ गुणप्रतिषेधे ऽनुत्तमे पञ्चम्या दूति तिषेधो व्यथः
स्यात् ॥ न च षडिति भिन्नं परं षट् च ता श्राद्याञ्चेति कर्मधारयो
1. 2. 3.} 07885. 57
वा। तदा परोकच्ताया अपि सावैधातुकत्मस्तीति । सार्वधातुके
गृणनिषेधस्य सिद्धत्वात् परोच्वायां च [का०२. ५.२०] सर्वतात्मन
दरति व्यमेव स्यात् । ततः षष्टोलच्णएस्तत्पुरुष एवायमित्यालो-
च्या षष्ामित्यादि ॥ सावंधातुकमिति पूवा चार्यप्रसिद्धा संज्ञेयं
निरन्वया स्भावानपुंखकलिङ्गमिति ॥ †.
11. 2, 3. एण यर अलप दो भ्पत् श्रो ९८ ४. 5, 92. 111९
९१८८५८८८ मान भोपत, उ 4८7बर ददद 15 1€7€ उपत्लातेल्त् (वधेः
सादचयात्) ; ४८८९ पष्ट ददण्क्कृवद (८८ 711. 2, 46) दान
उभयपदी शान उभयपदी कित् पर समैपदीत्यथैः । शेषा गृपति-
ज्॒मान्वध च्रात्मनेपदिन इति 7.
4. दरच्छतिना एकः समानः कता यस्येति । ¶. ^पाण्ण्डोः
ला 25 70 फएा5)1 लाटाः ० प्ट भ्त {116८ एका] ५ नि] गग ४
१०६ ४० १९, सन् 28 €०र०0] ङ ७५९ 1४ इट} ८०७८७ २150.
8. श्रायिलोपञ्च । सर्व्॑रातिपदिकेभ्यो विभाषया च्रायिलोप
दूति संवन्धः। मतमिति मतान्तरमित्यर्थः। च्रपरे ते गस्मक्तोवदो-
डेग्य दरति मन्यन्ते। ° । एते कतायिलोपाः सन्तो सुचाद्याश्रयणणा-
दात्मनेपदिनः। गल्माञ्चक्र दत्यादावामुप्रत्ययेव्यमाणः मरत्य-
यान्तवात् विद्धो भवति। ° ॥ पूर्वोक्रमेवायंमनुषुभा सं्िपन्नाद।
श्रोजसो०।नचाय्यो गदंभत्यपोति। चरो न गर्दभतीति नजूयोगे
ऽपि विवचया भवतोत्य्थः | च्रयवा। चरो गदंभतीतिनच लुता
यिप्रत्ययाभिघानमस्तोति मतं प्रतिक्तिपति ॥ °॥ "7.
साद्श्चादिति। मतमिति शर्ववर्मणः संमतमित्यर्थः॥ 7.
लोदितादि । एक श्राद । च्रपौराणिकलोहितादिपाठः ।
श्रन्यश्राद। डाज्लोरितादिग्यामिति युक्तम् ॥ 7 ण
518 पि0¶15. {ा. 2. 13.
कोटो रोमन्धं वर्तयतोति । उद्गीय बदिस््क्तम् अरवगीर्णी वा
षृष्टान्तेन निर्गतं रो मन्थाख्यं १) द्रव्यं वतंयतोति गुडिकां करो-
तीत्य्ैः ॥ "1.
9. दनङः आङ्गनिरसने ऽपोति चृरादौ गणस चमित्य्ः ।
धाव्य सिद्ध दृन्प्रत्ययस्तस्य डगनुवन्धत्वमनेन विधीयत दरति ते-
नास्य कारितव्यपदेशः सिद्धो भवति ॥ भाण्डानि समाविनोति।
राशौकरोतीत्यर्थः ॥ चीवरं संमजंयतीति । अन्येतु चीवरादर्जने
परिधाने वेति मत्यन्तर मापश्वन्तस्योवरं समर्जयतीति पाठं मन्यन्ते॥
दिद्धामिदमित्यादि । चुरादौ श्चेताश्राश्वतरेत्यादिगणद्चा-
दयुदनीयमित्यथः ॥ †.
10. तया कारीषो ऽ पि वद्िनिवातम्रज्चलितोऽ ष्ययनविरो-
धिशीतादिकमपनयन्नध्ययनानृक्रलं सा मथ्यैमुपजनयतोति ॥ 7.
कथक इति । एवमभिनयेनासौ कथां कथयति येन कालभेदे
ऽपि परेषां प्रतीतिभवति। कंसं दन्तु नारायणं कथकः म्रयुङः दरति।
तथा वक्तारो वदन्ति गच्छ त्वं ₹न्यते कसः । किं गतेन दतः कंस
द्ति॥०॥ राचिं विवासयतीति । कार्त्छन राचिषदचरितां क्रि-
यामा प्रभातमाचक्ताणः कथको रातिं विवस्तु प्रयुङ्घे॥ उञ्नयन्या
दरति । जरापि त्ररितमुञ्जयन्याः सकाशात् ्रस्ितो महिश्रतीं
गच्छति येनास्य तच दर्योदयो भवति तेनैवं परेषां प्रतीतिः ।
खयेमृन्नन्तुमयं परयुद्धं। समागतो ऽ ₹मिदानीमुङ्गच्छ खर्यैति ॥ 7.
18. श्रभिघधानमिति । तया चोक्रम ।
यु टदुं दृढैव कशं च भ्शमेव च ।
परि पूवं चेव षडेतान् र विधौ सरत् ॥ एग.
१ रोमन्धा्यै 119. एषण,
7. 2. 25.] 205. 519
15. परिः स्ठत्ययं इत्यन्ये । दति तेषां मते व्यव दा रार्थस्य पे-
रायो नभवति। स तस्य पणएत दृत्येव भवति । रयं तु वयवदारा-
यादप्यायम्रत्ययं मन्यते । तया च भटिकायये 2॥ 7.
16. अप्ररद्धेत्यादि । नामा्थसंवलितेच्छादिक्रियावाविलाद-
प्षद्धक्रियतवं तस्मादचनम् । ° ॥ इतरेषामिति छजुप्रम्टतयो दि
गणे प्रसिद्धाः । नदिचिकोषादयद्ूतितेषां घातुत्वेनस्वात्। ०1.
28. अन्वाचयशिष्टः ४2. ४९ (१८ कष्णन च 7 € इप्७.--
अस्तेभ्च° 6८० ए. 111. 4, 87.
25. कथमधुच्तमिति। ऊद नुवन्धलात् पाक्विकणेटा गुह संवरणे
सेड भवतीति भावः॥ 7.1.
2. च्रसुग्रदणएमात्मनेपदा थमेव । पर खद ठु पृषादित्वादण
सिद्ध इति भावः । कथमस्वात्मनेपदम् । भावक्मणोरिति चेद्
्रयुकतं कर्तरति विग्रेषणात्। सत्यम् । उपस म द स्यत्यूदौ वा रुचा-
दाविति [का०३.२.४२.२१] चरतः सोपसगंमुद्ादरति। श्रपास्य-
तेति । लिपिषिचिह्धां केचिदा त्मनेपद दच्न्ति। तन्मतेनाण्याद
व्यवस्यितेत्यादि । 7.1.
8. छ ट गताविति लुज्विकरणएयोरेव यणं शास्तिना खा-
हइचयात् । ट गतौ चछ प्रापणे चेति भौवादिकयोने भवतोति ।
चआार्षोत । च्रसार्षीत॥ च्न्येखद्टजौदोत्यादिकावेव निर्रिष्टौ।
दिर्वचनंत्ुनस्यात् सूत्रादिति °॥ भौवादिकाभ्यामणनाभा-
व्यमिनत्येके ॥ 7.4.
ननु द्युतादीनामात्मनेपदि लात् पर सपद मनुपपन््म्। सत्य म्।
श्रत एव पर स्पदे ऽ एविधानसाम्याद् रुचादे रारूतिगणएतादा
520 705. [ा. 2. 30.
द्तादिगभ्योऽ दतन्यां परस्मैपद् मस्ति । श्रात्मनेपदिषु पाठादा-
त्मनेपदमपोति॥ (णा.
श्रतेरपि।समातं। समो गमीत्यादिना [५.117.2, 42, 20] आ्रा-
त्मनेपदं सिज् दद्धि । केचिदिदाणमिच्छन्ति। समारत तेना-
नैरात्मनेपदे विभाषा सिद्धा॥ 7). ¶.
मुचन्च् गत्यर्थो युचुग्लु चुकुजुखजु स्तेयकरण दूति [708८77,
17-201 ग्लुच् स्तेया्थैः ॥ ग्लुञ्ु षस गतौ [५. 7. ;9. 21-29]
दती कञ्चित् पठति ॥ [अत्र ग्लुचिमपि गत्यर्थं केचित् पठन्ति
¶ण].] सन पटितव्योऽ नेका्थवाद्धाद्धनामित्याद स्तेये गतावपि
वतत दति । ग्लृञ्चोस्तु } अरग्लुञ्चीदिति रूपत्रयं सिद्धम् उभयो-
रुपादानसामथ्यौद नुषङ्गलो पाभाव इति वैते । तदप्रमाणम् ।
गृचिपाढठोऽपि तथेव । न दयुचदित्याद्तम्॥ दृ म्रश्टतीनां कर्त-
यात्मनेषदेऽप्यण वेति कञ्िदा द । व्यत्य जीं । व्यत्यजरत । दूति
संदिग्धमेतत् ॥ 7. ¶.
29. बुध च्रवगमने । राधिरूधोत्यादिना [का० २. ७. २२]
अनिर् ॥ बुधिरवबोधने पक्ते चिच् । भौवादिकलादिर् । अ्रो-
धिष्ट ॥ 7. ¶. ; वपा. १००८ तथा चोक्तम् ।
श्रादिलोपोऽ न्तलोपख् मध्यलो पस्त्व च ।
विभक्रिपदवणानां दृश्यते शार्वव्िंके ॥
20. नानो स्तप दति तपस्तापे पूरवे यत्पापं कमं तेन पञ्चात् तक्षः
पोडित इत्यथः ॥ कथम् च्न्ववातप्त । ्रवशब्द व्यवधाने मरतिचेधः
स्थात् । अनोरिति नेयं पञ्चमी कितहि विग्रेषएविशेव्यभावसंबन्पे
षष्ठोति ॥ 7. श.
7. 2. 35.] ॥ (4/2. 3 521
शअ्नोरिति विशेषणसंबन्धे षष्टो न पञ्चमो तेनान्ववातप्त । दत्य-
वशब्देन व्यवधानेऽपि प्रतिषेधो भवति ॥ "7.
31. क्रियेति सार्वधातुकवच्चछ दति शप्रत्ययस्य सारवधातुक-
वद्धावाद् यण ॥ (°. 0० त्यते ००० रुचादयः 777. 2, 42.
32. नकारो यस्याननि [का० ३. ६. ४८] दति विशेषणैः ॥
7.4.
33. ्रलोपवादो नकारः शमादीनां दीर्घो यनि [का० द.
६. ६.1 दति विशेषणैः ॥
3०४) प्ण. ४णत् व्रा. 9वफ६ ६१८८ जि 8 9 भ्रम्: दैवादिको
भ्रमु (लण् शमादि 8० [7. 6, 66) ००1: शाम्यति 115
भौवादिको भ्रमु 7121८९5 भ्रमति पणत्, ४९९. 0 छण गप्र, भम्यति ॥
भौवादिकोऽ पि° ¶्ऽ 38 एला 1208 ४ वप०६३६०० नण {€
351 पधा कालात € [0359ए€ ०ल्टपाड* (०0 ए. [1. 1, 70).
क्रमु पादविक्ेपे। क्रमेः शमादीनां दीर्घो यनि । छिवुक्रमाचमा-
मनीति ज्ञापकाद् च्रन्यनौ । क्रामति । क्राम्यति ॥ 7.4. क्रमे-
ईदैवादिकादग्यन् पते क्राम्यतीति शमादिवाद् दीर्घः ॥ 71.--
क्रम् १०९8 ०६, ०फलण्टा, ००८ण्ण कण्ण "५ शमादयः 7 ०९
0.111.118. 3). 2९.
25. उभयमिति । ये तुरु रवे, दति खादौ पठन्ति तन्मतेन
नुः बिद्धः खदेश एव विधीयते | ¶. {706 1०88 9 € व् ४1त् 6
०४] 77 विनि ०० क्षि 38 न्णाभण्ल्व ए ९०8 ० ए. 1, 35
४०4 111. 6, 1.
# 12. 1० ६८ 2158. °प्टि भ्रमति । म्यति । भाम्यति । ाला० 1४ 15,
1०९४, ०१८८९ ४ ४९ 8९081९5 सवा.
52४ 2018. [ा. 3. 1.
41. वत्करणएमन्तरोण संज्ञाख मिदं स्यात्। कमकत कर्मसंज्ञा
भवति । °| क्म॑कतुरकर्मण एव सतः कर्मकार्यं विधोयते। नतु
खाञ्यं कटलमकर्मसखभावमपनोयते। 7
49. प्रकृतेरन्त एव प्रत्ययो भवति । य द न्त्रं तत्छुखाथम्।
अन्यस्तु चेक्रीयितलुगन्तमपि भाषायां मन्यमानः साक्तात्मतिपत््रथ
वणंयति । तेन पापचोति परस्मैपदमेव । तदयुक्तं तदपि चकंरीतं
चेत्येक त्यादौ परस्नैपदिषु पाठात् सिद्धम् ॥ एषा. (७ण्व् भणण
10911» पष्ट).
44. मतमिति मतान्तरम् । य श्रायेर्लो पमिच्छन्तोत्य्थः । 7).
45. मद्ाकविनिवन्धाख प्रयोगा दूश्यन्ते यदाद भारविः।
तव दशनं किंन धत्त दति। नेद दशंनस्य कर्मणः फलमस्ति कि
तदि द्रष्टुरिति ॥ यथा मयूरोऽपि। कमलण्ये दति ये रश्मय
दृत्यथेः । न च तेषां कमलवनो ह्ाटनफलभोक्ततं किं त द्ैन्येषा-
मेव ॥ °॥ तथा च किरातकायये। तनोति प्रदभ्रे° ॥ यजेरित्यादि
कुः फलवदिवक्ता ऽ शक्य परी दारे त्यक्तम् । अतस्तया विवचया
मतान्तरेऽ पि यजेरात्मनेपदे न भवितव्यमित्यर्थः । यजिरिदोप-
लचणम् इनन्ताद् जानुवन्धादपोत्ययथेः । अन्ये तु मतमिति शवै-
वमेणो मतमाचक्तते। तत्पुनः खमनानृमतं न भवतीत्युपेच्छते। °.
46. पापविषते 18 {76 [06अवलाप्ण्रण पापच्यते 0०४ 2188.
ण वा. प्ट्ण्त् अननृक्ञाख-
7. 3, 1, 2४0. ए. 1, 1, 8. मरतिनिमित्तमिति निमित्तं
निमित्तं मरति वीप्ायामव्ययीभावः। संखेक्रीयितयोनिमित्तयो-
दिवचने कते पुन: सनि निमित्ते दिवैचनं न स्यादित्यथ: ॥ 7.-
कण. १००६६ ४० गाग कण्पाम
पा. 3. 19] 705. 523
मरप्रपूज्य मदादेवं संसंयम्य मनः सदा ।
उपोपद्ाय संसर्गमुदुद्यातः स तापसः ॥ ०7. एणा. 1, 6.
£. पूवैणा चस्य दिर्वचने प्राप्ते सत्यनेन दितीयस्य दिवं चनं वि-
धीयते । ततो येन नाप्राप्नौ यो विधिरारभ्यते स तस्य वाधक
द्ति॥ 17.
4. एण देहि 5९८ ए. 1. 4, 50.
5. एणः ददति था. [11. 5, 38; णिः टेयरूः (पणर. ० च्छ गती)
ला. 3, 25 ; 4, 31 ००१ 56 ; 5, 6; ०० 8, 17.
6. भाषायाम् २५८८. "० {116 €0फ 00180078 ग्टलि-ऽ {० दीधीङ्
४०१ वेवोडः फ} 876 ०६ 0 ४९ ल्०्वलाघल्व् ४5 ९९/14/45८व, 87९५ {€
लााऽ०ण ग पला न् [1/1 च्रादीष्यते ४7० ्रावेव्यते » €{€. शिाज्फ पमिप
[11. 5, 39 ; ए}115४ {8 5प्टो 98 त्रादोधयुः 9 च्रावेययुः १० ०५४
५००० 2०00 ८००००४०० क्छान्द् सत्वात् ॥
8. 06 7५0०0/4कव्0/व%, गव्ल्नगकाणह 0 चल अृक्लण ० 1116 द -
8712, प कका 9 ४016 कदददद्/द ४
6. 76 व्नणफठणणा फ़ १०९३ ००६ दसो ९ काकृक्प् ग हच्णतलः
10 06 80 ६० रुत.
10. अनादयर्थो° । पूर्वेणावेषविधाना दादेरघोषस्यावगेषो
न म्रा्नोति। अतस्तदर्योऽयमित्यथैः ॥ 1.
11. श्रौजढत् ॥ 7गफाण४१८ ग ऊढ 1४, चण; ४८द् (णिः
ण्ण. द् 77. 6, 56) > स्यानिवत् ; ४८८८७ ज ० (० रव्वणृाच्बनव
890९.
19. आ्राञ्च्छ् (च्रार्ि) ४५1८९ च (०० चरा) 0 २७ अभ्यास; ०.
1. 8, 15.
524 0785. [ा. ३. २२.
20. क्व्वाल्म् ऋ, पद्लनताणट् (० दिष्ट 16 15 प्लटञ्ला१ट्त् पप 111९
ग्त्तपकालपीप्ल उपार एर ऋः; पात्, प म्, ए आ, पट्ल्गातागह
10 115 तात् ताल [ष्ण्लल्तोद् 1९.
आर् । 15 ४ वा. ऽण्]०5त्व् ० ४८ क7०४१व९्त् ण ए "९ प्ल
परादि 7 19 ; णिः ए {19६ चल पपर एषल्ल्नण९ऽ प परविधिः ; भणत
१1० सपफञपप्पगारणर् ण छ एनण्डट 11८५७८५ परविधिष्ण्टच्रादेश
18 10६ स्थानिवत् फ) एटटुणत् "० 0९८ नागम् ९ ०४७८१९७, 1०५
भ्व: अन्ते तु कचच्छक्स्त दूति सुतरं पठन्ति। तद्ा किलच्छ-खकच्छ
चरत दूति विभागे अतेच्छच्छते्च तो गृण दूति दख वायै चका-
रस्याभावादर्तेनेकारागमो न भवति ॥ ल 7१. एला. 4, 11;
चछच्छत्यृताम् ॥
२२. रथय किमर्थं भ्तिवनिदेएः(१ । भुवो ऽ दित्यास्तां सत्यं
भवतेरिति कटनिरदेशात् । कर्तर्यैव परोच्ायामकारो न भाव-
कर्मणोरिति दशंनार्थः भ्तिबृनिर्दशः। तेन वुग्धवे कम्बलो वटुनेति
सिद्धम् । यस्वा भुवो ऽकार दति तन््रतेन सामान्यनिदेँ शाद्
भावकमेणोरष्यकार दूति ॥ नन् कथमयं कर्टनिदेशः । यावता
धात्खरूपे दकि म्तिपो ज्ञापिता इति तदयुक्तं न दीयता कनि
देशापन्हवो युज्यते कर्तरि छन दल्युखगंशास्तस्य बाधितुमशक्य-
त्वात् । च्नन्यया विकरणो हि कथंस्यात् । न च वक्तव्यं शकारा-
नुबन्धवलादेत्र विकरण द्तिस हि सावंधातुकार्यो न(२) विकर-
णाथैः। यदाद भगवान्(र२पाणिनिः। तिङ््शित्सार्वधातुकमिति।
अरत एव पकारो ऽनुबध्यते । अन्यया हि सार्वधातुकमपिदिति
वतच्तनाद् ्रपानुबन्धं सावधातुकमगुएमेवेति । कथम् अरतिवेत्ति-
१ तिप्नि० 15. 0. २0.०7. न्.
1. 3. 31.] 05. 525
करोतीत्यादिषु स्तिवनिदंशे गुणः स्यात् ॥ ननु कता हिनाम
व्यापारवान्भवति न चेद र्तिप॒प्रत्ययेन निर्दिश्यमानस्य धातो-
व्यापार उपलभ्यते तत् कथं कलठनिर्देश दति तदयुक्तम् चअभिम्रा-
यापरिज्ञानात्()। कदनिर्दैशादिति कर्तरि निर्देशः कर्ठनिदश
द्रति वियद: । तदुक्तं भवति, कतरि सिद्धस्य भवतीत्यस्य शब्दस्य
निर्देणोन कतीाऽच नि्दिंष्टदति॥ ननु विरूद्धमिदं कर्तरि नि-
दशः शब्दस्यन कतीाऽच निर्दिष्ट दति। विरुद्धं नदि सव शब्दा
व्युत्यत्य्थमभिद घते ब्युत्पत्तोनां यथाकथंबिदपि संभवात् । यया
दि यज्ञ एनं देयादिति यज्ञदत्तशब्दो व्युत्पाद्यते न चा्रघा-
तो ब्यत्पत्यनुखा रिणे ऽ सय प्रतीतिरस्ति । अपि त् क्ित्पुरुष एव
मतीयते॥ चरथ संज्ञानुरोधादिद वयुत्यत्त्यरथ सज्यते । च्रन्यथा संज्ञेव
न गम्यत दूति चेदेवं तदं धादुखरूपानुरोधादिदहापि किमिति
कतौ न त्यज्यते। न द्यत्र वाद्यस्य कतुर वगमे घातुखरूपं प्रतीयत
उदादरणएमाचं चात्र यज्ञदत्त द्रति । च्रन्येऽपि कतव्युत्यत्तयो
बह्लमथीान्तरे दृश्यन्ते, यदपि गेदेनदिंनोक्तम् । नेतरैरिद-
मुक्तमिति तदप्ययुक्तं न युक्तमिति त्यज्यते किंत द्ययुक्तमिति ना्य-
युक्तमिति दधते किं तदं युक्तमिति ॥ किंच द्धकातन्तेरण्युकतं
चेति शाकटायनोऽपि पुवेपक्चे सितः प्रादग्डव्ययोरदिति ख्ञे।
केचिद् भवतिव्ययोरदिति निदे शमिच्छन्ति। तत्र किल भवतोति
कढनिर्देशात् कत्येव लिटि भुवोऽकारो भवति न भावकर्मणो
रिति । तस्मात् कर्तरि छत दत्युत्स ग॑शास्त्रस्यानतिक्रमणीयलात
कर्ढनिर्दे एवायमिति ॥ °॥ वमा
31. पुनरन्तय्रदणम् ° 1018, ६८५. ८० वृषा]. 8९७5 ६० 7९90, {10६
१ विविताथोपरि° 0.
526 70425. (गा. 4. 25.
ता चा ररवाव 75 60 € व्गाञतदल्व् 2३ क्वप् 70 74 भात् धो प्ड
एण्ड कृतण्प्मा; चाट (० ए० गण्णहव्व (०० धिः: अपि तु विर त्यर्थ
ततो वर्गे तदगपञ्चमं वेत्यस्य विषयत्वा द नस्वारः पके तिष्ठतोत्याद
पुनरन्तेत्यादि ॥ -पाह०5. 195 € गारण्ड म्लणण]; : चल चंच-
च्यते । तय नंतय्यते । मव मंमव्यते । तचापि भराप्नोति | ददतु
सानृनासिकस्य च्छन्द्स्येव दशंनाद् ्रदोषः। तथा चपदकारो
ऽप्यादतंमोऽतोऽमिति न्याय्यः पच्च: ॥ (८. एग०व९२०, ऋ. 9.)
20. मोङ्(१ दिंसायामिति दैवादिको ऽपि। नित्सति ॥ केचिद्
मिनोति न पटन्ति। °॥ केचिद् मातेर्लभ्विकरणस्य मिमासतीति
. मन्यन्ते ॥ ष्ण.
0 ० (कदम स् ० © ५५९5 दस् प ्रारिष्छते €६८, 666
11. 6, 54.
1. 4, 8. खापेर° 1? (0८ ३०८९७ पण स्वपेखणि, ४४००, ;०
प्रह (ल ्ल्वप्ाटमल वगंऽ ग 116 तखरफणाणमरर्ठ (नामधातु)
ण खाप (खप फ" च्) धर्म घज् ए०णा१् ४८ कर्ण्व एण९
द्रन्. वऽ ९/4 एल, ककक९्एल, स्यानिवत् एदणिः€ चण © 8110प्ात्
प ६८८००१९९ कध ३0४४ 111. 3, 34, ४४९७ {० रन्वष्फा८० ६८७ 85 ए60
सन्.
11. {९ चेक्रीयितल॒क् ण पाय, १८८०११६ ० 0 पपद्अपा9, 13
पेपीथः पिपेति].
16. सखापि (दयुतिखाद चयात्) १९००६०७१०२० १ प्रुद्ध धातु; ००४०
अरुद्ध घातः (नामधातुः).
25. स्मृ स्य ने । म्टष अ मर्षणे । कष विलेखने । टप ग्रीणने।
१ मि १19.
1. 4. 65.] 70723. 5
दप त्पैणमोचनयोः ८!) । द्यु गतौ । एषां केषिदिच्छन्तिकेचि-
नेच्छन्ति । तदुभयं प्रमाणोक्त्याद यो गविभागादित्यादि 1 7.
31. परस्य । त्यये परे प्ररूतेयैत्कारयं तलुग्लोपे न भवतीति
परस्य तु प्रत्ययस्य स्यादेवेति । 1.
ए दणि उस् (1 28 ऽप0ऽतपल्व् णिः सिच् (11. 4, 93) धणत् श्व
ण आ (1. 6, 37).
33. @प {06€ इप्एञप््गारणाज णि न् ५८० 1. 4, 49.
43. {10 (८०५१५७१7 18 ना ; पीलारटणिः९ ८ 1००15 स्तन्भ् ९६९.
५
(वा. 2, 88 इलन्.) गार्र चऽ प्षार, फलय मतणहठ पयत दकावद्कण,
पाणण (कता भात सददकृ्मा) 0९ १० ०१ एलग्णह ६० ९ ११४८6,
45. भिय दृत्यादि । के चिदि च्छन्ति । केवचिनेच्छन्ति । तन्मत-
मिद प्रमाणमित्यर्थः ॥ †.
46. दौ चेत्येतदपि मतान्तरेण वणितम् । दद जदीदि प्रमा-
एम् ॥ 1.
47. मरतिषिद्धेटां० ५. ए. 1. 7, 23.
48. ज्ञापकात् ° 71९78 ० 1९. [17. 5, 22.
50. अलोपः ° ०० ए. 777. 4, 41.
53. अनृषङ्गलो पिनां ° ५०० 7र. 1717. 6, 8.-ममख्वान 105 1०8४
118 72881 ज 9८८्०प्र०६ 9 ४1€ भाप्व्णव्)५ क 77 {1€ पीत कन्य.
65. घटादयो मान्वन्धा अन्वाख्याता दूति पर्वे गणएकारा
घटादीनां प्रत्येकं मानृबन्धतमुपदि टवन्तः । तथो पदे9े च ग्न्थ-
गौरवं मन्यमानैराधुनिकैगंणरद्धिला घवार्थमन्वाख्याता चराद्-
यो मानुबन्धा दत्य्थः ॥ कग दत्यादि । अनिदिं्टाचैः(१) कने-
धातुम नवन्ध इत्यथः ॥ चन् च वन् च नोच्यत दत्येती घाद
गणपठितौ । च्रनयोः करमेणाथमा द । चन् च दिंसाथं दति। खय
528 7025. (रा. 4. 71.
क्रथ क्य हिंसां इत्यतञ्चकारेण ददिसार्थो ऽ नृरुग्यते । ततञ्चनि-
रपि दसाय इत्यथः ॥ वन् कगेवदिति। अनि्दिंष्टार्थो(% वनुरपि
मानृबन्ध दृत्यथः॥ रन्जेरित्यादि। एतत्तु घटादिषु रन्निपाठएव
ज्ञापयतिसदिद्स्ार्थो इस्वश्चानुषङ्गलोपाभावे दो्घाभावान्नो-
पपद्यत दूति ज्ञापका ज्ञापिताञ्च विषयो लच्यमनुखरन्तोति ग्टग-
रमणादन्यत्र। रजयति वस्त्रम् ॥ ज्वलेत्यादि । ज्वलयति । ज्वा-
लयतीत्यु दारणम् । कथं सो पस गस्तु नित्यं मानृबन्धा इत्याशय
ज्वल दीपघ्तावित्यादिना पुनरेषां घटादितवं दशंयति॥ म्ला्तेत्या-
दि । गते चकारो ऽनुपसगा वेत्यस्यानुकर्षणाथः । ग्लापयति ।
ग्लपयतीत्यादि पूववत् ॥ उपवनयति । उदमयतोति वन् चनो-
च्यते ऽ मन्ताञ्चेति वचनात् । सोपसगंयोवंनिवम्यो नित्यं मानृवन्ध-
त्वमिति ॥ न कम्यमिचम दृत्यमन्ताखेति प्राक्ने प्रतिषेधोऽयम् ।
कामयते। ्रामयति। ्राचामयतीति॥ शमो ऽ दशन दत्यमन्ता-
स्सिद्धे नियमार्थो गरे पाठो ऽदशन द्ति॥°॥ मानृबन्धञेति ।
गतावेव फणएधातुमौ न्बन्ध दत्यथैः । फाण्टमिति द्रवद्रव्येण वि-
लोडिताः८२) शक्रव उच्यन्ते ॥ संक्रामयतोति । शन्तृडनन्तादिति।
शन्तङ्मत्यये ऽ नविकरणे क्रमः परस्मा दति दोघैः। ततः संक्रा
मन्तमाचष्ट दति विवच्वायामिना सिद्धमिति भावः॥ एण.
67. वधिः° 1६ 3 वर्फर्घप् कनाल कऽ करवट ४० ४0९ क्छ
९०५० ग शूला7णह (013 7००६.
71. 01{ गि पाऽ ऽपो 2३ अतोयात् ॥ म्रतोयात् + फ67© 9 1०9 डू
28 7०१९९ एकु ऽध), णण, ०05८९९७ : नैयासिकास्त द स्वत्व वि-
दधतेऽविशेषाद्भूम दति मन्यन्ते । तन्मतेना च पृवलोपो द्रष्टव्यः ॥
१ अनिष्टाय; 15. ए. २ द्रवद्रव्यालोडिताः 19. 0.
पा. 5. 8.] कि 025. ३२9
75. 7 इकारागम, €्णामप्ल्व ए धट एषल्व्ल्वाप्ह ग्णर, एलण्ड
१८१द्, 1043 8 लोकप इषफ़लाणतः ६0 र ० चठ हदकवग्व
खुडागम.
78. अशनाय० 2. ४1. 4, 34.
80. ननु किमयेमिदम् । सदि घसां १) मर गिति वचनात् सौ-
चो घसिरस्ति । ततः पके तेनैव सिद्धमित्याद घम इत्यादि ।
मरग्विषय इति मर र॒विषयो यस्येति समासेनावधारणं गम्यते न
पुनः म्रयोगो ऽन्यचास्तोति। 7.
82. [४ शण्पते कृलकामऽ 1189८ एदल ऋमा© ल०्ा9ल०६ ६० शला
८ ००४ बधि (न 7. 4, 67).
88. ^००. ८० 777. 7, 23 दन्, <" नान्त, 35 श्रनिर् > 0115४
वध् एलण् खट् ०६ कप्म्पशाङ ६० 5प्फऽतध्प 1गह चरा एटणगि९
चिच 1१ एवपण्डणमा (11. 6, 9; §ता.); पाऽ 35 १०४४० 0८ मग १८८०प६
र 7. 4, 67.
86. गचत इत्यादि । तयायमपोति । दए गतावपि नाभिधी-
यत इत्यथैः ॥ एण्ण्ट
171. 5, 4 तनादीति । णु गनौ । टणु श्रदने। घृण दीप्तौ ।
य एवैते गृएविषयाः । खण्वादेरित्यङ्वैन् करोतेरेव गण दूति
साघयति ॥ 72.; °एते चय उपलचन्ते केबचिदित्यन्ये शर्ववर्मणण
तु नोपलच्णं संमतमिति लच्यते । खष्वादेरित्यकरणात् ॥ 7.
8. जजनानि । थ 7111. 6,*48.
एवमुत्तरत्रापि" ० लग्ण1८ प्ण. हर विभ्यत्छ॒ति धणे
१ स्रदिघसां 18. 1393 [.] ०व 718. एषण.
34
प 2015. {िा. 5. 27.
व्यध [115 २८८. ० (प. वघ ताडने पूवेवदादि चतथेलं वकारस्य
भकारः] "}1८1९ 10 57007547 ५१०१ पर८§ 16८९.
15. कान्द मावित्यादि । शवैवमैणएस्तु वचनाद् भाषायामप्य-
वसोयते । न दयं छान्द साज्छब्दान्च्युत्याद यतीति । 1.
आदीष्ये २१ च्रावेव्ये (< 1 २८२१, (11८ 15१प्टा- एलु २ ८०प्रद्लागप
ण चआवेकै) तयप ककत ७८ पष्ठ गऽ [फत्ठातल्व् ४८८. ४८ लन
प्राला{त1८§ त० पज आलप्ण पतला. वरल 5८, कफणट्ष्लाः, परपद
1270004 15 1115८15८ ८३तप्तेल्त् ४ चाट परणोट, १5 ण अदौभ्यक ८९.
16. पारिशेष्यात् ३.९. ८८२७९ पऽ विद् 25 १०८ सेट्-सनि°
ल 1४. 1, 11. ए
28 नुद तीति यद्यपि एदिरुभयपदी तथापि भाषायामात्म-
नेपदं नाभिधीयते । पर समैपदेषु केचित्पठन्ति ॥ 7.
26. यथा विदेरगृणएत्वं तया उषधातोरपीत्येके मला । एवय-
णेन विदेरेव घारयति । तया च भारद्वाजीयाः पठन्ति विदेरे-
वाम् किञ्चेति ॥ 7.॥ उषेरपि गणो न भवतीति कञ्चित् तदिदेरे-
वकारेण निरस्यते ॥ "7.
27 कुट एवादि यस्येति स कुटादिः । के चित्कुटादि शब्दस्या-
इत्या कुटस्य च्रादिः कुटादिरिति तत्पुरुषमपि वणंयन्ति । तेन
लिखेरपि मतिषेधः सिद्धो भवति । तदि हाप्रमाणएमिति मत्युदा-
हरणेन सखचयननाद क्रादेरित्यादि ॥ (91. (व्पते अफ्पागयाङ़् [.);
न ष ण्ष्ण्. 28, 78 लिख० ; 73 कुट ०.---74१्यदवै5क गला] :
लिखादेरित्यकरणणन्न लिखादेगहणम् । रतो न तत्पुरूष इति
देमकरः॥
कथमित्यादि । प्रच्छेरनीय दके संप्रसारणं रूढमित्य्थैः ॥ 7?.--
गा. 5. 45.] 20185. 531
ननु प्रच्छेः कुटादित्वाभावेऽगुणएलाभात् कथंसंप्रखारणएमित्याद
कथमिति 19.
28. विजिर् एयग्भावे [)7. 23, 12] इत्यस्य न यदृणं युजि-
रूजत्यादि नानिर्त्वात्। अत ओ्रोविजी भयचलनयोः [717. 28, 9]
दत्ययमेव तौदादिक आत्मनेपदी द्यते ॥ 7.
40. 11"« द् ० रि; 3७ उच्चारणायैः
42. ख्ुतस्य स्थानिनः ° । कारस्यैव न धातोरित्यश्रुतवात्।
नदिर्प्रभृतयो धातवः स्रुता किंतदहिं समासगम्या दूति।चरन्तरतम
दत्यनेन स्थानेऽन्तरतम द्रति न्यायाद्देति खवितम् ॥ 7.- णण
प चछ ° क्र ९८. कह 23 उण {0 97७६ 1९८८ ऽपफप८प(लव् करटणि.€ सन्
१९८०१त०&इ ० [1ा. 8, 12.
‰4. अससामदिति सामान्याख्यातवानिति° स्वरादेशो हि
स्थानिवद्भवति न तु स्र व्यच्ननयोरादेश दति प्रतिषेध उच्यते।°॥
गोनावमास्यातवानिति गोसदिता नौः गोनौः। गोवा नौरि-
ति।नतुगौखनौखेतिदन्दः। तदा समादारो नपुंसकताद् इखः
स्यात् । इतरेतरयोगे च दिवैचनमिति। इद धाल्थं दनि सत्यौ-
कारलोपस्यासमानलो पलाद् खः प्रातः । ज्रौकारस्य स्थानि-
वद्धावे व्यवधानान्न भवतीति ॥ 7.
45. श्रो ७८७ रौ णित् ०१ (मा भवान्) च्रोणिएत्;
116 10०६ एन ग्ल्वपपतयल्व धव्व्मवाणह ८ [1. 3, 2, फल (2८
चरो ;5 ०० 7007९ ४५१ ८.- भ्राज ९६५. 5९० 291. ए. 4, 3. = -एष्गण
कएष्प्वञगो2*6 {14 3४ फण०्णात् च्ल ४26 6 १०८३ ००६ उण्ठृण्वर
भराम् (भ्नाश्); ४४६०८०45 भाष उण्ञट्ण्त.
व्प्ान्यछढणछ णत् [६००९१३52 1५४९ भ्नाजुराग्टभाष् दीप्तौ ॥
<
[1
205. {ा. 6. ऊन.
111. 0. 1. लङ्गत्यादि । उपतापः पीडा । शरीरविकारख
देरविकरुतिनं तु स्यौल्यादि रुच्यते कन्पेरविषयवात् । विलगित
इति प्राक्रपोड उच्यते । विकपित इति कम्पेनादितदेदवेरुत्य
खउच्यते। 1. ठन्फादि 5०८ 1. ४11. 1, 59, एम.
९. परो“. परस्मिन्स्े 1.
8. दज्िगदएमनयैकमेव स्यादित्या वचनादाम् नास्तोति।
इद सविकन्पकानि ज्ञापकानि भवन्तोति। तेन समिन्धां चक्रद्त्यपि
भवति ॥ 1.
4. 1०" परि व्वजेते ऽ०० 111. 6, 63.
8. त्चयतीति त्वत्तं गरहाति ॥ कलिमय्रीत् । दलि मग्ररीत् ।
तीनि रूतेऽनयोरपि टद्धावसमानलोपलात् सन्वद्धावः प्राञ्नो-
तोति ततो दद्धेरपवादः। 17.
५. ऊर्णेतिवैति मतान्तर मावेदि तम् । दह पुनडद्धिरेव मरमा-
णमिति । 7
13. इजञ्वत्०। (पी. वृप्म॑ल्इः
स्यसिजाशीःखस्तनोषु भावकमायैकासु च।
स्वरदनग्रद द् शामिञ्चेञ्व चेति वच्छति ॥
2२९. 1१८७६०८ जयी र 1८ पटर विड ऽप, ल. ००६८ ग ए. 4,85.
तिपा० । अरतिं ्नलण्प८ च्छच्छ्ति ११ द्यति
25. {1 व फ८प८ प्ल८पय८व् 25 वककवद, ए. 1, 35 रण्पाव् ग,
५. द्रिद्राणएम् ५४ यु) दरिद्रायकः (व्) ७९० 228. ए
4, 114 ए 81115
35 मङ्ा० | णः पपर्ल्ण्प मन् ४८८, 5, 31; पल लञ्जनगाः रम
मा. 6, 54
1. 6. 46.] 70185. 533
86. उपोयते ५. उप -वेच्न् # 1.1 यण.
89. {< दू 9 सि १९९. ८० 11०6} ०3त252 वक € {वरल १७
उचारणा्यः » ४० ल3ए1< पञ (० ग व्यतिसे ५1८८ आ अप्त स् भ
लावनव्व् एटणिः€ से. प ऽल्लप्ऽ ४० ८ ण्ट प्तलाःणदत्, 0नकल्र्लः, ४०
11१, व्यतिस्ते, काला कू5८ धट उप्र ग}ः319 ऋ2दट)1६ 12४८ ७९ ४ 1८85
ग07ह्ुप्ठ्पञ ९०७९८].
आध्वम् । ज्रशाध्वमिति। त्रास उपवेशने। आङ् शास दच्चछा-
याम् । छ्यस्तन्या ध्वं धुटां टतोयखत्पयषु [का०द. र. स्]दरति सस्य
दकारः । तेन धातुसकारस्य धकारोलोपो न वक्तव्यः यदपि
चकाधोति प्रयोगं तदष्यसंगतमिनोद् चकाद्धौति भवितव्यम् ।
अत एव धुङ्भ्यां देधिरित्यच त्तिरुता जुडधि । चकाद्धि ।
दत्युद्ादतम् ॥ 1.
4 ४प््प्त, त पल तमत प्लवके ग्रह 1१3४८ 0९८० ला1०७ल0, ऽवकऽ
१4६ ९ ण्त् आआघ्वम् (णप द्धम्) ०१ चअ्रशाष्वम् (ण आशा-
द्धम) ४९८०८७९ क्टात 38 70 व्प्टिलाल्त उ कल क्गापलवपण,
ध ८०5८७ ५८८ छिन्धि ० हिन्द ५५८.
44. तद्भावात् 1.९. स्यानिवद्धावात् ४१४. ज पाल शद ज ४९
111. ॥। (कपत), पद्वृप्+८७ ०५१) एण ए.
45. तद्धितानात्खर दति । च्राकारवजिंते तद्धि तसखर द त्य्थः॥
श्ुतेरभेदादितितेन यकारलोपो न वक्तव्य दति भावः॥ °॥ चिन्
च्रयोच्िति। चिंख च्रायिख दैति बड़लाद्ङ्व चनम् ॥ ° ॥ यस्य
विभच्ननात् । यस्येति योगविभागादित्यथैः ॥ "1.
46. नियमः किमिति । अनन्यया दि वभिच्छतीति चिनि कते
दिव उद्य्जने [का० र्. र्. २५] दति वकारस्य उलं स्यात् ॥ 7.
934 075. {1ा.6.61.
111. 5ऽत्लाा< {0 ८2व् वणाश्रयत्वाद्° 1713 श्ब्दा्रयत्वाद्° ॥ न-
कारोऽयं व्ण॑स्तद्पेच्या वणाश्रयमेव कार्यं विनियमेन व्यावर्तत
द्रति भावः॥०॥ गोमन्तमि च्छति । पचन्तमिच्छति। पुमां समिच्छति ।
द्रति चिन् । ततो लोपे सति किप् । योव्यंच्ननेऽय दति य-
लोपः ०॥ 7.
47. कथं हसि० । 11१८ "4159 स् छप) क्वान दू 3 दात
7६्टात्८्त् ए९८्लप१5८ ग ११८ दि
50. श्रयन्ध्वम् ५०८ 39 ००४८.
53. ईर् ८८ [11. 6, 88 #.
54. 0 ध< (न्म स् 1" आरिष्छते ५५८. ¢. 111. 3, 39.--
त्वष्टिः ॥ क्तो नेर् | 5८८ 1४. 6, 80.
अवाभ्रडिति मतान्तरेण तस्य लुगवि [का०४.४.४५] दति
यो गविभागावेक्रीयितलोपे ऽ चाण्यन्तयदणएस्य फलमित्य यैः । द-
स्तनीयम् ॥ 1.
56. लेच्छति ५. 111. 8, 4.
60. उपदेशावस्यायामेव सख रात्पर च्छकारो दिभीव मा पद्यते।
ततः म्रच्छेरन्तस्य ककारस्य षत्वे चकारस्य स्थितिरित्याद निमि-
त्ताभावादिति निमित्ताभावे नैमित्तिकस्याप्यभावः। चकारस्ये
त्यथः । दिवौ पाठ दति सूचरूतदिभीव एव च्छकारः पद्यत दति
भावः॥ 7.
61. च्य इत्यादि । येषां डाजलोदितादिभ्यश् च्यथं इति
खचमस्ति तेषां लिङ्गयदणे लिङ्ग विशिष्टस्यापि यदणएमिति०॥ दूह
पुवद्भावो भाव्येऽपिनेतद्रशिंतमनित्याग्युपगमार् गौ णमुख्यपरि-
भाषाया इत्याहा ऽन्य दूति । अमुस्यमपीति तत्पुनर्लोकम्रसिद्धे-
वा. 6. &9.] 7१07185. 535
रभावात् ॥ तेनेति नावमतिक्रान्तं कुलमिति । अतिनु । तदिवाच-
र तीत्यायौ कृते नपुंसकस्य पुंवद्धावो न भवतोति । यदीद पुंवद्धावः
स्यात्तदा नपुंसकह्धस्वनिटत्तौ । अतिनाव्यते । इति स्वात् ॥ भा-
षित इत्यादि । द्रोणशब्दः पुंसि चत्ुराढकमनि वतेते स्तयां तु
जलक्तेपणे । इति नार्यो भाषितपुंस्क दरत्यथैः ॥ कथमित्यादि ।
शरपूवो द प्रर व्यान्नावित्य स्माद प्नोभावेऽ चं उरम्रत्यये खण्डर दत्यौ-
णादिको निपातः। तस्य स्तियां खग्ूरित्युडन्तो नद्ादौ पयते।
तत च्राप्तोभावलचणस्य भाषितपुंस्क यस्य विद्यमानल्ात्छमाना-
यामाकूतौ पुंवद्भावे सति अग्रररायते । दरति भवितव्यमिति पूवेष-
चायः । परीदारमा । नाप्तोभावत्वं खष्रत्वमिति° ॥ गर्भो
ऽस्यास्तोति गर्भी शालिरित्यवयवग्डतेन गर्भेण संबन्धात् । गभिणो
स्त्रोत्यनवययसं बन्धात् °। ततो भिननार्थलान्न पुंवद्भावः प्राञ्नोति।
नैतदेवम् । दरखावयवानवयवकतं भेद मु्सृज्यान्तवंतित्वमा चमेकं
निमित्तं विवचितम् ॥ 7
66, 68, 71-76. (०८००२१४४ १०८३ ५६ दभ ५1८8९ 80793.
78. नच्ित्यादि । गत्य यैत्वाद् यदा जवे वेगे वतते तदा सर-
तीति प्रयोगो माग्दिति॥
83. 116 निानकाणह 18 811 ९६६८२८६ ० [०7 61४*8 दकाल
० © [0094ण४ ४ जा, (0० 5००] 1००४ 9 "९ पाद् यः ००१ स्वादयः
सी प्रेषणे । लिनाति बाला लावण्यम् । ्षिव्यति प्राग्नोती-
त्यर्थः । कमाविवक्तायाम् । लिनाति जलधौ सरित् । लोनः ॥
चयी च । स्रेषणं चा्थैः । अ्रन्तस्याट तीयाधो (1) ऽन्तस्थाप्रयम दति
रामः। च्िनाति। स््ीनः ॥ पवर्गपञ्चमोपध इति गोविन्दभट्टः।
ल्मिनाति ॥ ल्वी चेत्येके । ल्योनाति (७०!) ॥ त् ॥
२३6 075. [ा. 7. 30
89. चकरोतादधेति चेक्रीयितलुगन्तस्य चकंरीतमिति पूव चा-
यप्रसिद्धसंज्ञा। चापि पूरववच्चेक्रोयितस्य लुक् केचिदित्यन्ये। रयं
तुन मन्यतेदान्दसलात्॥ 7.
90. मरयोगञ्च दृश्यते । मा भैः शश्ाद्धः मम सोधुनि नास्ति
राङ्रिति तदयुक्तम् च्रलंकारसौन्दयादपप्रयोगोऽयं म्रसिद्ध-
मुपगतः प्रयोगस्तु मा भैषीरिति। तया च म्रयोगः। मा जैषोः
पु सोति । इत्यादि ॥ 1.
9५. पस्तकं वक्तीति कर्मण्य ^. 11. 2, 27; उत्तरत्रापि ण्ट.
द्स्वास ९८
17. 7,9. कञ्चित् सरतिद्धतीत्यादौ धञजपाठतात् पनरिद
नित्यार्थं घूजमा चष्टे । अनेन धूजपाटस्तच नादृत एव । एतेना-
स्वापि नित्यमिडागम दूत्या धजित्यादि । क्रैयादिकोऽय दी-
धघोान्तः । नच परस्यापि मते तौोदादिकेन घञा । च्रधौोषोदिति
भवितव्यमिद नित्यपाटस्यानर्थक्यप्रसङ्गात् ॥ ^
10. दरिद्रातेरालोपः ६०८ 11. 6, 34.
19. दूरत्वात् । दूर् १०८ द् 15 १७८त् {० ल्पा पधी (कन ण
सिच् ए८णप८ द् (ाा. 6, 53).
17. शकु शक दूति । अन्यस्तु शक ग्टष मायाभिति दैवादि-
कस्य यद्दणं न मन्यते । चरतस्तस्य शकिता । इत्येवं मन्यते। तद युक्तम्
दरददयोरपि ग्रदणएमविशेषात्। ° 1.
15. वच वचि्येति जुवो वचिः [का०द. ४. स्प] इत्यस्यापि
यदणएमविरेषादित्य्यः ॥ 7.
20. 071 च्रोविज्ी ऽ९८ ४. 6, 90.
0. रिदहिलुदी दति चथाक्रमं दिमागाद्धंयोर्वतेते ॥ †.
1४. 1. 1.) 7१07185. 537
38. विग््ततीति (1) भ्स्जेग्धैजादे शो ज्ञापित एव ॥ 7.
36. नित्यावताम् । ° उपदे शावस्यायां येऽ कारवन्तो धा-
तवः° ॥ वुब्ये ऽद्ाम् ज् च्रावरणे । च प्रापणे ख गतौ वा।
व्येज संवरणे । चद ष्छा भ्र | दत्येषामित्य्थैः॥ 7.
11. 8,5. पिण्डि 1 पिष रुधादिः । धि 5 ऽप्ञ््प्प्प्ल्व ण डि ए
1. 5, 35; डि णम चि फ़ जण्ण गपो; 34 णिः ष् $ [11. 8, 8.-- 11].
18. तितनिषतीति। इर न्तर्धंत्यादि ना प्च दङ् वक्तव्यं व्याख्ये-
यम्। के विदि च्छन्ति के चिन्नेच्छन्ति। तन््रतमिद प्रमाएमित्यर्थः॥ 7.
15. चयस्तन्यां ° । मतान्तरमिदम् च्रस्यत्ुन संमतम् । 7.
18. अरवर्त्यादि । न च वक्तव्यम् एकदेगेनान्तरतमस्य गौोण-
त्वान्नायं प्रसङ्ग इति । गौणमुख्यपरिभाषाया दयनित्यवाभ्युपग-
मादिदमुच्यते। यथा । चछवणेदद्धिगुणावारराविति सिद्धान्तेऽपि
कण्यस्याकारस्य द्धिरार् स्यादिति वणंय्दणम् ॥ †.
21. (1116 61०] 3 जुगृष्त° ग्रटलटिःऽ ८० 9 {० [ण्ट 7 नव्व्द
110, कलवार २ प्रजं जा © एकत जा 01५ 14७4, पपात् तपय
1८ ६० ४८ ८व्पञटव् $ ठप दुलुोाक्पत, वञतोााह्ु<ऽ भय आठ, वात् वल्लि
705 त्ऽ 1126 11 115 दुरल्ल्व् ३ ऋषा ०0क 10 15 पाण २
५८7०1. अच पुनरपम्रयोगो ऽ यं [मा] मास्रशब्दो दयकतदन्दः
सखमुदायोऽङ्गोकूत इत्युक्तमेव मास्मशब्देकदेगेन योगस्य गौनलान
मायोग द्रति कते मास्मयोगे प्रतिषेधो न सिष्यतीति। 1.
285. खु 15 २०४ 7८८१८ 7" ५,८ सोपदे शा; ४ ०० 218.
1४. 1. 5०८. चादि वदित्यादि । टचादयद्रवदटक्तादिवत्।
यथा छखचादयः संज्ञाशब्दा रूढा लोके विशिष्टविषयतया म्रसि-
द्धास्तयामी रुतः क्मत्ययान्ता चपि शब्दा दूति मला छकुतिना न
538 705. [{\. 1. 23.
कताः । प्रस्तावादिद कती पण्डितः शर्ववर्भैवो च्यते । श्वैव्म॑णा
छल्लत्षणं न रुतमित्यर्थः । तया चाड: । अभिधानलच्णणा दि
सन्तद्धितसमासा दूति । अभिधानं एब्दञख्रवणं लचणएमेतेषां नि-
यामकंन सखूचमित्यर्थः॥ केन नाम तरि रुता इत्याद । कात्या-
यनेन वर रुचिनेत्य यैः । ° ॥ 7":1.
कत्य पत्यं कात्य स्तस्य प्रशस्तापत्यं कात्यायनो मुनिः । वरर
विशरीरं परिणद्य शस्त मिदं छतवानिति जुति: । (ण नक.
1. सिद्धि° ॥ घाद्धनामिज्वत्कार्यस्य सिद्धिभेवति ूणनुवन्धे
रूत्रत्यये परतः ॥ जानुबन्धे तावत् । पादः । वेगः । रागः। योगः।
त्यागः॥ आदन्तानामायिरादेशः। दायः । घायः। आघ्रायः॥
स्थायः ॥ नाम्यन्तानां इद्धिः। भावः। प्राकारः। नीददारः॥ णण-
नुबन्पे तावत्। पाठकः । पाचकः ॥ कुरटादीनां गुणः। उत्कोटकः॥
उत्को टः ॥ जनिवभ्यो हस्वः । जनकः ॥ न्तेधैः । घातकः ॥ जुए-
न॒वन्ध दरति किम् । गोदः । कम्बलदः ॥ कतीति किम् । प्ते ॥
अन॒बन्ध इति किम् । वेणः । रोण: । स्याएः। चेणुः (1) । अजिचि-
रिस्याभ्यो एः ॥ दज्वदिति निर्देशादकारोपधानां दीघेः। ना-
म्यन्तानां द्धिः । दन्तेघवम् । अ दन्तानामायिरादेणः । जनि-
वध्योर्खः । कुटादीनां गुण दति प्राघ्यर्थो ऽयमारम्भः ॥ ८०५८.
२. °नि्घातः । निघातकः । कुमारघाती । शोषेचाती ॥ भिदा
निदं श खेक्रीयितलुभिटक््य्थः । जंहानकः ॥ 01.
22. € परि ग धत करम्ण८ऽ 13 खश न 1४. 3, 32 ; 30; 38
९5]. सुकर 1४८२5 खल्. ॥
28. उपोचारि° 1 न केवलं सप्ष्युक्तानामुपपद्ानामेषां किं
तद्युपोचारिणं पदानामपि कार शब्दस्य समीपोचारिएणामपि°।
४५. 1. 33.] 706. 539
चच्जन्ते ऽ पीच्छन्तीति। न केवलमणन्त द्त्यथैः ॥ ग्रीएनं प्रोएः ।
दन्धनम् इन्ध द्तीनन्तादल् । लोकस्व मओणः० । ¶. (५. 73४.
ए. 3, 70, एषम, 4). वत दन, १०८७ ००६ इष्ट पञ कतग्णा९;
ए 1४ 1०5 (८ (० ०८८८८६७ - भद्रोष्णयोः करण दूति वक्तव्यम् ॥
दृन्पेभ्वैप्राग्योरिति वक्तव्यम् ॥ ४० फो), २८ ००१5 दिनस्य मध्यं
मध्यंदिनम् ॥
श्वेनस्येव तिलस्वेव पातो यस्यां क्रोडायाम्० ॥ 7.
24. गिल °. 117. 6, 99.--्तयोजन विस्तर दति पूवार्धम् श.
26. आ्रडिम्ति किम् । लभ्यः ॥ कथम् चरिष्टोममालभ्य यज-
मानः कती भवति सवं विघधयय्छ न्द सि विकल्पन्ते ॥ (1०0.
27. अनुपसग द्वा एमिचोरिति वक्तव्यम् । लम्भ लम्भ गच्छति।
लाभे लाभं गच्छति ॥ अलम्मि। चलामि॥ (ताप.
28. सेनोरभव्यायामिति वक्तव्यम् । घेनुंभव्याः । घेनुभव्याः ॥
वाढस्य करणे नित्यम् । वाढंकरणम् ॥ (भध.
29. (]१८ (119. गाध सर्वसद् 1 प< §0्५ कत् (गाला
०त् ४११७ (11८ ४६१८1५९: धुरंधरयेति वक्तव्यम् । धुरंधरः ॥ धूर्धर :॥
उक्तं च । संय्रामे गतशराणां कौरवाणां धुरंधरे ।
ते भोम प्रदुद्राव सेना भोप्माभिरकिता॥
30. (1}1€ 2८७ ०८ किप् । यप् । क्रप्.
38. क्रेयं°। मम क्रेतव्यं यदोतव्यं सखोकरतंव्यमिति। नालति क्रय्य-
मितिनच तदस्ति क्रयं करयार्थमु न्यस्तं धान्यमम्रसारितवाद्धटे
ततः किं क्रीयत इत्यथैः ॥ "7.
क्रयार्यैनो पयुक्ता गौः । क्रय्या गौः । क्रय्यः पटः । क्रय्यः
540 70775. [{४. 1. 43.
कम्बलः ॥ क्रयाय यः प्रसारितः स क्रय्य उच्यते ॥ तद्डति
किम् । करेयंनो धान्यं न चाल्ति क्रेता ॥ ^.
34. च्रोष्ठयो ऽयं वकार दरति, खते च दन्त्योष्ठो निर्दिष्ट
दूति भावः॥ 7.
26. वेटाम् ° । ते इति तव सिद्धान्तवाविनः 1.
31. द्क्ि° परण हाण्ट ए 0८ (ासध्. ; एण" गडिमडभ्यां
इः । गण्ड यन्तः । मण्डयन्तः ॥
3४. उपसगौाद्ापो वा । दति वक्तव्यम् । म्राप्य गतः । भरापय्य
गतः ॥ अध्याप्य 1 दति लाचणिकतानन भवति ॥ लाप.
39. लि यतेर्वेति वक्रव्यम् । विलाय । विलीय ॥ मेङः इदा
वक्तव्यः । प्रमाय । म्रभित्य ॥ ताम.
40. ला चणिकत्वादि ति षानृवन्धभिदादिभ्यस्व डिति लक्षणतो
योऽनुबन्धोऽप्रयोगोषकारस्यव्यपाये चिरूपस्य संभवादित्यथैः॥ 7.
41. चकारः किम् । भावदैन्याक्रो शेषु विकल्पार्थम् । कितायुः।
चीणएणयुः । कितः तपखी । रीणः तपसो । चितो जास्मः । चीणणो
जाल्मः ॥ (11.
42. चिन्न भवति । स्फातीरुतानि विमलयशांसि ॥ 0४.
43. अरतन्श्यमिति । तत्र प्राणिनि दुष्टं न च तच्ख्थं यदपि खाड्ग
यया पीनो बाह रथ्यायां पतितद्ति॥ 7.
डोऽ न्पूधसोः 25 अवलप्ल्य् काते, + ०9११८४९ > + +. 117.
प्यायो घातोः पीरादेशो भवति निष्ठायां परतः खाङ्खे
ऽभिधेये 1 पीनं मुखम् । पानौ स्तनौ । पोनवन्तौ बाह ॥ स्वाङ्ग दति
किम् । आष्यानो देवदत्तः॥ आङो ऽ न्पूधसोरिति वक्तव्यम् । आ-
पोनोऽन्सुः। श्रापोनमूघः॥ इह न भवति । श्राप्यानखन्रमाः ॥ 01.
1४. 1. 534.] 2९075. 541
५५. चीरदविषोरिति वक्रव्यम् । तेनेद न भवति । आसख्राणो
यवागूः ॥ पाक द्ति किम् । ्राणम् ॥ तोष
45. के चिन्मादे णएमिच्छन्ति म्रस्तीमः। म्रस्तोमवान् ॥ मपूवे-
स्येति किम् । संस्त्यानः । संस्त्यानवान् ॥ (म.
यदि पुनः प्रात्स्त्या दूति पञ्चमोल च्षणएस्तत्युरूषः स्यात् तदा
पञ्चम्या निर्दिष्टे परस्यानन्तर स्यैव स्याद् न सशब्द व्यवदित स्त्य थ॑ः।
एतन्तु मतान्तरम् दद्त्पञ्चमीसमासो न्याय्य एवेति। मरसंस्त्यान
इत्यस्य मतं वणंयन्ति । दरद परत्वाद्7तो ऽन्तस्यासंयुक्तादिति नि-
छातकारस्य नकारः कथं नस्यादितिन चोद्यम् अन्तरङ्गो दि
संप्रसारणएविधिरितिसणए्वस्यात् तचचरूतेवाग्रस्त्योमदत्ये-
तदेव भवतीत्या । च्नन्तर ्गत्वादित्यादि ॥ †.
46. दृद्दापि पञ्चम्या समासे व्यवददिते न भवति । म्रतिसंण्यान
द्रति॥
48. उभयत्र ४. दर वघनस्पर्शयोः †.
49. (15 चत् 01८ ०८५ ७0८5 ०८ ००६ "धन्ये "उभयोविभा-
षयोरम॑ध्ये यो विधिः स नित्य एवेति न्यायात्" 7.
51. (1८ द्द, ऋय आण प्लात्िठ्पि ज ता वृटालात्ट ण
गप्ाजाा ए) पटह्ुस्प्व् ६० सम्; 128. ४1. 1, 4 पवय ४१८ कृपत्तगाये
णिकक्णा म 0८ हल प्ण्त् ग च्या 7४" परि गणड; एग). स -रष.
218 +" परि ०० सम्.
82. ष्याङे ऽपीति वक्तव्यम् । कारीषसन्धो पुत्रः । कारीषस-
न्धीपतिः ॥ ८८.
54. © 1८, ग धऽ 5८८7 + ण च्य ऽ८८ ०८८८८१८ जगा
€ ष्टल्द्वाणष्ु पप्र.
812 7025. [{ष४. 1. 72.
33. 11८ (#. ल्पा "5: पञ्चमान्तस्य घातोरकारोपधाया
दीर्घो भवति। °| च्रकारोपधाया इति किम् । म्रतिन् ॥
ॐ8. ९९. {० 111८ @ (¢. [८८ ०5 0८1९ अगुणे ०१ पञ्चमे ०५८
तव्, गो$ प्ट 1१54 ज णोत 5 ल्ल 8न्व्ः करूमा । धमा ।
ममा. 1८ :वव्ऽ 0१८ ए्गग्फाङ फजात८तत् चव८दवर उदः स्थास्तम-
योः सलोपो भवति । उत्थानम् । उत्िः । उत्तम्भः । उत्तम्भकः ॥
स्कन्दो रोगाख्यायाम् । उत्कन्दो नामरोगः
00. लङ्गिकम्प्योरुपतापशरोरविकारयोनिं्टायामिति वक्त-
व्यम् । विलगितः। विकपितः॥ अन्यत् । विलङ्गितः। विकम्पितः ॥
(दाम.
65. अवोदेत्यादि । मतान्तरमेतत् । एते दि च्छान्दसा दति
न्ेयासिकाः । तदिद म्रमाणम् ॥ ¶. 11८ ग. १०८७ २०८
पलाना प वववात्तगणे ८5९८७.
67. (}1८ (लाक, जग. युर्°
08. दि टद्धाविदनृबन्धः । कथमित्यादि । अनिदनुबन्धः
म्ररुत्यन्तर मस्तीति भावः ॥ 7.
च्ररम्भः किम् । गोवद्दा । कु्नरवद्दा ॥
दटृद्योरमी साध्या छदवद्दादयो यदि ।
विना खचरेण चैवायं न वदा भावके स्ियाम् ॥ 0.
69. जगत् ५. 1४. 4, 58. †
71. खनेः सनि वेति वक्तव्यम् । सिषासति। सिषांसति॥ धुटीति
किम् । सिषरिषति ॥ 0ाप्पध.
7. आख्या तिकयकारेऽ पीति वक्तव्यम् । चाख्यायते । चंख-
1४. 1. 83.] 015. 543
न्यते । सासायते। संसन्यते 1 जाजायते । जंजन्यते ॥ तनो तेर्यणोति
वा वक्तव्यम् । तायते । तन्यते ॥ ^.
7५ अपगुरो एमि व्युपसंख्यानं कर्तव्यम् । अपगारम् । च्रप-
गोरम् ॥ ©.
78. क्रीति सखूचतरादाकारलोपः॥ 1. छन्द्सिवा वक्तव्यः।
दत्वा । ₹दीत्वा ॥ 1.
777. ]1€ अप्र, जा. पद एकतम).
80. ¶10€ ऽप४ञ्रप्प।ल 35 दत्, पदलप 1४. 6, 102 १०८७ ००६
प. वपा. 1
दान्तेदोषो निष्टा नलं धान्ते देव घकारता।
तान्ते तोपधघ दीघेलवं तस्मात्यान्तो न दुःख्यति ॥ ©".
81. द स्तीति। दा संज्ञकस्य स्याने यस्तकारादेशस्तसिननिमित्ते
नामिन एव दी्च॑ः। ° ॥ 1.
वादिकर्मणोति। श्रादिकमंछि विदितेक्तप्रत्ययेद्ाज एव वि-
भाषया वा काशोरित्यस्मान्मण्ड्कञ्चुतिवाधिकारस्मरणेनेत्यथैः ।
सर्वचादिकर्मणिक्रःकतंरि चेतिक्रप्रत्ययः। शाकटायनस्त म्रदत्त-
मित्येतदे वादिक्मणि मन्यते । गेषास् विशिष्टा टू त्याचचते ॥ †.
उपसर्गप्रतिरूपका अव्ययाः सन्ति। उक्तं च।
श्रवद् न्तं निद्न्तं च प्रदत्तं चादिकमणि।
सखदत्तमनुदत्तं च निदत्तमिति चेच्यते॥ 1५.
82. (¶11© भध, 185 {© 52716 ‰ 47.404.
88. 4 धिः ४18 € @0 भध. 1088 ६0९ णिान्कणट 80६५:
क्रामसन्ध्यचरान्तोऽव्ययम्॥ क्रान्तो मान्तः सन्ध्यचरान्तखा-
व्ययसंन्ञो भवति । छवा । इत्वा । सा दुकारं भुङ्के । द च्छति गन्तुम्।
514 0. [1९. 2. 23.
विलिखे। वितुदे । केवलावगाद्े। परिस्तरितर । परिघात ॥
अव्यय दत्यनेन कार्यो ऽ व्याच ॥
४.2, 1. (क. पा. 191 .
4. 1९ (भप, फला९ वृप्णट३ भप्त लकूोकण्ड जाट ए णर एगेप्रणा'ह
50785 . 4, 61-79 फापिरपा, चाट ९4८८5.
5. अये प्रथमे पूरवे इत्युपसंख्यानं कतेव्यम् । दत्येनेषामपि
समासो न भवतीति वक्रव्यम् 1 (1.
6. क्वा वेति वक्तव्यम् । उच्चैः छत्वा । उदे: कत्य ॥ (1.
9. वासः कारितान्तात्कर्तरि तव्य दूति वक्तव्यः । वास्तव्यः ॥
कममकतरि केलिम उपसंख्यानं कतं यम् । पचेलिमा माषाः 1 भि-
देलिमानि काष्टानि ॥ प्रच्छेः संप्रसारणं चानोय दृति वक्तव्यम् ।
प्रच्छनीयो गुरुः ॥ (ण.
भिन्ते खयमेव । भिदेलिमा माषाः०। तदेतन्न वक्तव्यम् अ्रभि-
घानमेवेदमीद्शंन च रत्यसंज्ञायां प्रयोजनमस्तोति॥ (ण.
10. सुखार्थं ; अ८्८ च्छ कणत ह् ण्यत् ४८ ९२९९्॥८त, ल 7.
2, 35.
11. तकिशसिचतियतिजनि नीना मुपसंस्यानं वक्तव्यम् । त-
क्यम्०॥ (गाध.
13. चरतेस्तनोतेखेति वक्तव्यम् । ° ॥ यमः पूरवेशेव सिद्ध दद
नियमार्थमिदं वचनम् ॥ (ण0.; ५. 5५०० 11.--च्रनुपसगे एव
यथास्यादिति भावः॥7.
20. चनुपसगं दू त्येव । ब्रद्मप्वा द्यम् ॥ 010.
29. शन्धिदु दिद्रुदिगदियददिभ्यो वेति वक्तव्यम् । शस्यं शंस्यम्।
दुद्धं दोद्यम् । ददं दोद्धम् । गुद्धं गोद्यम् । द्यं गराद्यम् ॥
गए. 2. 49.] फ 0758. 545
च्राङ्पृवादजेः संज्ञायामित्युपसंख्यानं वक्तव्यम् । आज्यं घुतम् ॥
ध्र. (8९ ष्ण. ०० ४. 2, 29; 2. 111. 1, 109 छ).
2४ पाणौ खजेख व्य् वक्तव्यः । पाणिखच्या रल्नुः ॥ खमव-
पवाच । समवसच्या रज्जुः ॥ 0४५.
25. संज्ञायां पुंसि दृष्टवान ते भाया म्रसिध्यति।
स्ियां भावाधिकारोऽस्ति तेन भाया प्रसिष्यति॥ 7. 01.
2. अग्रविबा ययोरिति (? ,००० चदखेरि °) वक्तव्यम् । ्द्यका
द्रमे। खदोतका द्रत्यर्थः। बाद्यायाम् । यामद्द्या सेना । नगर-
द्या सेना । यामनगराभ्यां वदिश्ँतेत्यथैः। स्लोलिङ्गनिर्दशणा-
दन्य न भवति ॥ (कण.
28. ग्टषोद्यमिति वक्तव्यम् । गटषो द्यम् ॥ शाम.
29. -411 ५९८८ 2788. ८०१ पति 7" ४६५६. तकि चति ° ऽ९८ 7101.
० 7. 1. 1, 97; एग. 26, 12.
35. चकारः सामान्याभिघाता्यं दति । कत्वगत्वलचणएस्य का-
यविगरेषस्य संपादनार्यो चकार दत्यथैः॥ 7.
45. {€ कव ९८८४ 1१8९४८७ 73 50 0 ल€ाफव्टप उरणा८8 35 चत्
86, ०४ 125 3४. ॥118 13८€ ४ € गिान्क्छणह भ्तकाध०्णश् 504: ततै-
केन्केन्यत्वाः॥ सर्वेभ्यो धातुभ्यः तवेकेन्केन्यत्वाः म्रत्यया भवन्ति भा-
वकर्म॑णोरभिधेययोः । तवै तावत् । परिधोयत दति परिधातवे॥
केन् । श्रवगादे। न वितुदे ॥ केन्य: । दि दू चेष्टः ॥ त्वा । लिखित्वा ।
वन्दिता | रथयकरत्वैम् ॥ ६९८ 87. [11. 4, 14.
49. नन्दादेधोुगष्णात्परो युप्रत्ययो भवति । कतरि कारके।
नन्यादेनमधातुसंनिरुष्टा न ए्यन्ते किं तिं नन्दनरमण दत्ये-
वमादिषु म्रातिपदिकगणेषु प्राकत्यम्रत्यया निर्दिश्यन्ते ॥ नन्दिर-
35
546 20775. ४. 3. 1.
मिवामिसदहिष्टषिकर्षिसाधितपिवर्धिसोचिरोचिभ्यः संज्ञायाम् ।
नन्दनः । रमणः । वामनः । क्षणः । साघनः 1 तपनः 1 वर्धनः ।
रोचनः॥ सदिपतिकमिभ्यः संज्ञायाम् । सहनः । पतनः । दमनः॥
अन्येभ्योऽपि वक्रव्यः। दपणः। तपैणः । जनतन: । पचन: । पवनः ।
लवणः । दूति निपातनासलम् । मधुखदनः। संकषण: । विभीो-
षणः । जनादंनः। संक्रन्दनः । वित्तनाशनः। कुलमर्दनः॥ 01.
९. गिरतेरिति छ विचेप दति तौद्ादिकेन सदचरितो ग
निगरणएद्तितौदादिको गरृद्यतेनतुक्रैयादिको गृशन्दद्ति॥1.
29. जिघ्रः संज्ञायां प्रतिषेधो वक्तव्यः । व्याघ्रः ॥ (ण.
54. नेलिंम्पेरिति वक्रव्यम् । निलिम्पा नाम देवता । अथवा
रात्तसी॥ गवादिषु विन्देः संज्ञायां। गोविन्दः अरविन्दः ॥ ^.
एनक्रल्ला 54 कत् 55 लाम, पर्ल कत नागण्ह उपध:
दाजुधाजोवा॥ अनुपसग दाञ्। धाञ् । इत्येतयो धा वोः शङ्पर-
त्ययो भवति वा । ददातीति ददः) दघः। दायः। घायः॥
अरनुपसगे इत्येव । प्रदः । प्रधः ॥ अनुबन्धकरणं चेक्रोयितलुमि-
इत्ययम् । दाद्ायः। दाद्ावकः । दाघायः। दाधायकः ॥
25. अरवपूवेत्तनो तेर प्रसंख्यानं कर्तव्यम् । अवतनोतीति ।
अवतानः । वतन: ॥ (तार्ण.
(पत, 14३ तू प १1९ 7प्रो९, एप प्रज 77 धट ट्माप्राला६
29. भवतेञ्च वक्तव्यम् । भवः । भावः ॥ 0४.
00. किट् वुषः षानुबन्धलात्स््िया मीम्रत्य यः स्यात्। ्रथनदा-
देराङतिगणवादेषामोनं भविष्यति । तहिं प्रपञ्चा्थमेतदिति॥ †.
1,.3,1. तच्च कम॑ तरिविधं क्रमेणोदादरति । कुम्कार दति
नित्ये । काण्डकार इति विका । शरलावो वेदाध्याय दति
1१. 3. 14.] 0185. 547
माये ॥ कचित्तु पराये कमणि न दृत इत्याद । रादित्य पण्य-
तीत्यादि ॥ 1.
चिविधं कमं । नित्यं विकार्यं मर्यं चेति । ° । यद दुत्पद्यते
तननिर्वत्य॑म् । कुम्भं करोतीति कुम्भकारः ॥ विकार्यम् । काण्ड-
लावः । शरलावः ॥ प्राप्यम् । वेदाध्यायः । चचीपारः॥ यामं
गच्छति । आदित्यं पश्यति । दिमवन्तं प्रणोतीत्यतच्र न भवत्यन-
भिधानात् । चरभिधानलक्तणा हदि रुत्तद्धितसमासाञेति वच-
नात ॥ (तामध्य.
२ ५0५८५ 6 तुन्द् नृदोः कः 35 हाण्ट ए ८ (भप्त, ०5 2
फ काद (0 (95 प्ण; 8९८ एङढ४६. त 78. [11. 2, 1.
वेन् तन्तुसन्ताने 13 उप्टप्व०व् 1८८, ००६ वा गतिगन्धनयोः
6. आनन्दकर एवेति। यो दुःखमपनयन् पु्रजन्मादिनानन्दं
करोतिसखण्व। नतु घर्मोपदेशकतया यः शोकमपनयती-
त्यर्थः ॥ 7.
10. या बाह्मण सुरापा खुरापीवा। नैनां देवाः पतिलोकं
नयन्ति ॥ (भध.
11. संभाव्यमानमिति। दयं चचियक्मारस्य वयोऽवस्या येन
कवचं हरति। उल्सिपति। समर्थो वा तदुक्छषेपणकरण दति कञि-
व्छंभावयति । एवम् च्रसिदरः ्चेत्यनुद्यमने द शं यति । च्र॑णएरो
वातद्दरमिति । श्रशं खोकारोति। वातमपनयतिन दष्वमृल्कि-
पतीत्य्थैः ॥ 7.
बाद्येदूत दरति वक्तव्यम् । बाद्महरा दूतो ॥ 0ा५. (1)
14. स्तम्बकण॑यो रमिजपो रंसिद्ध चकयोरिति वक्तव्यम् ॥
@४9ध, ; 5८८ 16.
845 028. {1ष.3. 31.
15. घटघय्यो ति वक्तव्यम् । घट यदहः । घरयादः। चरटीयदः।
चरीग्रादः ॥ तोप.
पचादितवादचि कते घटस्य गरदो घा ग्रह इति षष्टोसमास
त्यर्थः । तेन घटघयव्योखेति न वक्तव्यम् ॥ खत्रग्रहः खूचधार
उच्यते । अन्येति चः खूचमुपादन्ते क्रोणात्युद्धरति वा तच्राणे-
वेत्ययैः। एवं तदि पूवकतेवा चा सवैमिदं तत्सिदधम् ॥ 1.
15. पाश्यादिव्वधिकरणेषुपसंख्यानं कतं्म् । पाग्यौभ्यां गेत
दरति पाश्चंश्यः। उदरशयः । षष्ठ शयः ॥ दि ग्धपूवा च । दिग्धेन
सदह ते । दिग्धसदशयः ॥ उत्तानादिषु कढटषु च । उत्तानः
शते । श्रधोमूरधश्यः ॥ 0.
19. ^ ष्टिः (025 ध,८ (प्प. 15 "८ 5000: अन्यचापि च ॥
अरन्यच्रापि चोपपदे चरोधातोष्टः प्रत्ययो भवति । भिया चर-
तीति भिच्वाचरः। चक्रचरः सेनाचरः । आदायचरः ॥
२९. प्रतीत°। कारयति यः स देतुख [का०२.४.९५] इतिभ्रयो-
जको देत्रिन््रत्ययवाच्यः। तदभावे लौकिक एव देतुरित्य्थैः॥
2४. त्यदादीति (त्यद्यद्ादौति ५] केचित्पठन्ति । त दयुक्तमि-
त्याद त्यछब्द इति। नखलु भाषायां त्यत्कर इति द्श्ते॥ 1.
अन्येष्वपि भवतीति वक्तव्यम् । जक्वाकरः । च्रयस्करः । आ-
विष्करः । श्रवा दर्यो ऽयमारम्भः ॥ (भध.
25. व्रीहिवत्सयोरिति वक्तव्यम् । 0४0. ; 5९८ एक, ण र.
1. 2, 2५.
28. छन्दसि वनषणएरकिमयामिति वक्रम् । 15. वल यए०]
लाप. ; ६९८८ 7. 1. 2, शा.
31. वात शधेयो रज्नदात्योरुपसंस्याने कतेवयम्। वातमजन्तो-
ष. 3. 63.] 7 04185. 549
ति वातमजा टगः । शधं जदतोति शर्धजदा मासाः ॥ 0;
8९९ एतै, ० २. 71. 2, 28; णण. ०ण र. 1४. 3, २8.
9९. चरीखरोवातेषूपसंख्यानं कतंव्यम् । ° 0".
38. वदं तुद तीति वद्तुदः ° 0.
47 सुदुरोरधिकरण इत्युपसंख्यानं कर्तं यम् । खुखेन गच्छ -
त्यस्मिनिति खुगः। ° ॥ निर्गो देशे । निगम्यते ऽस्मिन्निति ॥ गृरु-
तल्यगः । पीठगः ॥ तान.
80. @४भध. जणा ८९ 07९6 एषि1र०8 ० 2280. 1. 2, 49.
8. मतमिति । अरस्य संमतम् अन्यस्तु बाह्धघ्न इति न मन्यत
इत्यर्थः ॥ 1.
56. राजघ इत्युपसंख्यानं कव्यम् । राजानं न्तीति रा-
जघः ॥ ४.
57. उत्पादो ऽग्छतम्रादुभीावः । तसिन्सत्यप्यविवक्तेवाश्डतत-
द्वावस्य म्रकतेर नाञ्रयणात् । प्रकूतिः कास्य पूवो वस्यो च्यते ॥° 1.
62-68. @1४४्. 0४8 {116 ४७० 9ववाध ००] 80088 :
ष्ुट् कव्यदव्यपुरोय्येषु ॥ कव्य । दव्य । परोच्य । इत्येतेषु कम॑-
खपपदेषु वद्धं तोण्ठट्म्रत्ययो भवति । कर्तरि कारके छन्दसि
विषये । कव्यवाहनः । दव्यवादनः । पृरोग्यवादनः ॥ पुरषे चेति
वक्तव्यम् । पुरीषवादनः ॥ कथं नरवादनः । नरो वादनो यस्य स
नरवादनः ॥ 2. [1ा. 2, 65, 66.
श्रवयाउक्यशाःपृरोडाःखेतवाख॥ आ्रवयाः ° दूतीमे शब्दा
विषएप्रत्ययान्ता निपात्यन्ते । अवपूरवेस्य यजेर वयाः । उक्थशब्दे
कमि करणे वोपपदे शंखतेधा तोः । उक्थानि शंषति। उक्येवा ।
उक्यग्ः । पुर स्पूवेस्य दाग्ट दाने पुरोडाः । खता एनं वदन्तीति
स्तवा इन्रः ॥ ०॥ . 2. 177. 2, 71, 12, ०२ 1६५. 1, 3, 05.
<
८
=>
2075. [1ष४. 3. 76.
06. चकाराद्ादन्ताद्धातोविंडपि भवति। गोद्ा । गोधा।
कोलालपावा॥ (1.
00-71 ८ 7० लकामण्व्व् ए वणा,
15. समानान्ययोखेति वक्तव्यम् । सदृशः सदृखः। सदृक्।
अन्यादृक् । अनन्याद्शः । अन्याः ॥ तिष्या. ; ल. एत्र
वननाप्ते ए. ग 7, 11. -2, 60.
समानान्ययोखेति न वक्रव्यमित्याद। एष्ित्यादि । घ्र न्यया
द्ग्द्शद्चेषुसमानस्यसद्ति वचनमुपपद्यत दरति भावः॥ 1.
10. उत्रतिभ्यामाङः सर्तेरिति वक्तव्यम् । उदासारिण्यः ।
प्रत्यासारिण्यः ॥ साधुकारिणि च। साधुकारी । साघुदायो॥
ब्रह्मणि वदः । ब्रह्मवादिनो वदन्ति ॥ (1'.; न 1९. ए. ०१7.
ना. २,१7
उत्रतिभ्यामाङ्सर्तेरिति वक्रव्यमनामतात्। तया च ब्रह्मणो
वद् दूति जातिवात् ताच्छील्याभावाद्ा। साधौ चेति साधुशब्द
ऽप्यताच्छोच्ये क्रिया विशेषणेन सिष्यतीत्याद कथमित्यादि । °॥
आूतोत्यादिना जातेः परिभाषामाद । आक्रियेते व्यज्येते बुद्धि
शब्दा वनयत्याकतिः संस्थानमच्यते । गरद्यतेऽ नेनेति यद्णएम ।
आरूतियदणं यस्याः साकतियदणा संस्यानवयङ्गेति ° ॥ लिङ्गानां
चन सर्वभागिति यापि लिङ्गानां सर्वरूपं न भजते किंलेकं देवा
सवाणि लिङ्गानि न भजत दृत्यथैः । सापि जातिरित्ययैः। °॥
सरुद्ासख्यातनियाद्येति । एतत्तु सवस्या एव जातेः खरूपमक्तम् ।
सरुरेकवारमाख्यातोपदिष्टा सा दि निखयेन याद्या ° ॥ तीयं
लचणमाद गोत्रं चेति । ्रपत्यं पौ चम्र्टतिकं गोचमिति पवा-
चायः परिभाषितमिद गोचं द्यते यथा गार्ग्यो वात्य दति।
ष. 4. 16.] 7 028. 551
यद्यपि गाग्यादिषु गाग्य॑त्रादिजातिगवादिषु गोवादिवदस्ित-
यापि न तक्ंस्यानव्यज्यम् । ° ॥ मतान्तर माद । म्रागृत्पत्ति°।
गृणानामजात्यात्मकलं द शयितं गृरैरिति विशेषणे ठतीयामाद।
चअनेकगृणाज्रयञ्चार्थो भवतोति वडवचनम् । ° ॥ चरतो लचणा-
न्तरमाद। असवंलिङ्गामिति। यस्यामपि स्वलिङ्ग न विद्यते कि-
त्वेकं द्वे वा लिङ्धे भवतः सापि जातिः । यथा ब्राह्यणत्वादिरच
मते गोचचरणमातरलच्णाप्यस्वलिङ्गतादेव जातिः। यदाद श-
कटायनः। गोतचचरणमविलिङ्कैव जातिरिति।०॥ 1.
89. बड्लं कन्द सोति वक्रत्यम् । मादा । पिटद्ा॥ ट्दन
भवति । माढटचातः। पिदटघातः ॥ तोष्मण.
8५. उपपदस्यानियमा द् न्यस्िन्ुपपदे भवत्य पि । शस्तरुत्।
भाव्यकत् । मुषटिकत् ॥ ¢.
86. कर्मष्छन्याख्या यामिति वक्तव्यम् । कर्मण्युपपदे चिनोते-
धातोः किप्मत्ययो भवति । ्रतोने काले धाद्धपपदसमुदाये चे-
दग्याख्या गम्यते । श्येन दव चीयते। श्येनचित् । कङ्कचित् ॥ 0.
(ए. 777. 2, 92).
91. ©. ०तव७ ए. 77. 2, 99 ० र].
92. गमखातीते काले डो भवतीति वक्तव्यम् । अर ण्यग: ॥ ¢.
1४. 4, 1. यणिर णि दर् 8९८ 11. 5, 42; $ जागरा. 6,13;
४८ अ्रनृषङ्गलोप 117. 6, 1.
व्यतिजजा्वान् । व्यतिजजायाणः । (1.
15. अनुपसग दूति वक्तव्यम् । उद्भविता । प्रएमिता । जेव ॥
9.1.
16. निराकरिष्णुरिति वक्तव्यम् ॥ दइ नन्तस्य ऋ न्द् सयेवेष्यते ।
552 0128. (ष. 4. 45.
दृश्दं धारयिष्णु: । निरुद्धं कार विष्णः ॥ भवतेरपि चछन्द सयेवे-
ग्यते । अन्यच न भवति । भविता ॥ तेश्च भवतोति वक्तव्यम् ।
वर्तिष्णुः ॥ 0५०. निरा ;ऽ उण्लप्पन्व् ० ए. 11. 2, 136.
22. अन्येषां च भवतीति वक्तव्यम् । श्रविचारो । च्रापोषो।
च्रपचारी॥ ताषमण.
2५. कष इिसा्यैः । लष कान्तौ । रपव दपीग्यते । चरपला-
घो ॥ व्रा. ल. 1. 2, 144.
25. सतेंखेति वक्तव्यम् प्रसारो॥ 01.-प्रराषीत्यपि कञित्॥ 1.
17 प८ ००१०९ (० पोपञ ऽप १९० ०5० र् प (9 वप) श्त प्रापो.
26. प्रसारीत्यपि कञ्चित् ॥ †7"1.
ॐ0. शब्दाथा चाकमेकादिति वक्तव्यम् । शब्दनः । तेनेह न
भेवति । पठिता विद्याम् ॥ (0०0.
ॐ. लशपतपद्ा मिति वक्तव्यम् । ल शनः! पतनः । पदनः॥ ¢.
6. घु प्रसव दूति । अन्येतु षुप्रेरण दृत्यस्य यदृणं मन्यन्ते ॥ 7.
111८ €]. १०८ 7०६ ऽव एत] ज पाट ६० 10015 18 [ए१्लात्ल्व् लट.
ॐ. शीडिःति वक्तव्यम् । शयाल्ः ॥ अन्येभ्यो ऽपि भवति । भी-
तालुः । उष्णालुः । बुभुक्तालुः । दैव्यालुः ॥ 0४०.
#. केचिदित्यादि । तस्व लुगिल्येको यो गः। अ्रचीति दितोयः।
श्रच्येवेति नियमार्थः तेन पूवेयोगो निरपेक्तो विकल्पेन भवति ।
अतो वा लुक्वेक्रीयितद्टेति न वक्तव्यं भवति। तत्पुनभाषायां भरयो-
गानृखारेण वेदितव्यं न सवच । तथा च भटटिकाय्ये बोभवोति
इष्यते । अन्ये तु सवं एव चेक्रोयितलुगन्ताय्कान्दसा दति ग्रति-
पन्नाः। तदच प्रमाणम् । चकंरीतादेति केचिदितीर् । अदादौ
चेद प्त दृत्यन्विकरणस्य सुक् ॥ †.
1४. 5. 4.1 70725. 5338
53. छन्द सोति वक्तव्यम् । सोमपानं शील मस्येति पपिः सो मम्।
ददिगोम् ° ॥ भाषायां तु डुधाञ्रष्ट रग्टजनिनमिमदिग्य दति
वक्तव्यम् । दधिः । ° । नेमिः । मेदिः ॥ सदिवद्िपतिचलिभ्यसेक्रो-
चितान्तेभ्य दति वक्तव्यम् । ° ॥ 11. - < १३१७. ०४ ९. [1. 2, 171.
59. दृद डुप्रकरणे मिचद्रूवादिभ्य उपसंख्यानं कव्यम् । मिचं
द्धवतीति मिचद्धुः । गतद्धुः । कद्रुः ॥ ¢.
65. "चछषिदेवतयोर्यया सं ख्यं सद्भन्यः । षौ करणे देवतायां
कतेरि । पयते ऽनेनेति पविचो ऽचग्टबिः। देवतायां पृनात्यसौ ।
पवितो ऽयमिः। पविचः सोमः॥ ©.
67. वषा. भ्णत् (भ्य. हण्ट् ४€ गानग्कषहि 80728 :
छुवापाजिमिस्वदि साध्यश्रटह खनिजनि चरि चरिभ्य उण् ॥ 1.
कछवापादजिसिचरिचरिस्दिसाध्यप्रवदिरदिग्य उण ॥ (11.
शअरजिचिरिस्याभ्यो णुः ॥ वेणः । चेण॒ः ०॥ (1.5 १८८ णण ए. 1, 1.
सर्वधातुभ्यो मन् ॥ ¢). 1.
िदादिभ्यो रक् ॥ (1.
68. श्रख्यस्तन दूति वक्तव्यम् । खो गन्ता यामम् ॥ 0).
72. म्रथमाखमानाधिकरणे चेति वक्तव्यम् । कटं करिब्यन्न-
जति । कटं करिव्यमाणो बजति ॥ ^".
1४. 5, 1. च्यव्याधिखेति चकारोषणन्यो ऽपि कता कथ्यते।
स्पृशतीति स्पर्शो देवदत्तः ॥ 1.
2. मत्यबलयोखेति वक्तव्यम् । विसारो मव्छः । विसार
नखम् ॥ ¢".
खिति लुत्तपञ्चम्येकवचनं पदम् । 7.
4. दारजारौ कतरि कारितस्य लुक् चेति वक्तव्यमिति क-
554 70475. (ष. 5. 34.
शित् °। तदिद न वक्रव्यमित्याद | दीर्यन्त दत्यादि । 7. .८
२११६. 4 ० 15. 7. 3, २0.
५ अपादाने स्तिया मि्युपसंस्यानं कर्तव्यम् । उपाध्यायी ॥
च्रकारान्ताच् । च्रान्नायः। आदायः घधायः। नायः ॥ ताम.
1.7. 3, 20 ए.
7. संरवणं वतेत दूति विग्र्याभिविधौ भाव इनुण तदन्ता-
त्खा्थेऽि कत उपसर्गस्य दद्धि: । अल एव वाधको घञ् तसि-
न््राप्नेऽस्यारम्भादिनुण° सएव परवाद् घञं बाधत दति॥ 1.
9. संयावः) सद्राव एवेति केचिदित्युद्याव उद्भाव दरति नेच्छ
न्तोत्यर्थः। अत एवेति समि युद्रुभ्य दूत्येकं योगं पठन्ति ॥ प्टणण-
तेवो युवण्णवरणेष्िति न वक्रव्यमित्याद तयेति । अष्यधिकारादि-
त्यथः ॥ 7; 7. 7.3, 21 ४.
10. प्रभाव दूति वक्तव्यम् ॥ (114;1".
16. परिन्योर्मीणो्चतामेषयोरिति वक्तव्यम् । ° ¢. ; ०८८ ए.
5, 7 (7. 1. 3, 37).
> समुच्छराय दूति वक्तव्यम् । 0.
31. [रल तण एद्वात5 उ @]1. : परावनतिपात्यय (७९।
*पयायः) टन दूति वक्तव्यम् । क्रमम्राप्तस्यानतिक्रमोऽन तिपा त्ययः
परिपारिरित्यथैः । तव पयायो मम पयायः । इह न भवति ।
कालस्य विपयंयः ॥ व्यु पयोः ओते: पयोायञ्चेति वक्तव्यम् । तव वि-
शायो मम विशायः। तव राजोपशायो मम राजोपशायः। तव
राजानमुपशवितुं पयाय दत्यर्थः। दह न भवति। विशयः । उप-
शयः ॥ ०. 50८७ 1ए. 5, 38, ०यत् 2, 117, 3, 38, 39.
५५ 'दस्तादानदूति किम् । टचशिखरे फलप्रचयं करो ति॥
$. 5. 50.] क 07185. 555
अस्तेय दति वक्तव्यम् । पुष्य प्रचयः चौरेण । तुशब्दो विभाषानि-
नत्त । (11.
35. चित्युपसमाघानयोरिति वक्तव्यम् । चोयतेऽ सौ चितिः ।
राशौकरणएमुपखमाधानम् । अरभ्निञ्योयतेऽ स्मिनित्यिनिकायः।
उपसमाधाने । मद्ाग्गोमयनिकायः। इह कस्मान्न भवति। मद्ा-
न्काष्ठनि चयः । वडतमचर विवचितं नोपसमाधानम् ॥ ¢.
36. प्राणिनां समुदायः संघः । स च द्वाभ्यां प्रकाराभ्यां संभ-
वति । एकधर्माभिनिवेशेनौ त्राघर्यधर्मेए वा । तक्रौत्तराधर्य
पर्युदासो खद्यते।° चरौ त्त राध्यं नामक्रमदोनमुपर्यघोभावः० 0).
41. चजर्थे स्यास्तापाव्यधिदनियुधिभ्यः को भवतीति वक्तव्यम्।
म्रतिषटत्यसमिनिति म्रस्यः। ° पम्रस्तः।° प्रपः।° आविधः । विदन्त्य-
नेनेति विश्नः । श्रायुध्यन्त्यनेनेत्यायुधम् । 0. (७९८ प एप्प ण्ण
8012 66).
47. एष्विति किम् । च्रायामः। म्रयामः। केचिदनुपसर्गेऽपि
वर्णयन्ति । यमः । वामः ©.
49. दृ पुनखखकारो योगविभा गाथैस्तेन वीणायां चेति दिती-
यद्ध ऽ नुपसगे चेति न मंबध्यते पूर्वैव सिद्धात् ॥ 1.
50. शाकादीनामिति। न केवलं कपर्दकादोनां विशिषेयत्ता
पए दृत्यपेर थैः ॥ 7.
पणः ॥ नावुपपदेऽ नुपसगे च पणो धातोरलग्रत्ययो भवति
वा भावेऽकर्तरि च कारके संज्ञायाम् | निपणनं निपण्यते वा।
निपणः । निपाणएएः। चनुपसगे ऽपि। पणः । पाणः ॥ परिमारेनि-
त्यम् ॥ पणो धातोरल्म्रत्ययो भवति नित्यं परिमाणे गम्यमाने
पूरव र विषये । नित्य यणं विकल्पनि टत्य्थम् । मूलकपणः । भाक-
566 07६8. (४. 5. 61.
पणः । संब्यवद्ाराय मूलकादीनां चा परिमिता मुष्टिवभ्यते ।
तस्येद मभिधानम् । परिमाण द्रति किम् । पाणः॥ 0.
52. यरदेधातोरल्प्रत्ययान्तो निपात्यते । अविषये चेद्धा-
वर्थो भवति । तवायं यहः । ममायं ग्रहः । (1) अरेष्विति किम् ।
ग्रहः पदस्य ॥ (11.
53. प्रजनं प्रथमगर्भयद्दणं स्तरोगवीष्वपुङ्गवानां गभाधानाव
प्रयममुपसरणमुच्यते ॥ (1.
52. निपाने चेति वक्तव्यम् । च्रादवः पशूनां कूपसमीप उद-
काधारः। तच निपानाय पशव श्राह्छयन्ते ॥ ¢. (!) ५९८ ?. 171.
ॐ, 74 (च्रादहावः).
58. ° द धिघनं(!) रच घनं कथं घनं दधि । धर्मशब्देन धर्मी
भ्यते । मूत्ताविति किम् । अ्रशनिघातो वतते ॥ अ्रन्तधैनो देश
दति वक्तव्यम् । दृद न भवति) अन्तधातः ॥ 01. (९८ 8. 60 ०
ए. 7. 3, 78).
00. बाङ्ञोकेषु दे शविशेषसं ज्ञेयम् अन्तर्घण दूति ॥ 71.
उद्नो ऽत्याधाने॥ उत्पूवोद्धन्तेधा तोर ल् प्रत्ययो भवति तस्य
च घन दूति निपात्यते, ्रत्याधानं चेद्धवति। उद्नः यखिन्कराे
स्यापयिवाऽन्यानि काष्टानि तच्छन्ते तद भिधीयते उदातोऽन्यच॥
अ्रपघनोऽङ्गे॥ अपघन दति निपात्यते अङ्गं चेद्ववति । अपघनोः
गाज्ैकदेशो न सर्वः किं तरिं पाणिपादादिकमुच्यते, श्रपघातो
ऽन्य ॥ 01. (7. 777. 3, 81).
61. विद्भुशब्दौ पक्चिट्चयो यथाक्रमं वर्तेते ॥ 7५.
स्तम्ब्नो वा निपात्यत दति वक्तव्यम् । सतम्बप्नः । 0. (५०० 8.
66 प 2. 1. 3, 83).
ष. 5. 72.] 0728. 557
63. सव गत्यथ ज्ञानार्था दरत्याद न्यन्ते ज्ञायन्त इति ॥
आरो उच्छ्रायः परिणाहो विस्तारः । एवं दि निरविरेषेण ज्ञा-
यन्ते परिखमन्तादारोहतः परिणाहतख निमिता: । तुख्या भव-
न्तोत्य्थैः ॥ 7.
67. यद्य्यकर्तरि च कारके संज्ञायामित्यपि वर्तते तयापि
नाभिधघानमित्यर्थः ॥ 17.; 70८ (ोषकप. (एप्प्) ॥0एर्टः ग1<5
११८ 110८ ०१)५1.० भावेऽकर्तरि च कारके संज्ञायां. 1५ ०5०
1०5 0८ एषषा द्युः क्रमथुरि ति वक्तव्यम् ॥
68. यदा कर्तरि क्रस्तदादेतौ वा टतीया। यदा कर्मणि तदा
कतेरि युज्यते द तोयेति । चरत उक्तं यथायोगमिति । न वक्तव्यम् ।
हतेरक्मैत्वात्कथं कर्मणि क्त दति। च्रकमकोऽपि धातुः सोपसर्गः
सकर्मको भवतोत्यन्तर्भुतकारिताथेलादा सकम॑कः। यया निरत्तो
चटो निर्वर्तित इत्यथः । ° †.
71. उपसर्भरित्यादि । एतातो ऽनुपसगात्क इत्यनुपसगेय-
इणेन ज्ञापितमेव ॥ 1.
72. स्तीप्रकरणे संपदादिभ्यः किप् वक्तव्यम् । संपत् । विपत् ।
मरतिपत् । च्रापत् । नदत् । संवित् । विदत् । किर पीव्यते । संप-
त्तिः । विपत्तिः ॥ छव्यादिभ्यः किरित्युपसं ख्यानं कतव्यम् । कषेणं
रषिः । वषंणं षिः । किरिः । किरिः । रोचनं रुचिः । धूलिः ।
कलिः। गलिः। वाजिः॥ च्रजादिग्यो रिर्वक्रव्यः। च्रजिः। वारिः।
गालिः ॥ ग्लान््ाज्यहाभ्यो निरित्युपसं ख्यानं कर्तव्यम् । ग्लानिः ।
ग्लानिः । व्यानिः। दानि. ॥ ©. [ल 2. 171. 3, 108, एर. 8, 9,
००१ 6; 2. 1. 3, 95, ए. 4].
स्क
<
<©
20८5. {ि४. 5. 81.
79. उवतेर्वयतेवा । ऊतिः । स्यतेः सूनोतेवा ८) सातिः । दन्ते
रिनोतेवी हेतिः । यौ तेयाते्वा यूतिः । जायते्जवतेवा जतिः ॥ 0"
16. अरेखेक्रीयितान्ताद् °। एतत्तु ठत्तौ मतान्तरम्नं खच
कारस्यतु मतं वण्यन्ति केवलादेव क्यप् प्रमाणमिति तया च।
खयाय्या खलु सा तस्या दति प्रयोगो दूश्यते॥ परि पूवादेवेति।
एतदपि मतान्तरेणोक्तं केवलादपि दृश्यते चर्यया भ्रमतीति ॥
मन्येति यपि सुति पञ्चमलोपो नास्ति क्यपो द्यनुबन्धकलात् ॥ °
1. 1८ (पात, ब० 15 ०11; अखा 3१ चया.
कारेण खतरे शप्रत्ययच्येव संबन्धो न तु क्यपः । तेन
व्यवदितोऽपि क्रिवतंत दूत्या क्तिः क्यप् चेति। यदि पनरनन्तर
क्यवेव वतते तद् तेनेव चकारस्य संबन्धः कतः स्यादिति भावः।
यस्तु क्यप् चेति चकारः सोऽ यैवशाद्धेदनिवन्धनो टत्तिरुता मय-
ज्यतेन तु सौ दति। न्येतु योगविभागात्तिप्रत्ययमि
च्छ्न्ति। रज दूत्येको योगोऽनन्तरेण क्यपा संबध्यते । तत; शर्
देति दितीयः(२) । चकाराद्यथाग्राप्नं चेति क्रिरपि।° 1.
78. जागर्तेश्यो पसंख्यानं कर्तव्यम् । जागयौ ॥ 0. [7. 7. 3,
101 ए.]
19. ग्टगयतेरुपसंख्यानं कर्तव्यम् । मगया ॥ 00. (10.)
80. जा गतेञयेति वक्तव्यम् । जागरणं जागरा ॥ 0. (1.)
81. {1८ पपर व०८३ ० पङ् "० शीडः, ५८५ शयित 15 ००६
गुरुमत् ¶
निष्टासेङ्ग्रदणं व्यज्नान्तावधारणार्थम् । दौधितिः । वेवि-
तिरिति खरान्तात् क्रिप्रत्यय एव ।° 01
५4
१ नल्सौ सौच ५. २ ६. ००. हितीयः
४. 5. 112.] पि 0125. 559
82. घटादयः षानुृबन्धा इत्येतल्लाघवार्यं घातुगणे परिभा-
पितमवै चीनैः प्रा चीनैस्त षानुबन्धाः प्रत्येकं मानुबन्धाः कता५
दति॥ ज्ञापकादिति पुवेपरयोरर्थोपलब्धाविति वचनादित्य्यः।.
84. अनुपसर्गे ऽपि वक्तव्यम् । अन्तधा । खद्धा ॥ 0".
87. दकिम्तिपो धाटतुखरूपनिदे ए दति वक्तव्यम् । छिदिः ।
भिदिः । खन्थिः । यन्धि: । पचतिः। पठतिः यजतिः ॥ वणा-
त्कारः। आकारः ईकारः ॥ रादोफः। रेफः ॥ (1. (न. एप्रप्प
०० ए. 5, 91, 9 २. 1. 3, 108 #3.)
88. (ध्र. ०११३ ध1© ल८४य्प1९८5 मूलकोत्पाटिका । इचोत्पा-
रिका । शालभल्िका.
91. °्रन्ये विक्र्तिपाविति [7.71.3,108 ‰.] पाठं मन्यमाना
दरौ म्रत्ययावित्याङ्ः। तदसत् । ° तस्मादिम्रत्ययोऽपि विधेयः ।
तया च चान्द्रं खम् द्किस्तिपः खूप द्ूति॥ 7.
97. सुक्रम दति वक्तव्यम् । चकारो ऽनुक्तषमुचयाधैः। कषो
निकषः ॥ (1.
98. अपूव च भवतीति वक्तव्यम् । प्रस्तारः । अतारः ॥ 0.
99. च्रष्यायोन्नायोद्या वसंहाराधारावापाचेति वक्रव्यम्°॥
श्रवद्ारखेति वक्तव्यम् । ° ॥ 0.
7?.1.3, 121 ४.आआवाय ० च्रघाय(7.-1प्ण्णच्रावापञ 11.)
107. उपभ्षन्दः सामीप्ये तेन समीोपोचारीि° †.
118. च्देवा एनं देयाखुरिति देवदत्तः यन्न एनं यादिति
यन्नण्डतिः । कुमारोऽस्य दुरितं गीयात् कुमारशमी। विष्णुरोनं
१ मानुबन्घा दव छता ८.
560 701८5. (ष. 6. 44.
श्रूयादिति विष्ण्रुतः। गङ्गा मीयादेनमिति गङ्गामितः। अश्-
मितः ॥ ©.
18. 6, £. अपूर्वकाला यैमिति पू्वमसौ याचते पञ्याद्पमयत
दति नासि पूवंकालत्वमिति । अतो वक्तव्यमिति भावः ° 7.
9. मुखं व्यादाय सख पितीत्युपसंख्या नं कर्तव्यम् ।चअरपवेका लत्वा ्॥
©). [7. 1. 4, 21 ए. 4].
4. 0. णव 7. 771. 4, 19 ०७ 5ाधार०.
5. अरय प्रयमेपूवेविति वक्तव्यम् । अये भोजं व्रजति । म्रथमे
भोजं व्रजति । पूर्वे भोजं ब्रजति ॥ न यद्यनाकाङ्कायामिति
वक्तव्यम् । ° [{7. 1. ५, 23] तिप.
7. च्राक्रोशो नामानिष्टभाषणम् । 01.
11. विदे ेति वक्तव्यम् । ° 01.; वक्तव्यं व्याख्येयम् चअरभिधा-
नाल्सिद्धमिति भावः.
1४. श््ीतापूर् दष्टो देवः। शोताप्रः। पथिपूरं°, पथिप्र ॥
दह कस्मान्न भवति | मूषिकाविलपूरं दष्टो देवः, धातोरिति
संबन्धात् ॥ 0).
15-16. गा चपुरुषयोः क्लः ॥ गा चपुरूषयोः कर्मणोरुपपदयोः
स्तञातेधातोणेमप्रत्ययो भवति वषमरमाणे गम्यमाने । गाचस्तायं
दृष्टो देवः । पुरुषस्तायं दष्टो देवः ॥ 0.
21. स्तेने पिष इति वक्तव्यम् । ° 1. (8०० 24).
28. गोष्पद प्रातोति गोष्यद्प्रः (प्फ क) ०८५८. ० 1४. 3, 4.
4४. भवतेखेति वक्तव्यम् । ° मुखतो भावे° ॥ नानाविनादिघा-
यप्रत्ययेषुपपदेषु ्यर्यषु रजो: क्राणएमोरित्य संख्यानं कर्त-
व्यम् । नानाग्देला गतः । नानाग्दय गतः ©.
1९. 6. 80.] 0115. 561
45. च्रन्वगानुृलोम्य दति वक्तव्यम् ° [. 777. 4, 64] @1.
45- 46. (}1. वव्ऽ ध1€ 50८1-2 : शकधयुषन्ञाम्लाघटरभलभक्रमग-
मसदहादासतय्यसामथ्यीर्यैषु तुम् । ° (५९८ 7. 111. 4, 65) । म्रक्रामति
भोक्तुम् । गच्छति भोक्तुम् । ०। सामथ्थीर्य । अलमपि भोक्तम ।
पयान्नोति भोक्तुम् । पारयति भोक्तुम् । सामर्ये णमिय्यत ॥
40. निराका क्गेष्िति निश्चिता आआकाङ्खा येषु तानि निरा-
काङ्खाणितेषु साकाङ्खेव्वित्ययैः ॥ ओषण्डतेति गेषं ता रेषभ् ता ।
श्रवयवत्वं प्रासनेत्य्थः। ° 1.
भव्यगेयग्रवचनीयो पस्यानोयजन्याश्चाव्यापत्या वा कर्तरीति
वक्तव्यम् ॥ ° (1. 711. 4, 68) @).
48. यथाभ्राप्तं चेति भावे कमणि चेत्य: ।°। भविय्यति कट वि.
षयेयो ऽसौ विशेषस्तच कट शब्दस्तादथ्यात् कटार्यलात्तस्येति॥ 7
54. कचित्प्रतिषेधो वक्तव्यः । ऊणायः । कयः । संय: ॥ भजि-
ग्टङ्भ्यां युक्त्युकौ । मुज्युः । ष्टत्युः ॥ ©"
60. म्रवाच्य इति यो वालानां दीयते पाठः स प्रवाच्य
दूति.
61. वक्रेत्यादि । वक्रा चासौ वाक्यरचना चेतितयारमणोयो
ग्रन्यः समासेनोत्तरकालं यन्यः शब्दो गम्यते नावयवेन वाक्यश-
ब्देन.
65. ज्योतिजंनपदराचिनाभिमानगो पुतरूपस्था नवणवयो -
वचनचचुःव्वपि भवतोति वक्तव्यम् ।° ¢. ८. 2. ए1. 3, 85.
72. ~ ४०. 26, 82, क} ८८ 1, वोरूघ् 15 ६११५६८त्.
79. ऊरणातेन भवतीति वक्तव्यम् ° 0.
80. तिकारे यदहादिभ्य दति वक्तव्यम् ।° 0.
36
56७२ 20715. [1ष. 6. 104.
8५. क्लिश प्रतापे 35 ४८८ 21८4९, ००६ क्लिश विबाधने, णपन
15 पवः धट [णटल्ल्तण् ग्ण्ट. पू क (अ ८० ४. 6, 179.
86. विमोदनमाङ्लीकरणम् । लुभित्वाऽनाङुलमाकुलो-
त्येत्यथैः। तयोत्तरत्रापि विलुभिताः केशा टत्यनाङ्ला आङ्ु-
लीकूता इत्ययः ॥ 7.
9३. धुषशसोरवैयात्य दति वक्तव्यम् 0४. (९. 77. ९, 19).
104. कका रान्तल्वादिभ्यः क्रेनिष्ठावद्धवतीति व०॥ दुग्ोर्दी-
घेखेति व०॥ पुनातेर्विनाश दति व° ॥ ¢.
ए 0115. 563
ए-+प्व0एऽ ८4 71 0 व 24 लट ए श्7777 [पि
वप्र (प्त 4 छार 0 7.4 द.
वप ०प्वलः 6 शकर प्पठात लाल्वाुक 7 क६ ग९७१९्०६ ०८ लन
€ 2.40 ५८-णक८ वरटा पिठ {१४६ ल०्णण०॥ल्त् पना ए 204
5004, ० पणार उणा एक्ा०ण३ गद्छत्णहड ० 6 तपल तप
0९ 1५86 ००६ 076 एला हष्छ. 48 1 19 ०६ प्ण 0290०58] ०1 8
तवथ प्द0ऽलाष६, [पत् इ८प६ ९ ए 707. एष्प्णला, 1 19१९ ४०
पटवा8 0 कडठ्थाच्थपोपषट णक धि 0९5९ पत्यत ०1९ एल्टणााह् ४०
पाल 218. क्ण कोल कल धवल ०8 28त्९, 07 ९ष्ला {0 ६1९
8०86706 उ65नू 1४ का ४९ इच्टप चोड ०३६ ० #© वतववाध्षज्णनो
60748 1९©76 हाला, ०ल्छपा [प 21074511 5 ८८ उ ९ 9१८
ण धद्व, ० कफल फठपगथपत्, ३णच्छत्न्त् 0" ४< प्प
०४९९] प्ववठाला8 ; #त क्णक्ाः चरु प्ग्लिः एल णह भणन्पठणत्र
व्ण्णशवलयत्त् ६0 ० एक्ुण्पत् ० 6९०० ग ध नलणयाभाफ़ हग्धफपाढा
8 प्रत 85 {116 [ए ४8778 7088568 ४० ४९.
4 प्ट 1४, 1, 19 ध 502 35 7708ला१९त् : अ्र्सिश्टवि० द्स् ॥ 5९९
एध गा 19.
^ ष्टि 82 ४०८ 1... 1०5९115: समासे ऽ वश्यमो मस्य छत्ये सुक् ॥
^प्टिः 37; (०) चुदचि° च्राय्यः ॥ (2) गण्डि० इः ॥ 5. ए५.
^<" 38: श्रापः परस्य वा ॥
+< 41: आआक्रो शदैन्ययोवा ॥
^ ष्टिः 62: युटि ष्व ॥
^ धटः 71 : सनि च ॥
204 १११११
-+1८ 81 : सखुविन्यवाङ्गभ्यः क्रि वा॥
-\1८1 85: अति च॥
^+" 94: क्तामसंभ्यच्तरान्तोऽ व्ययम् ॥
लि ४.2, 4: मरादिख॥
++॥८" 29: दुहिशंसिभ्यां च ॥
++1८" 50: याचिव्रजिवद् वसो नज्युवात् ॥
011 66 15 010111९त्.
1० षार 1४. 3, 6 1 वपत: अलसानन्द्करयोः ॥
++11८ 18 1 17८८5 0८ 5६१5: पाश्चादौ करल उपपदे श्रो
तेरञ्भवति ॥ उत्तानादिषु कर्टंषु॥
11 २53 1{ 1लतव्<: त्यदाद्यन्तानन्त° "१ लिंवि " लिवि; ऽ
1.00{11016 न) (८२९१.
० 5011 24 1 १११5: कर्मशि ॥
1० 2: ब्रीदिवत्छयोः ॥
+^ ८ 41 २८775८15 (11८ 5१२५ : अभये च ॥
1" 58 1 १८ विष्णच्ख कञ्चौ ° ०७ 218. 0.
1" 74 ‰+ मण ङ्द. #
1). 4, 2 ,५० ११,,,; वतमाने शन्तृडनश्टौ ॥
10 4 ३\ म्तववऽ वा ॥
०५५१ 21 "८ प: (शमा ?द्य्टानां चिनिण ॥
8१67० 35 ३3 गपत्,
८ 38 1६ ड्ल ऽ पधो1€ 502 ; रुपाहदयादालुः ॥
7५" 69 ५८ ऽ०८०: काममनसोस्हमो मो लोपः ॥ खमख ॥
हिततते वा ॥ यणि नित्यम् ॥
7015. 565
1 1४. 5, 2 2५ २८३१5 (कलग5 व्णप्ल्न्धर) सुः णप स्ट.
8८793 28 ४०१ 24 १7९ छण पद्वत्.
4 ष्टिः 34 २६ २१०७९८७ ५८ 5०८०: न स्तेये ॥
1 ७५४८५ 60 २५ २८०१5 : अन्तर्घणो °.
7 50८4 81: °निष्ठायां सेटः ॥
175८० ° 83 1१ 1145: गुदित्लिवशिवपिचपिरूजिजिग्यषिद य-
ऊनिचोदिपोडिग्डषि्तिभ्यः संज्ञायाम् ॥ (० ण्यतः ०८ १ णप
६८२६ 15 हश्टा 85 उक्षा] ९.
4.८7 91 २८०5९८15 "८ 50८35 : हदाज्याग्लाग्यख ॥ संपदादिभ्यः
किप् ॥ दृरक्तिपौ घधाठतुखरूपे ॥ वणात्कारः ॥ रादिफो वा ॥
एवमादि ख ॥
1४. 6, 2 पपणऽ धपः मेङस्तुमर्य ॥
^ प्ल" 11 1८ 305८७ 0८ 5८१ विदेख ॥
[० 50४. 30 ३४ ५१5 कार्यः ॥
80८५ 48 "८०७ ०८५ : तिर् ख्यपवर्गे ।
^ धल 45 1६15८15 "< ५०८०5: चन्वकि च्रानृलोम्ये (8. 1090.) ||
नानाविनयोः कज ॥
1 50 २८ २८०5 : दास ण दाश .
1 58; क्तोऽधिकरणे च ध्री 5. ००५१०६८ ० ६९९६.
80748 54 &४त् 58 976 ०11४६९व्.
प 60 1६ 76243; ग्याचियजित्यजाम् ॥ 8. 0०{7101€ ० प्ट.
ष्टि 69 २८ २०७८5 ५८ 50025: समानान्ययोख्य ॥ यत्तदे-
तद्यो ऽस परिमाणेऽ यं वन्तुख ॥
7 5078 {76 1४ प८९व्5 : °घकल्ैकस्राद न्ता नामिड्° ४
566 7011725.
8४705 81 १०१ 82 876 ०701४६९.
17 83 1६ 1€8त्ऽ: °अनुवन्धादा ॥
५८४ 83 1८ ञ्ल 5 ८ 5१५०७: न ख्द्टङोख कानुवन्धे ॥ नि-
ष्कुषोवेा ॥
1० 84 २०१ 89 1४ ४२6 पूं प्.
80६८५ 90 15 ०००1६६९.
4 प्ट 91 1॥ 105१5 ॥10€ 50045 ; जपिवमिभ्यां वा ॥ व्याड्ग्या
शछसः॥
80785 104 ४०१ 111 ०१८ गण६६९त्.
41.74 8711641, पा) एर 07 अएण7.48.
श्रं दत्यनृखारः ॥ ९. ९. ९९.
श्रः दूति विखजंनीयः॥ ९.९.९६.
अकतंरि च कारके.संज्ञायाम्॥
४.५. ४.
अकारादमसंवुद्धौ मुश्च॥२.२.७.
शकारे लोपम् ॥ २.९.९७.
श्रकारोदीर्धघोषवति २.१.९४.
कते रजः ॥ ४. ६. ९९.
अ्चिवच्छ्सि ॥ २.९. ६५.
्रम्रेरमोऽकारः॥ २. ९. ५०.
अधुट् स्वरादौ सेद्धस्यापि वन्से-
्वशब्दस्योत्वम् ॥ २. २.४६.
अघुट् खरे लोपम् ॥ २.२.२७.
अघोषवतोञख्॥९. ५.२८.
च्रघोषे मयमः॥२. २. ६९.
श्रघोषेव्वशिटां प्रयथमः॥२.८.९-
अच् पचादिग्यख॥४.२. ४८.
अजयं संगते च ॥ ४.२. ९९.
च्रजेर्वी ॥ २.४.९८९.
अड् धालादि दं स्तन्यद्यतनीक्रि-
यातिपत्तिषु॥ २.८. ९६.
अ्रणसुवचिख्यातिलिपिसिचि्धः
॥ २. ₹२. २७.
त्रि वचेरोदुपधायाः॥ २.६.
<४.
चअ्रतोऽन्तोऽनुखारोऽनुनासि-
कान्तस्य ॥ २. द. २९.
अत् क च॥२. ६. २२.
अत् पञ्चम्यदित्वे ॥ २. २. ९४.
श्रत् स्वरादीनां च॥ ३. २. २७.
श्रय परस्मैपदानि॥द.२.९.
दसः पदेमः॥२.२. ४१.
अदसख॥ २.२.२८.
शरदादेलम्विकरणएस्य ३.४.८२.
अदान् दाधौदा॥२.९.८्.
अरदित्दिनुदिचृदि०द्. ७.२९.
अदे षम सनद्यतन्योः॥२.४.७९ .
्रदोऽद् ॥ २.६.९२.
5968
अदोऽनन्ने ॥ ४. २. ७९.
च्रदोऽमृख॥२.२. ५४.
च्रदोऽमूः ॥ ४. €. ईस.
अद्यतन्यां च॥ ३.४. ८्रे.
रद् व्यन्ननेऽनक् ॥ २.२. २५.
अनन उस् सिजभ्यस्त° २. ४. २१. |
्रनड्दख॥ २.२.४२.
चअनतिक्रमयचिस्चेषयेत्९-.९.२२.
च्रनन्तो घुटि ॥ २. २. २६.
अनपाद्ानेऽचेः॥ ४.६.१०८.
अनव्ययविद्ष्टस्त्° २. ५.२९.
अनसिड्ख॥४. र. ६२.
अनिच विकरणे॥ र. ५.३.
अनिडेकसखरादातः॥ २.७.१२.
अननिदनृबन्धानामर्र. ६.९.
च्रनुनासिका डजणन० ९.९.९३.
अनृपदिष्टाञ्च॥ ९. २. ४.
अ्रनृपसगोत् फुलक्तोवरुशोला-
घाः॥ ४.६.२९५. |
अनुषङ्गखाक्ुचेत्॥२.२. २९.
अनेकाच्रयोस्वसंयो गाद्यवौ॥ |
२.२.५९. |
अचेरलोपः पूवस्य ष दीर्घः ॥ |
२.२.४९.
1277 07 ऽएवार.५९.
श्रन्जेः सिचि॥ र. ७. ८.
अन्तर्नोद्नौ° ४. ५. ६०.
| अन्तःस्यायरलवाः॥ ९. ९. ९४.
| अन्तस्यो उर्षाः॥ र. ६. ९९.
अन्त्वसन्तस्य चाधातोः सौ ॥
२.२.२०.
अन्यतोऽपिच॥४. २. ४९.
अन्यत्रापिच॥४.२.<२्.
अन्ययेवंकयमित्यं सु° ४. ६. <.
अन्यस्मा लुक् ॥ २. ४. २.
अन्यात्पूवै उपधा ॥ ९.९.११.
अन्यादेस्तुत्ुः॥२.२. ८.
अन्येभ्योऽपि दृ श्वन्ते॥ ४.२.६७.
अन् विकरणः कतंरि॥ २.२.२२.
अर ॥ २. ९. ६६.
अतिपिपर्त्योञच॥ २. ३. २५.
अरतिलृधूखखनि° ४. ४. ६२.
अतिसर्त्योरणि ॥ ३. ९. ९१.
अतिंद्धीबीरोकूयी द. ६. रर्.
श्र्तीएघक्ञेक स्रा तामिड्वन्सौ
8. ई. ७६.
अते खं च्छः ॥ २. ई. ७9.
चरर पुव द्धे० २. ८. २४.
प्
+ ©
श्रयः खामिवैश्योः ॥ ४.२.९०.
170 07 8011२45.
आर्वन्नर्वन्तिरसावनञ् २.२.२२.
आददः प्रशंसायाम् ॥ ४.४.९२.
चर्दतौदच् ॥ ४.५. ९०८.
श्ररंख ॥ ४. २. ९२.
श्रलंखल्वोः प्रतिषेधयोः क्रा
वा॥४.६.९.
अलोपे समानस्य° २. २. २५.
अल्यसखरतरं तत्र पूवम् २.५.१२.
श्रल्पादेवा ॥ २. ९. २९.
अवन्योराक्रोरे॥४. ५. २४.
अवमसंयोगादनो° २. २. ५२.
श्रवणं टूवर्णेए॥९.२. २.
श्रवर्णंस्याकारः॥ द. ८. शय.
च्रवणादूटो द्धिः ४. ६. ९९६.
श्रविजिमीषायां दिवः४.६.१०९
अवे ठस्तोर्घञ् ॥ ४. ५. <स.
शरवे सोः ॥ ४. २. ५७.
चअव्ययसवैनास्नः° २. २. ६४.
श्रवययाच॥२. ४.8.
श्रव्ययोभावादकारान्ताद्° २.
४.९.
च्रस्नोतेख ॥ २. २. २९.
्रष्टनः खवौासु॥२. २. २०.
असन्व्यचरयोर° द्. ६. ४०.
569
अद्र्योययो ट्श: ॥ ४.२. २४.
अस्तेः ॥ २. ५. २६.
अस्तेः ॥ २.८.१९.
अस्तेः सौ ॥ द. ६. २९.
अस्तेरादेः॥ २.४. ४९.
अरस्तेर्दिस्योः ॥ २. ६. ८९.
अस्तेग्दैरसार्वधातुके २.४.८०.
अस्यिदपिखक्व्य० २.२.९२.
चरस्भुवौ च परख्ै॥२.२.२र.
अस्मदुत्तमः॥ र. ९. ७.
अस्य च दीर्घः॥ २.६. ८.
अरस्य चलोपः॥ २.६.४९.
रस्यते: स्यो ऽन्तः ॥ २.६.९५.
अस्य वमोर्दी्ः॥ २.८.९९.
अस्यादेः सर्वच ॥ २.२.१८.
असक व्यञ्जन मध्ये" २. ४. ५९.
चअरस्योकारः सावधातुकेऽगृणे॥
२.४.२९.
्रस्यो पधाया दीर्घो २. ६. ५.
अन्हः सः ॥ २. २.५२.
च्राकारस्योसि॥ र. ६. २०.
च्राकारादरश्रौ॥ २.५.४९.
च्राकारो मदतः० २.५.२१.
श्राख्याताच्च तमादयः २.६.४०.
570
्रागम उदनृबन्धः० २.१. ६.
श्राडिः ताच्छोच्ये॥ ४.२.९२.
श्राङिः युद्धे ॥ ४. ५. ५५.
श्राङिरुघुवोः॥ ४.५. दर्.
्राडोयि॥ ४.२.२६.
श्राचनसंबृद्धौ॥२.९.७०.
च्रातख्ोपसर्गे ॥ ४.१५. ८्४.
श्राते्ायेद्रतिच॥२.६. ६. |
्रतोऽ नृपसगात् क:४.२.४. |
्रातोऽन्तस्यासंयुक्तात् ४.६.९०२ |
श्रातो मन्कनिक्वनित्विचः ॥
४.२. ६६. |
अातखनोरिच्च॥ ४.२.९२. |
श्रात्मनेचानकारात् २.५.२९ . |
श्रात्मनेपद्ानि भावकर्मणोः ॥
२.२.४०. |
श्रात्मोद्रकुचिषु गजः खि॥
४.२.२६९.
श्रातं व्यच्ननादौ॥२.३.९८्. ।
श्रादनुबन्धाच्च॥ ४.६.९९.
श्रादातामायामादेरिःद.६.६२.
च्रादिकर्मणि क्तः कर्तरि च॥
४. ६. ४८.
श्रादृवर्णोपधालो० ४.४. ५३.
127९ 07 णा 8.
श्राद्यो स्वदरिद्रातेः ४.५.९०४.
अआ धातोरघुट् स्वरे २. २.५५.
अआनव्य्रनान्ताद्धौ २.२.२९.
आनोऽचात्मने॥ ४.४.१५.
| च्रान््ो ऽन्त ्राने॥ ४.४. ७.
श्रान्शम् ॥२.२.९.
। आआपितपितिपिखपि ०२.७.२४.
श्राप्नोतेरीः॥ २.२. ४०.
शआरभोभ्यामेवमेव खरे ९.५.९०.
आमः रुजनुप्रयुज्यते २.२.२२.
अमन्त्रे च॥ २.४. रय.
्रामन्तिते सिः संबुद्धिः२.९.५.
आ्आमिचनुः॥२. ९. ७२.
चरामि विदेरेव॥२. ५.२६.
आचिरिच्यादन्तानामेर ६.२०.
श्राय्यन्ताच्च ॥ र. २. ४४.
्रारुत्तरे चदद्धिः २.८.२५.
श्रालोपोऽसार्वेधातुके २.४.२७.
आवश्यकाधमणयोिन् ॥ ४.
५. ९९९.
आशिषि परसमी॥ २.५.२२.
आआशिष्यकः॥ ४.२. ६१५.
्राशिव्येकारः॥ र. ४. २०.
्राभीः॥ २.९. २९.
गएषटर 0 २.५8.
श्राख्रद्धा॥ २. ९. ९०.
चरा सर्वनान्नः॥ ४.६. <.
आरखयुवपिर पिलपि० ४.२.२६.
श्रा सौ सिलोपञ्च ॥ २. ९. ६४.
दः स्तम्बशरूतोः॥ ४. २. २५.
दकारो दरिद्रातेः॥२.४.४१.
दडः परोच्ायाम्॥ २.४.८१५.
दूडगनभ्यां च ॥ ४. ५. ६.
दङ्धारिगभ्यां शन्तुडःरच्करे॥ ४.
४.९०.
दरचस्तलो पः ॥ २. ४. २२.
द्चिवा॥ र्. ४. ९९.
द्चच्छछा॥ ४.५. ७<.
इच्छार्थेव्वेककटढेकेयु तुम् ॥ ४.
५. ९०६.
दजात्मने पदेः प्रथमैकवचने ॥
र. २.२८.
द्ज् जातेः क्ि॥ ४.९. ७१५.
.दटस्चेटि ॥ २. ६. ५२.
दररटिच॥द्. ४.२८.
इटो दीर्घो यदेरपरोचायाम्॥
द. ॐ. ९९.
द्डागमोऽसार्वंघातुक० २.-७.९.
दू्एतः ॥ २. ९. ५.
871
दए ॥ र. ४.५९.
दणोगा॥ र. ४.८४.
दइणोऽनुपद्टृष्टस्य ॥ २. ४. ७९.
दणएएस्थादापिवतिग्डभ्यः सिचः
परस्नै॥ २.४. ९२.
दरतो लोपोऽभ्यासस्यर.२.२८.
इदमियमयं पुंसि॥ २. द. २४.
ददमो॥ ४. ९. ६९.
ददमो धुना दानीम् २.६.२५.
दद्मो दः॥ २. ई. २०.
द्रदंकिभ्यां यमुः कार्यः २.६.२९.
ददुदभिः॥२.९. स.
दइनटा॥२.९.२द्.
दूनि लिङ्गस्यानेका खर ०२.२.१२.
दन् कारितं धावर्ये॥ २.२. <.
दन्जयजादेरुभयम् २.२.४५.
दून्यसमानलोपोपधाया हसख-
खणि ॥ द. ५. ४४.
इन्दन्ुषार्यम्णां शौ च २.२.२९.
दरन्यगृणे ॥ २. ४. ७२.
दरूरोरीरूरौ ॥ २.२. ५२.
दरोदुरोव्नसि॥ २. ९. ५५.
दवन्तर्धश्वस्जद्न्भू° २. 9. २२.
द्वणादचिभिडीङ्० २.७.९४.
972
दवणावर्णयोर्लापः०२. ६. ४४.
दवर्णो यमसवर्णे० ९.२. य.
दसुस्दोषां घोषवति रः ॥२.
२.५९.
ईैकारान्तात्सिः॥ २.९.४८.
दकारे स्तीरुते लोप्यः२.४.५९.
ईैख्योवा ॥ २. २. ५४.
ईडजनोः स्वे च॥२.७.५.
दै तस्यासः॥ ४. ४. ६.
ईदूतोरियुवौ खरे॥२.२. ५६.
ईदूल्त्यास्यौ नदी॥२.९.<.
दैखितंचरक्ताथानाम्२.४.९.
दैयस्तु दिते॥ २.६. ९०.
ईशः से॥ २. ७9. ४.
ईषद्दुःसुषु रुच्छरारुच्छरार्यैषु
खल् ॥ ४. ५. ९०२.
ईषिश्वन्व्या सिवन्दि० ४.५.८१.
उकारलोपो वमोव २.४.२६.
उकारा ॥ २. ४. २१५.
उणादयो ग्डतेऽपि॥ ४.४.६७.
उतोऽ युरुणसुचुच्लुवः २.७.१५.
उतो द्धर्य॑च्ञना दौ ०२.६.८४.
उत्वे मात् ॥ २.२. ४९.
उदङ् उदीविः॥ २.२. ५९.
1277 07 ऽएव.
उदङगोऽनुदके॥ ४.५.९००.
उदनृवन्धपूक्रिणां कि ४.६.८४.
उदित्रिपुवोः॥ ४. ५.२२.
उन्देमंणि॥ ४.९. ६३.
उन्योगिंरः॥ ४.५. १९९.
उपपीडरुधकषंख ॥ ४. ६. २४.
उपमानाद्ाचारे॥२.२. ७.
उपमाने वतिः॥२. ६. ९२.
उपसगादसुदुग्धा० ४.९. २५.
उपसगे वातो डः ॥ ४. २. ५९.
उपसगे दः किः॥ ४.५. ७०.
उपसगैऽदेः॥४.५. ४२.
उपगं रुवः ॥ ४.५. ७.
उपसया काल्या प्रजने ४.२.९८.
उपात् क शच्राखये॥ ४.५.६१५.
उपात् म्रशंसायाम् ४.९.२७.
उभयेषामोकारो व्यच्ननाद्ा-
वदः ॥ २. ४. ४४.
उमकारयोम॑ष्ये॥ ९.५. ७.
उरोविद्ायसोरूर विदौ च ॥
४. २. ४६.
उरोषयो पधस्य च ॥ २.५. ४२.
उवणस््लोवमापाद्यः-२. ६.४६.
उवणस्य जान्तस्या ° २. द. २७.
17८. 07 8011२48.
उवणणाद्ावश्यके ॥ ४. २. २७.
उवणणान्ता च ॥ २. ७. २९.
उवर्णे श्रो ॥ ९.२. २.
उशनःपुरुदशो ऽनेदसां साव-
नन्तः ॥ २. २. २२.
उषविदजागरभ्यो वा॥२.२.२०.
ऊणतिर्गुणः ॥ २. ६- ८.
ऊर्वं ण्टषिपूरोः ॥ ४. ६. रस.
ऊश्माणः णषसदाः॥ ९.९.११५.
च्छकारे च॥ २.२.२०.
चछ च्छ.अतः॥ रे. ६. ९७.
चत ईदन्तचचिक्तक्रीयितयिना-
यिषु॥ र. ४. ७२.
चछतख संयोगादेः॥ २.६.९१५.
चछलोऽ!टङ्टजः ॥ २. ७. ९६.
चछलिर्दटकख्तग्दिगुच्िदख
४. २. ऽर.
छद् न्तात्सपुरवः ॥ २. ९. ६२.
चछदन्तानां च॥ र. ५. ९९.
छदुपधाचाक्ुपि्तेः४.२.२४.
चछमतो रीः ॥ २. २. २४.
च्छवणव्यच्ञनान्ताद् ष्यण् ॥ ४.
२.२१.
चवणंस्याकारः ॥ २. २. ९६.
च्छवर्छेऽर् ॥ ९.२. ४.
चछषिदेवतयोः कतंरि ४.४.६५.
ऋदन्तस्येरगुणे ॥ २. ५. ४२.
ऋदन्तानां च॥ र. ६. ९६.
ए ्रय्॥ ९.२.९२.
एककटंकयोः पूवकाले ४.६.
एकारादीनि सन्ध्यच्तराणि ॥
९. ९. स.
एकारे रेरेकारे च॥९.२. ६.
एजेः खश् ॥ ४. २. २०.
एतस्य चान्वादेशे० २.२.२७.
एते ॥ २. ८. २०.
एत्वमस्यानिनि ॥ २. २. ९७.
एदोत्परःपद्ान्तेलोपमकारः
९. २. ९७.
एडडले ती ॥ २. २. ४२.
एयेऽकद्भास्ह लुष्यते २.६.४७.
एवमेवा द्यतनी ॥ २. ९. रस.
एषसपरो व्यच्जने लोप्य: ॥ ९.
५. ९५.
एषां विभक्तावन्तलोपः २.२.६.
रेज्राय् ॥९.२. ९२.
श्रो च्रव् ॥ ९. २. ९४.
श्रोकारोञ्रौच्रौकारो च १.२.७.
574
ओतो चिन्नायी स्रवत् ॥ २. |
४. ६८.
्रोदन्ताश्रद्उ्ा०९.२.९.
ओदौद्धां रुयः खरवत् ४.९.२१९.
श्रोसिच॥२.९.२०.
च्रीच्राव् ॥ ९.२. ९५.
श्रीकारः पूवम् ॥ २. ९.५९.
च्रोतख॥ २.४. ६<.
श्री तस्माज्जस्णसोः ॥ २.२.२९.
श्रोरीम् ॥ २.९. ४९.
श्रोरीम् ॥ २. २.९.
ओ्रौसौ॥ २.२. २६.
कट्तिजिद्णामूलीयः ९.९.२७.
कखयो जिंदा मूलीयं न वा९.५.४.
कतिपयात्कतेः॥ २. ६. २०.
कतेख जसूणसोलैक् २. ९. ७६.
करणाधिकरणयोख ४.५.८९ ५.
करणे॥ ४.६.२९. `
करणेऽ तोति यजः ॥ ४.२.८९.
करणेऽयोविद्रुषु ॥ ४.१५. ६९.
करोतेः॥ २. ५.४.
करोतेः भ्रतियने॥ २. ४. २९.
करोतेनित्यम् ॥ द्. ४. २७.
कतरि कतः ॥ ४. ९. ४६.
प्रणष्ट 07 8ए01.45.
कर्तरि च॥ २.४.२३.
कर्तरि स्चादिडनुबन्धेभ्यः ॥
र. २.४२.
कर्तर्युपमाने ॥ ४. २. ७७.
कतरायिः सलोपश्च ॥ २.२. ८.
कदटकमंणोः कति ० २.४.४९.
| कटठेकर्मणोखु ग्कजो ४.५.९०२.
कर्चर्जीवपुरूषयो ° ४.६. २७.
कमणि चाण ॥ ४. ४. ७९.
कर्मणि चोपमाने॥ ४.६.२९८.
कर्मणि येटः प्रन्॥ ४. ४. ६०.
कर्मणि चनः कत्छायाम् ॥ ४
र् च स्र.
कर्मण्य ॥ ४. द्. १.
कमे्यधिकरणे च ॥ ४.५.७९.
कर्मष्ाक्रोशे कुजः खमिञ् ॥
४.६. 9.
कर्मण्युपमाने त्यदादौ ०४.२.७५
कर्मधारयसंज्ञे तु० २.५.२०.
कमेप्रवचनीयेख्च ॥ २.४. २.
कर्मवत् कमैकता॥ द्. २.४९.
कमेव्यतिहारे एच् स्वियाम् ॥
४.५.४०.
कवगेस्य चवगैः ॥ २. २- ९२.
7770 07 511२485.
कषादिषु तैरोवानुप्रयोगः॥ ४.
६.२०.
कमिपिसिभासोशस्याम्रमदां च
४.४.४७. |
काव्वीषदर्यैऽचे॥ २. ५.२५.
कादीनि य्ञनानि॥९.१.९. |
काम्यच॥र.२.६.
कारयतियःसदेतुख २.४.९५.
कारितस्यानामिङ्धिकरणे ॥ २.
६. ४४.
कारितेचसंश्चणोः॥२.४.९२.
का्याववावोद्शावौ° २.६.४८.
कालभावयोः सप्षमो॥ २.४.२४.
कालसमयवेला शक्तर्यैषु च ॥ ४.
५.९०.
काले॥ र. ९.९०.
काले किंसर्वयदेक० २.६. २४.
किमः॥ २.६.२९.
किकः॥ २.२.२०.
किम् को॥ ४.६.६७.
किरो घान्ये॥ ४.५.२०.
कीर्तीषोः क्रिख ॥ ४.५. ८६.
च्नादेरायनण् समृतः २.६.द्.
ुटादेरनिनिचर्सु॥ २.५.२०.
८
कुत्सितेऽङ्घे॥ २.४.२९.
कमार शीषंयोणिन्॥ ४.२.५२.
करल उद्रुजोदद्दोः॥ ४.२.२७.
सेजःश वच ॥ ४.५. ॐ
रुजः खुपृण्पापक्ममन्लरपदेपु
४.रे-८४.
कजख ॥ ४.२.९०.
कञो ऽ चये ऽयये° ४. ६. ४२.
क्यो ऽ खुरः ॥ २. ७. २७.
कञो देता च्छौल्या ०४.२.२२.
छत् ॥ ४.२.७.
कुत्ययृटो ऽन्यत्रापि च४.१.९ र्.
छ्पेरोलः॥र.६.< 9.
कुटषिग्जां वा ॥ ४.२.२९.
रुष्ट पच्यक्षये संज्ञायाम् ॥ ४.
२.२४.
के प्रत्यये स्तोरुता ० २.२. ६१५.
के यणएव च योक्तवजम् ४.९. 9.
कोः कत् ॥ ₹. ५. २४.
क्तक्तवन्तू निष्ठा ॥ ४.९. ८४.
क्रोऽधिकरणे भ्रौव्य ४.६९.५द्.
| क्रमः परसतमी ॥ २.६. ९८.
क्रव्ये च ॥ ४.२. ७२.
क्रियाभावो धातुः ॥ २.९.९८.
376
करियासमभिदारे०रे.९.२९.
क्रोजस्तद्यं॥ ४.९. २२.
क्रुधिमण्डिचलिशब्दार्येभ्यो युः
४.४.२०.
क्रयादौनां विकरणस्य २.४. ४२.
कणो वीणायां च॥ ४.५.४८.
कन्सकानौ परोचावच्च ४.४.१९. |
किप् च॥ ४.२.६८.
किव् ब्रह्मभरूणटतेषु॥ ४.२.८२.
कव् भ्वाजिपृधूर्वीभिखाम् ॥ ४.
४. ५७. |
चिपररटवद्वादिदेविभ्यो वृण
च॥ ४.४.२७.
स्ृधिवसोञख॥ ४.६.८७.
चभिवादिसखनिष्वनि०४.६.९ द.
चुग्ुभ्यां वौ ॥ ४.५.९९.
चेमभ्रियमद्रष्वणए च ॥ ४.२.४२.
चैरदी्घः॥ ४.९.४०.
चेर्दीघात् ॥ ४.६.१०६.
चेग्रषिपचां मकवाः ४.६.९९९.
खञ्ात्मने॥ ४.२.८०.
गत्यथेकमंणि दितीया ०२.४.२४.
गत्ययाकमेकद्धिष० ४.६.४९.
गमख॥४.द.४१.
177९ 0 इए ग7+5.
गमस्त च॥ ४.४.४९.
गमदनजनखन० २.६.४२.
गमदनविदविशद्शां वा॥४.
ई. ७9.
गमिष्यमां कः ॥ २. ६. ६<
गरगयस्कविदादीनां च २. ४.६.
गष्टक् ॥४.द्.<.
गस्यकः ॥ ४.२. ६२.
गिरतेखेक्रीयिते॥ २.६.९८.
गिल्लेऽ गिलस्य ॥ ४. ९. २४.
गृणथ्चेक्रीयिते ॥ द. २.२८.
गृण क्रा खेडरुदादि०४.९.९-
गृणो ऽ तिंसंयो गाद्यो : २.४.७५.
गुपृधरूपविच्छिपणिपनेरायः ॥
र. २.९५.
गृधिज्किद्धयः सन् ॥ द. २.२.
गुरोखनिष्ठासेटः॥ ४.५.८९.
गदे वक् ॥ ४. २. ६०.
गोचरसंचर वदव्रज ४.५.९७.
गोरौ घुटि ॥ २.२.२२.
गोख॒॥ २.९.५९.
गोदेरूदु पधायाः ॥ इ. ४. ६द.
ग्रदगुदोः सनि ॥ २. ७. २९.
यख ॥ ४.५. २२.
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11